Teatr tarlany

Talantty akterdi kúlge kómip tastasań da, kúndeı kúrkiregen jan daýsy shyrqyrap kókke shyǵar edi. Al murnynyń astynan mińgirlep sóıleıtin talantsyz akterge Gamlettiń monologyn berseń de, sybyrlaǵan úni saǵan jetkenshe jarty jolda jutylyp, joq bolyp tynar edi. Akterdiń baqyty – úninde. Sahnada júrip jatqan spektakldi kózińdi baılap qoıyp kórseń de, alýan obrazdaǵy akterlerdiń arasynan ár sózi aıqyn, qarlyǵyńqy, tarǵyldanyp, baıaý shyqsa da ekpindi, ashyq boıaýy bar qaıtalanbas dara daýystyń ıesin jazbaı tanısyń – Asanáli Áshimov.

Ult rýhanııatynyń tólqujaty ispetti búgingi sanaýly sańlaqtardy termelegende eriksiz esińe eń birinshi túsetin tanymal esim de – Asanáli Áshimov. Qazaqstannyń halyq ártisi, Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, KSRO halyq ártisi, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty dep shubyrtpasań da, esim-soıynyń ózi bar ataqtyń ornyna júrýge jaramdy som marapat. Keshegi asyldardyń búginge jetken jarqyly. Áıgili Fellını sekseninshi jyldardyń ózinde-aq «meniń kórermenderim ólgen» deıdi eken. Súıek syrqyrasa da, bul – shyndyq. Alaıda, keshegi korıfeılerdiń kózin kórgen sońǵy tuıaq bolsa da, sol sańlaqtar mektebiniń súrleýin jalǵastyryp, búgingi qazaq teatr-kıno óneriniń kóshin bastap kele jatqan Asanáli Áshimovtiń tulǵalyq turpatyna «eski kóshti bastaı almaı, jańa kóshke ilese almaı» deıtin sóz áste de tıesili emes.

Biz teatr tarlanyn 80 jasymen quttyqtaı otyryp, osy maqalany oqyrman nazaryna usynamyz. 

M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memle­kettik akademııalyq drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi A.Áshimovtiń sahnaǵa shyǵyp, ról oınaýy áriptesteri úshin úlken mereke ekenin kózimiz kórdi. Sahna maıtalmanynyń mektebi bólek. Sol sebepti bolar, bul kisilerdiń ónerge degen kózqarasy men qarym-qatynasy da bólek. Búginde «juldyz» dep atalatyn keıbir jas akterler toı júrgizip turǵan jerinen tamadalyǵyn tastaı salyp, teatrǵa tapyraqtaı basyp jetip, entigin basa almaǵan kúıi spektaklge qoıyp ketip, óńeshin jyrta aıǵaıdy salyp oınap jatatyny bar.

Atyraýdaǵy toıdan Almatydaǵy spektakline áreń úlgerip keletinderdi de kórdik. Al ana aıtysta qazylar alqasynyń tóraǵasy, myna teatr fes­tıvaliniń marǵasqa meımany, ana mereıtoıdyń qurmetti qonaǵy, myna telearnanyń suhbat berýshisi bolyp, sekýnd-mınýtyna deıin esepteýli júretin Asanáli aǵanyń spektakl bolatyn kúngi jaýapkershiligi tańdan­dyrmaı qoımaıdy. Sahnaǵa shyǵatyn kúni túriniń ózi adam tanymastaı ózgeredi. Repetısııaǵa bárinen buryn keledi. Keıipkeriniń keıpine enedi. 

Basqasyn aıtpaǵanda, kıiminiń ózine erekshe mahabbatpen, meıirimmen qaraıtynyn qaıtersiz. Keshki spektakl bastalmaı turyp, jarty saǵat buryn sahna kıimin kıgennen keıin Asanáli aǵanyń tizesin búgip otyrǵanyn nemese ıilip-búgilgenin eshkim eshqa­shan kórmegen. Qoladan quıylǵan músindeı siresip-qatqan kespirinde «shalbarymnyń qyry synady» nemese «jeńime qyrtys túsedi» degen kıimge degen aıryqsha qurmeti turady.

