10 Mamyr, 2017

Qurysh qalqan –  aǵa urpaq amanaty

117 retkórsetildi

Dańqy qolbasshy Baýyrjan Momyshulynyń soǵystan keıingi bir kezeńde Qazaq Keńestik Sosıa­lıstik Respýblıkasynyń Áskerı komıssarıatyn basqarýǵa qulyqty bolǵanyn ǵalymdarymyz, ásire­se, tarıhshylarymyz aıtyp ta, ja­zyp ta júr. Keńestik atty ásker­diń – ka­valerııanyń úzdigi Baýkeń naǵyz Qy­zyl Armııanyń tańǵa­jaıyp qol­basshylarynyń biri – jaýyn­gerlik «Qyzyl Tý» ordeniniń eń birinshi ıegeri (1918 j.), Keńes Oda­ǵynyń marshaly (1935 j.) Vasılıı Blıýherdiń synynan ótkeni belgili. 

Endeshe, Qyzyl Armııany qýaty atty áskerden bastap, aspan tóńkeretin zeńbirektiń barlyq synyptaǵy túrlerin kózben kórip, kóńiline oı toqyǵan, urystyń on-san taktıkasyn Qurandaı jatqa biletin Baýkeńniń Qazaqstandaǵy birden-bir áskerı quzyretti mekemeni basqarýǵa nıetin búgingi kúni biz bylaı topshylar edik. Namysqoı koman­dır ultynyń qolyna qarý ustaı alar jasqa jetken azamatynyń naǵyz jaýyn­ger ekenin kórsetkisi kelgeni shy­ǵar, bálkim! Jaýger halyqtyń jaýy­n­ger urpaǵynyń qandaı urysta da aldyń­ǵy shepte júretinin dáleldemek bolǵany shyǵar! Eń ókinishtisi, ult batyrynyń kúndeı kúrkirep ótken shaq­tarynda qyzǵanyshtyń qyzyl ıtin mingender shamasy jetkenshe onyń jolyna kedergi qoıyp baqty. Soǵan qaramastan, Táýelsiz qazaq armııasynyń eń alǵashqy qujatyn jasaǵandar búgingi el qorǵanysynyń shebi Baýyrjan Momyshulynyń bir kezdegi aqylymen bastalǵan is-sharalar edi deıdi. Árýaǵy men tájirıbesi súıenish boldy deıdi. Qalaı senbeısiz?! 

Ataqty Jýalynyń qoınaýyndaǵy Alataýdyń eteginde bizben kórshi aýyl­da týǵan Baýyrjan Momyshulynyń dańqyna ádebıet pen tarıhtan da buryn aýyldaǵy úlkenderdiń aýzynan estip ósken urpaq edim. Biletinim, Baýkeń 1982 jyly Qazaqstannyń Reseıge óz erkimen qosylýynyń 250 jyldyǵy qarsańynda jazda qaıtys boldy. 1983 jyly Qazaq KSR Úkimetiniń Ota­ny­myzdyń astanasy Máskeýdi qorǵaǵan dańqty polkovnıktiń esimin máńgilikke qaldyrý týraly qaýlysy shyqty. Endi – bezbenniń eki basyna er Baýkeńniń ózi týǵan Momyshtan taraıtyn urpaq turatyn Lenın atyndaǵy kolhoz ben Momyshtyń inisi Momynquldan taraıtyn urpaq jaılasqan Karl Marks atyndaǵy kolhozdyń atyn berý má­se­lesi turdy.

Keńestik ıdeologııa sol­­­dattarynyń úreılengeni sonda ǵoı, eki usynys ta ómirsheń bolmaı qal­dy. Aıaq astynan men týǵan kór­shi «Kremenevskıı» sovhozynyń aty Baýyrjan Momyshuly dep ataldy. Kom­mýnısterdiń aıbatsyzdyǵyn moıyn­damasqa shara joq, dese de, janǵa jaǵym­dysy – Almatydan aýylǵa bar­ǵanda tirisinde betpe-bet kezdespegen aǵamyzdyń tas músinine tesile qarap, toqtap, súısinip ótýshi edik. Mynaý turǵan 80-jyldardyń basynda ǵana dúnıeden ótken Batyr Baýkeńmen bir kezdese almaǵan ókinish ózekti órtep qala berdi...

Esesine Keńes Odaǵynyń eki márte Batyry Talǵat aǵa Bıgeldınovpen qansha ret uzaq syrlasqan kúnder sanadan esh óshpeıdi. Qazaq áskerin – Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri quryl­ǵandaǵy Talǵat aǵamyzdyń qýanyshyn kózimizben kórdik! Áskerı bólimder ataq­ty áskerı ushqyshty alqanyna sala jaýyngerler aldynda ákelip, uzaq-sonar áńgimesin tyńdatýdan jalyq­­paıtyn. «Qarakemerdegi áskerı bólim­de kenet áńgimeni doǵaryp: «Káne, ulym-m, týrnıkke tartylshy, kúshińdi kóreıin», dedi júzdesýdiń birinde. Áljýaz jasóspirim soldat úshinshi rette qıralańdap qalǵanda, «ponımaıeshin» bir aıtyp, «eh, mamenkıny synkı» dep týrnıkke qarǵyp qol sozyp, tez-tez úsh ret tartylyp «osylaı bolý kerek» dep sekirip túskeni de kóz aldymyzda.

«Jap-jas jigitsińder, senderdiń jasyńda bul temirdi men osindegi kún sekildi shyr aınalatyn edim» dep jáne rııasyz «burq» etti. Dedi de qasynda turǵan «Le­nınskaıa smenanyń» («EkspresK») tilshi qyzyna bilegin túrip, bulshyq etin kórsetti: «Ustap kórshi, mine, bul – sporttyń arqasy!» Sol tusta Tal­ǵat aǵamnyń 75-tiń jelkesin mingen kezi. Osy bir kórinis jas jaýyngerdiń ǵana emes, bólimshe komandırleriniń delebesin qozdyrǵany anyq.

Táýelsiz elimizdiń Qarýly Kúshterin quraıtyn jap-jas bula kúsh ıeleriniń janarlarynan jasyn oty jarqyldady. Suńqar tektes aǵamyzdyń bir ǵana shalt qımyly keıingi urpaqqa máńgi sabaq bolyp qal­ǵanynda esh shúbá joq!
Quryshtan quıylǵandaı qazaq armııa­synyń saltanatty sapta júrgen nyq qadamyn kórgen saıyn jaýjúrek aǵa urpaq ókilderiniń beınesi elesteıdi. Búgingi kóz qýanyshymyz – jaýynger, daýylpaz aǵalarymyzdyń keshegi kúngi asyl armany edi ǵoı!..

Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi

Qoǵam • Búgin, 10:12

18 qańtarǵa arnalǵan aýa-raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:58

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Ekologııa • Keshe

Bulandydaǵy berekeli is

Aımaqtar • Keshe

Mal baqqanǵa bitedi...

Aımaqtar • Keshe

Tekeli – eńbekshiler mekeni

Aımaqtar • Keshe

Jer ıesin tapsa ıgi

Aımaqtar • Keshe

Ǵasyrlarǵa ulasar uly tuǵyr

Rýhanııat • Keshe

«Ádilet, shapqat kimde bar...»

Rýhanııat • Keshe

Bárimizdiń Abaıymyz

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar