Bizdiń ákelerimiz de – soǵys balalary

Ákelerimizdiń boıtumaryna aınalǵan Muhtar Maǵaýınniń «Bir atanyń balala­ryndaǵy» «Áke, esińizde me? Maıdanǵa keterde meniń mańdaıymnan súıip turyp: «Má, qulynym, joǵaltpa, – dep bir tal shashyńdy julyp berip ediń ǵoı.

– Joǵaltpa, tyǵyp qoı. Meni saǵyn­ǵanda osy shashty tutatqaısyń. Sonda men Er Tóstiktiń Shalquıryq aty qusap jetip kelemin, – dep ediń ǵoı, áke. Men seniń amanatyńdy uzaq saqtaı almadym. Qyryq úshinshi jyldyń qysynda ózińdi qatty saǵynyp, úı syrtyndaǵy tóbege baryp shaqpaq tutattym. Bir tal shashyń lyp etip janyp ketti, biraq sen ýádeńde turmadyń, kóp kúttim, alysta ǵoı, jete almaı júrgen shyǵar dep oıladym. Biraq sen kelmediń... Sóıtip seniń ózińnen de, kózińnen de aıryldym, áke. Endigi kóńilge medet etip kele jatqanym maıdannan jazǵan hattaryń ǵana, ıá, hattaryń» degen joldar bizge de bóten bolmady. 

О́ıtkeni, bizdiń tolqynnyń – 1960-jyldardyn sońy men 1970-jyldardyn basynda dúnıege kelgen meniń qurdastarymnyń basym kópshiliginiń atalary soǵysta qaza tapqan nemese onyń aldyndaǵy saıası-qýǵyn súrgin kezinde aıdalyp ketken azamattardan týǵan nemere bolatyn. Bizder atalarynyń shalǵaıyna jarmasyp toıǵa baratyn nemese olardyń ertegilerin qunyǵa tyńdaıtyn qurdastarymyzǵa qyzyǵy da qyzǵana qarap ósken tolqynnyń ókilimiz.

Bala kúnimizde 9 mamyr – Jeńis kúni óz ákelerine quran baǵyshtap jatqan úlkendermen birge biz de ózimiz kórmegen atalarymyzdyń árýaǵy aldynda bas ıdik. Olardan «Atamyz qandaı bolǵan?» dep suraı da almadyq. Sebebi, birimizdiń ákemiz atalarymyz soǵysqa attanǵan kezde ishte qalsa, endi biri esin shala-sharpy biletin oıyn balasy edi. 

Keıin, qoı ústinen boztorǵaı jumyrt­qalaǵan beıbit zaman kezinde de ákelerimiz ben analarymyz bizge oıynshyq satyp alyp bergende, kóz janarlarynan bizben birge oınap ketkisi kelip turatynyn túsinbeı qalatynmyn. Munyń jaýabyn keıinirek Sherhan aǵa Murtazamen áńgimelesken kezde túsindim. Sol kezde 70 jasty eńsergen Sheraǵań áńgime barysynda «Balalar oıynshyǵyn kórsem, asyr salyp oınaǵym kelip turady. Psıhologtar munyń sebebin balalyqtyń bal dámine qumarymnyń qanbaı qalǵanymen túsindiredi. Bizdiń balalyq shaǵymyz soǵys jyldarynda ótti ǵoı, bizdiń balalyǵymyzdy soǵys urlady ǵoı», dep tereń kúrsingen edi. 

Balalyq shaǵy soǵys jyldaryna týra kelgen, qazaq ádebıeti tarıhynan so­ǵys jetimderi retinde saqtalyp qalǵan áke­lerimizdiń aldy seksen jasqa kelip, qatar­lary seldirep qaldy. Seldirep qal­ǵany búgin emes, sonaý 1980-1990-jyldary baıqalypty. О́ıtkeni, qatarlary óte sırek edi. El ishindegi qarııalar olar jaıl­y «soǵys órti qıyp ketken tolqyn» ǵoı dep eske alady. Sebebi, Sherhan aǵamnyń sózi­men aıtqanda, 1932-1940-jyldary dúnıe esigin ashqan sábılerdiń aman qalǵandarynyń ózi taǵdyrdyń syıymen birdeı eken. 

TMD elderiniń soǵys daýyly júrip ótken Reseı, Belarýs, Moldova, Ýkraı­nada bıyldan bastap olarǵa «soǵys balalary» mártebesi arnaıy zańmen bekitildi. Zań sheńberinde 1945 jyldyń 2 qyrkúıegine deıin 18 jasqa tolmaǵan azamattarǵa áleý­mettik kómek kórsetiledi. El ishinde jylyna bir ret tegin saıahattaýǵa jáne jylyna eki ret shıpajaılarda demalýǵa múmkindik berildi. 

Al bizde bolsa, bul másele áli kúnge deıin el ishindegi pikirlerden joǵary kóterilgen joq. Resmı oryndar usynǵan derekterge súıensek, tyl eńbekkerleri re­tin­de járdemaqyny 1936 jylǵa deıin týǵan azamattar alady. Biraq sol járdemaqynyń ózi 9 mamyr qarsańynda 15-20 myń teńge kólemindegi bir rettik kómekpen ǵana shektelip qalǵan. 

2011 jyly sol kezdegi Senat depýtaty Husaıyn Ýálıev Úkimet basshysyna Uly Otan soǵysy ardagerleriniń ǵana emes, tyl eńbekkerleriniń qatary da sırep kele jatqanyn, sol ýaqyttaǵy balalar eresektermen qatar eńbek etip, jeńisti jaqyndatýǵa kúsh-jigerlerin jum­saǵanyn, biraq soǵys ýaqytyndaǵy balalar degen áleýmettik sanat joq bol­ǵan­dyqtan, olar ózderine tıesili jeńildikterden qur qalyp kelgenin aıtyp, «Soǵys ýaqytyndaǵy balalar jáne olardyń mártebesi» týraly zań jobasyn daıyndap, ony qabyldasaq ıgi edi» degen oı tastaǵan edi. О́kinishke qaraı, ol da aıaqsyz qaldy. 

Ras, soǵys balalary sol kezde jasy 7-10 jasqa da tolmaǵan oıyn balalary edi. Jasyna qarap tyl eńbek­kerleri deı almaısyń. Soǵan qaramastan, 1930 jyl men 1942 jyldar arasynda týǵan balalar tyl eńbekkerleriniń mańdaıyna tıgen aýyr kezeńdi bastan keshti. Senator Qýanysh Aıtahanov dál búgin bolmasa da aldaǵy birer jylda bizdiń el bul máselege oralatynyna, soǵys balalarynyń már­tebesi zańmen bekitiletinine senetinin aıtady. Sebebi, soǵys ardagerleriniń de, tyl ardagerleriniń de qatary jyl ótken saıyn sırep barady. Tipti, soǵys balalarynyń da aldy 80 jasty alqymdap qaldy. 

Soǵys órti qazaq jerine jetkenin dá­lel­deıtin derekter jetedi. Elimizdiń batys óńirlerinde soǵysta jarylmaı qalǵan mınalar kúni keshege deıin tabylyp jatty. Demek, endi aldaǵy birer jylda Uly Otan soǵysynyń bizge múldem belgisiz jańa tarıhy – soǵys balalarynyń qasiretin kórsetetin jańa paraǵy ashylady. Sebebi, 1941-1944 jyldar arasynda bizdiń elge 460 zaýyt kóshirildi. Onda qolyna kúrek ustaý­ǵa shamasy keletin qazaqtyń jetidegi bala­sy men jetpistegi qarııasy eńbekke tartyldy. 

Qostanaıda «Soǵys balalary» qoǵam­dyq birlestigi jumys isteıtin bolyp shyqty. Olar 2012 jyly «Nur Otan» partııasynyń jergilikti fılıalymen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. «Soǵys balalary» QB tóraǵasy Vıktor Sınelnık jergilikti jýrnalıster­men kezedsken kezde bılik partııasymen jumys isteýge sheshim qabyldaǵanyn aıtypty. Olar 1933-1945 jyldary arasynda dúnıege kelgen azamattarǵa «soǵys bala­lary» degen mártebe berý kerek degen usynysty zańdastyrmaq jolynda biraz sharýanyń basyn qaıyryp úlgeripti. Ázirge oblystyq deńgeıde. Endi bul má­seleni respýblıkalyq deńgeıde kótermek. 

Demek, bul «Soǵys balalary» márte­besin zańdastyrýda ilgerileýshilikter bar degendi bildiredi.

Gúlbarshyn SABAEVA, 
jýrnalıst