Tipti, otyrý qajet bolǵan kúnniń ózinde abaılap qana oryndyqtyń eń shetine iline tize búkkenniń yrymyn jasaǵan bolady. Keıde áldene suramaq bolyp arsalańdap jetip baryp «Asanáli aǵa» deseń, ol saǵan búkil tulǵasymen burylady. «Moınyma qyrjyma túsedi» degeni. Bul, kıimge emes, eń aldymen, ózine, ózi jan-tánimen jaqsy kórgen keıipkerine, kúlli ónerge degen qurmet. Al álgindeı jer apshysyn qýyrardaı asyǵyp-aptyǵyp, alqyn-julqyn spektaklge kelý degendi sahna saıypqyrany ómirge eki ret kelse de, qaýashaǵyna salyp qansha ret shaıqasa da túsine almaı ótetin shyǵar.

Jalpy, Asanáli aǵamyz «qyzyl jolbarys», «jebeýshi pir» týraly áńgimesin tilshilerge jıi aıtady. Ol piri óziniń úlken atasy eken. Áppaq kıinip júretin áýlıe adam bolypty. Jurt ol kisini kóziniń tirisinde «Ysqaq pirádar» atandyrǵan. «Pirádar» degen atty da halyqtyń ózi bergen. «Qıyn kezdiń bárinde pirádarym janymnan tabylady. Kóp ajaldan aman alyp qaldy», deıdi ózi. Ákesi Áshim Ysqaqov soǵysqa 25-26 jas shamasynda attanypty. Bolashaq sahna syrttany sonda bar bolǵany tórt jasta ǵana eken. Estýinshe, ashań, boıshań jigit bolypty.

Ákesi týraly eshnárse bilmeıtindikten, aýyldaǵy kózin kórgen qatarlas-qurdastary arqyly suraǵanda, ol kisi óte qaljyńbas, aq­kóńil adam bolǵan eken. Qansha tyryssa da, ákesin múlde elestete almaıdy. Tek bir sát, ıá, bir sáti kóz aldynda máńgilik qalyp qoıǵan: ákesi ózinen de asyp týatyn balasynyń bolashaqtaǵy ornyn belgilegendeı Asanálini aspandatyp, basynan asyryp kóterip turǵany esinde. Aptap ystyq boldy ma eken, álde jumys istep keldi me, áıteýir býsanyp, terlep turyp kótergeni býaldyr saǵym sııaqty sebezgilenip kóz aldyna keletini bar. Ákesin esine alǵanda, osy tersheń túri janarynyń aldynda tura qalady. 

Anasynyń aıtýynsha, alǵashynda maıdannan hat kelip turǵan. Biraq birde-bir sýreti saqtalmaǵan. Tipti, artynan «óldi» degen kóńil sýytar qara qaǵaz da kelmegen. Áshim maıdanǵa ketip bara jatyp, ulyn qolyna kóterip turyp: «urpaqsyz qaldym-aý» dep jylapty. «Eı, Áshim, onyń ne? Myna ulyń úmbetiń emes pe?» depti jurt. Ákesiniń jylaıtyn sebebi, Asanáli aǵanyń sol ıyǵynan tómen qaraı tógilip túsken úlken jara bolypty.

Qazirgi tilmen aıtqanda, «teri ragy». Jyltyrap, aýzy­nan sary sý aǵady da turady eken. Qazaq bul jarany «jylankóz» deıdi. Ákesi kolhozdyń jumysyn istep júrip kúnine bir jylan óltirip ákelip, ýyn jaǵady eken. Sarysýy toqtap, taqtaıdaı bolyp jazylyp kele jatady da, aı jańalanǵanda aýzy qaıta ashylyp ketetin kórinedi. Qaıtalana bergen saıyn úmitin úzgen ákesi aqyry ulyn bul dúnıelik emes dep oılaǵan. Biraq «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldyǵa ǵana ólim bar», ǵajaıyptyń kúshimen jaman jaradan da jazylǵan. 
Kózin ashyp kórgeni tek anasy bolǵan soń, ózine anasynan aýmaı qalǵan sııaqty kóringenimen, ol kisi: «ákeńe tartqansyń» dep otyratyn kórinedi. Anasy jalańaıaq jar, qyzyl aıaq qar keship, jalǵyz júrip jetkizipti.

Qos birdeı móldiregen qaryndasy bolypty, ekeýi de qyzylshadan bir kúnde qaıtqan. Negizi, úsheýi qatar jatyp aýyrǵan kórinedi. «Ákesiniń jalǵyz tuıaǵy ǵoı, osy aman qalsyn», dedi me eken, anasy úıdegi bar tamaqty ulynyń aýzyna tosqan. Biri – jetide, biri – beste, eki qaryndasyna bólip bergeninde olar da aman qalar ma edi, kim bilsin? Joq bolǵany ǵoı, úsheýine birdeı jetpegen soń sharasyz sheshesi osylaı jasaýǵa májbúr bolǵany da...

Anasynyń úmitin bir perzentteı aqtady. Sonaý stýdent kezinen alaman báıgege qatar túsip, quıysqan túıistirip qatar shaýyp kele jatqan sahnalas seriktesi, jaqyn joldasy Sábıt Orazbaev Asanáliniń anasyn jas kúninen Almatyǵa ákelip, qas-qabaǵyna qarap, baqıǵa attanǵansha jas balasha mápelep baqqanyn aıtady. «Anasynyń qolynan talaı dám tattym. Banketterden keıin basymyz aýyrlap, meń-zeń bolyp turǵanda sorpa-sýymyzdy ázirlep berip, báıek bolatyn. Ekeýmizdiń anamyz, biz oınaıtyn spektaklderge qazdaı tizilip kelip, kirpik qaqpaı otyryp tamashalap, bizge jasaǵan kóptiń qoshemeti men qurmetin kórip «jasaǵannyń bul kórsetkenine de shúkir» dep kózderine jas alyp jylaıtyn» dep eske alady.

Pálenbaı ataqtyń túgenbaı ıesi bolý túk emes, alaıda obrazdy bilim-bilikpen baılanystyra ashý, oıyndy ishtegi óz qazynasymen qosa qaınatyp, baıyrqalandyryp berý – sheberdiń isi. О́z isin minsiz atqaryp úırengen kásibı maman ózgeden de osyny talap etedi. Birde M.Áýezov atyndaǵy drama teatrynyń «Qylmys pen jaza» spektakliniń repetısııasyn tapjylmaı otyryp tórt saǵat tamashalaýdyń múmkindigi týdy. Krımınaldy drama janryndaǵy bul qoıylym Asanáli Áshimovtiń rejısser retindegi alǵashqy jumysy emes.

Ońtústik Qazaqstan oblystyq J.Shanın atyndaǵy Qazaq drama teatrynda «Sultan bolsam eger men», Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademııalyq qazaq mý­zyka­lyq drama teatrynda «Don Jýan – Dýman», Ǵ.Músirepov atyndaǵy qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynda «Bóltirik bórik astynda», ákemteatrda «Sultan bolsam eger men», «Amangeldi», «Revızor», «Farhad-Shyryn», «Men ishpegen ý bar ma?» sekildi jeti birdeı spektakli sátti sahnalanyp, repertýar­dan uzaq jyldar oryn aldy. Tipti, Asekeń qoıǵan «Revızorda» áıgili Seraǵań – Serke Qojamqulov ta oınap ketipti. Jaryqtyqtyń sońǵy róli – Zemlıanıkany sol spektaklde oınaǵan.

О́z sózimen aıtqanda, munyń bári «akter­skaıa rejıssýranyń» jemisi. Ja­stardyń basyn qosyp, bilgenin úıretip, kórsetip, spektakl jasaýdyń nesi jaman? Al jastar bolsa, onsyz da zil batpan mysy basyp turatyn A.Áshimovke úrke qarap, «táıt» dese taıyp jyǵylatyndaı, sahnaǵa ımene basyp shyǵyp, ózin zorǵa ıkemge keltiretindeı. Minezindegi osy sustylyqty ózi de sezetin bolýy kerek, ár akterdiń qımylyn qalt jibermeı qadaǵalap otyrǵan rejısser daýys kótermeı, múmkindiginshe jumsaq daýyspen eskertpe jasaıdy. Jastardan jiger kútetini, úıretip turǵanda úıirile ketkenin qalaıtyny baıqalady.

«Meniń qaýip qylatynym, búgingi jastardyń deńgeıi birdeı. Osy ýaqytqa deıin qalyń toptan eń bolmasa bireýi sýyrylyp shyǵýy kerek edi. Báıgede de solaı ǵoı: birneshe shaqyrymǵa ketken tulparlardyń tuıaǵynyń dúbirinen kóterilgen qoıý shańnyń ishinen bir sáıgúlik qaıtse de jeke-dara oq boıy ozyp shyǵady. Sol sııaqty bizdiń teatrdyń da jastarynyń qarymyn «joq» degen bir aýyz sózben bylǵaǵanymyz jaraspas – aralarynda biren-saran talantty jastar bar, biraq tumsyǵy kóriner-kórinbes qana.

«Budan da jaqsy bolsa eken» degen janashyrlyǵymnan shyǵar, jastarǵa talapty joǵary qoıatynymdy jasyrmaımyn. Bir qorqatynym, jastarǵa bári túsinikti. Biraq eshnárse túsiniksiz. Túsinbegenin aıtyp, qolynan kelmeı jatqanyn aıtyp, bireýi kelip bilmegenin suramaıdy nemese ózi «mynany bylaı jasaǵym keledi» dep jańalyq ákelgisi kelmeıdi. Bul ne degen nemquraılylyq? Keıde tipti kúıip ketken soń «mynany bylaı jasa», «bylaı buryl» dep, qyl aıaǵy qalaı júrip-turýdy úıretesiń.

Shirkin, «olaı júrgim kelmeıdi, meniń bylaı júrgim keledi» dep qarsy oı aıtyp, dáleldese ǵoı, rıza bolar edim. Joq, olaı emes, ne aıtsań, soǵan kónedi. Akterdiń óz obrazyn qorǵap, aqtap alatyn azamattyq pozısııasy bolýy kerek. Ol bolmasa, osylaı qalyptasyp, kóptiń biri bolyp, qoıý shańnyń ishinde ilbı basyp kete barady», deıdi. 

Asanáli aǵa jastaý kúninde «Qan men terdiń» repetısııasy kezinde rejısserdiń aıtqanyna kóngisi kelmeı, yzalanǵany sondaı Ázirbaıjan Mámbetovtiń ózin balaǵattap jiberipti. Til tıgizgeni úshin eki-úsh kún sóılespeı júrip, úshinshi kúni dálizde kórip qalǵan jerinen Á.Mámbetov «óı, ıdıot» dep kúlip jiberipti. Jas akterdiń spektaklge engizgisi kelgen ja­ńalyǵyn quptaǵany, úlken basyn ıip qarsy qadam jasaǵany – qabyldaǵany. О́ıtkeni, bul jerde jeke bastyń sharýasy emes, kórermen aldyndaǵy jaýapkershilik, sahna úrdisi degen úlken másele tur. 

Bir ǵana M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynan jeti birdeı KSRO halyq artısi shyqty: Sháken Aımanov, Hadısha Bókeeva, Sábıra Maıqanova, Ydyrys Noǵaıbaev, Farıda Sháripova, Sholpan Jandarbekova jáne Asanáli Áshimov. Bul fenomenniń syry týraly talaı ǵajaıyp eńbek jazyldy, talaı jazbalarda tııanaqty túsindirildi, aldaǵy ýaqytta da aıtyla berer. Ákemteatrdyń «altyn dáýirin» jasap, Keńes Odaǵynyń eń aldyńǵy qatarly tórt teatrynyń tobyna qosyp, ózi de tabany kúrekteı otyz jyldan artyq jumys istep, qazaq rejıssýrasynyń patrıarhy atanǵan Ázirbaıjan Mámbetovtiń eńbegi ekenin eshqaısysy ilki sát esinen shyǵarǵan emes.

Úlken abyroı. Úlken mártebe. Á.Mámbetov basqarǵan kezde ákemteatr Máskeýge jeti ret gastrolge shyqsa, Fransııa, Germanııa, Iran sekildi elderdiń sahnalaryn kórý baqyty da sol kezeńmen tuspa-tus keledi. «Túri de, tili de basqa, túk túsinbeı, kózi jypylyqtap otyratyn adamdardyń aldynda qazaqsha spektakl oınaý degeniń bir qyzyq, – deıdi Asanáli aǵa. – Tilińdi atymen túsinbeıtinderdiń aldynda arqany keńge salyp qoıyp, aıaqty alshań basyp oınaǵanymyz sonsha, «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» tragedııasy zamatta komedııaǵa aınalyp sala berdi. Shet elde teatr shaǵyn bolady, soǵan sáıkes sahna da kishkentaı, kórermen de sahnaǵa tym taıaý otyrady.

Spektaklde oınap júrgen batyrlar sahnanyń tarlyǵynan amalsyz birinshi qatarda otyrǵan kórermenniń ústinen naıza oınatamyz. Ol baıǵustar eki kózi alaqtap, qorqyp «noý, noý» dep bastaryn qos qoldap ustap, búrisip jata qalady. Sahna syrtynda oıynymyzǵa qarap turǵan bizdiń akterler muny kórip qyran-topan kúlkige batady. Kúlkige eligip, erkinsip alǵan biz keıip­ker sózin ysyryp qoıyp, mátinde joq, qaıdaǵy bir sózderdi aıtamyz. Qozymyz Qozy emes, buralqy sóz izdegen qýaqy bireý, Qodar da odan qalyspaıtyn qyljaqbas. Sahnada taıaý jerde býfeti turady.

Ol da biz kórmegen tańsyq dúnıe. Jantyq – Ánýar Moldabekov ekeýmizdiń sahnada turyp qymyz iship turyp sóılesetin dıalogimiz bar. Sóıtse, sahna syrtynda turǵan qýlar tostaǵanǵa qymyzdyń ornyna syra quıyp berip jiberedi. Ne kerek, fransýzdarǵa erkelegenimiz sonsha, Ánýar ekeýmiz syralatyp turyp sóılesemiz ǵoı, shirkin. Akterge bul da kerek. Bul da akter ómiriniń bir qyry», deıdi sahna sýretkeri ótkenin saǵynyshpen eske alyp. 

Jalpy, Asanáli Áshimov eń mártebeli marapaty men dańqynyń bárine 43 jasyna deıin qol jetkizip úlgergen. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi ataǵyn 32 jasynda, Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵyn 35 jasynda, KSRO Memlekettik syılyǵyn 37 jasynda, Qazaqstannyń halyq ártisi ataǵyn 39 jasynda, al 1980 jyly 43 jasynda KSRO halyq ártisi ataǵyn ıelengen. Bir akter armandaıtyndaı basty róldiń bárinde oınap, bas aınaldyratyn ataqtyń bárine qamal buzar qyryqtyń aınalasynda qol jetkizgeni búgingi «aqsaqalızm» ólshemimen alyp qaraǵanda, adam sengisiz jetistik.

«Adamdy buzatyn qurmet pen qoshemet, sosyn araq» deıtini bar edi Baýyrjan Momyshulynyń. «Ártis bola tura, jigittiń jigiti ǵana óte alǵan qatal synaqtan qalaı aman qalyp júrsiz?» deımiz. «Ras, ekeýinen de aman qaldym, – degeni bar tunjyrap. – Teatrda tize qosyp qatar shapqan, sahnada almas qylyshtaı jarqyldap birge oınaǵan joldastarymnyń, inilerimniń kóbi ishimdiktiń saldarynan o dúnıelik boldy. Áıtpese, olar da uzaq jasaıtyn edi. Meniń jebeýshi pirim bar dep aıttym ǵoı. Arýaǵyńnan aınalaıyn, Ysqaq pirádar atam jaman urpaǵyn kóp ajaldan jasqady ǵoı.

Birneshe márte ólim aýzynan qalǵanym da, qoshemet-qolpashtan aman qalǵanym da, jalpy, meniń ónerge kelýime de aldymen Allanyń qalaýymen bolsa, sosyn áýlıe pirádarymnyń shapaǵaty dep bilemin. «Áýlıege alǵysymdy qalaı aıtamyn? Jaqsylyǵyn qalaı óteımin?» dep júrýshi edim. Oılana kelip, bar qarjy-qarajatymdy jıyp-terip, abyroı-bedelimdi salyp, týǵan aýylymnan, atamnyń jatqan jerinen 100 metr aýlaǵyraq jerge «Ysqaq pirádar meshiti» degen úlken meshit saldyr­dym. Saltanat-sáýleti kóńilimnen shyq­ty. Kúndiz-túni tóbesinde shyraq janyp turady. Atama alǵysymdy solaı bildirdim. Qolymnan basqa ne keledi?» 

Abaısha aıtqanda, ártis «kóptiń aýzyn kúzetse, kún kóre almas edi», jaıdaqtap aıtqanda, tasqyn sóz, nópir synnan qoryqsa, ónerdiń óti túgili, shetinde de júre almas edi. Onyń ústine o bastan óner adamynyń taǵdyry ózgeshe óriledi. Aryǵan saıy­n tyń jortatyn arǵymaqtyń balasy sekildi, ónerde ilese júretin qańqý sózdi eleń qylmaı órshelene shaýyp, syn estigen saıyn shırap, shar bolattaı shıyrshyq atyp bıikke kóterilý jáne sol bıik pen sol baqty ustap turý ekiniń biriniń peshenesine jazyla bermeıdi. Tulpar teatrdyń tarlany ózi quralpas, deńgeıles zııalylar ortasynda óziniń kásibı, mahabbat, otbasylyq syryn esh jasyrmastan jaıyp salatyn, qoryqpastan aqtaratyn birden-bir adam.

Bárine ashyq adam. Saldarynyń qalaı bolaryn bilip turyp syryn aıtsa, sengeni bolar. Ár kórermenin jalǵyz kórip, jaqyn tarta, erkelegeni shyǵar. О́ıtkeni, teatr degenniń ózi – syrlasatyn, barlyq ómirlik suraǵyńa jaýap tabatyn, qýanatyn, qaıǵyratyn, júıkeńdi bosatatyn oryn. Ulttyq dramatýrgııa men álemdik klassıkanyń eń uly jaýharlarynda sýrettelgen qaharmandardyń bárin somdaǵan Asanáli Áshimovtiń osylardyń bárinen de bıik turatyn taǵy bir obrazy bar. Ol qýanyshty da, qaıǵyny da, bıik mansapty da, ulylyqty da jeńgen Jeńimpaz Adam obrazy. Tik turyp qol soǵýǵa turatyn obraz. Bravo, Maestro!

Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»