Mysaly Abaıdy, Jambyldy, Muhtar Áýezovti, Ábdilda Tájibaevty, Ábish aǵany, Aqseleý aǵany, t.b. uly tulǵalardy, qudaı-aý, bir kisideı biletin shyǵarmyn, talaı oqydym ǵoı deýshi edim, biraq bilmeıdi ekenmin. Bilsem de, dál mende Myrzataı aǵadaı álem joq eken. Aǵanyń ǵylymı eńbekteri de, maqalalary da, estelikteri de kisilikke, izgilikke, jan-jaqty izdeniske ornyqqan baıtaq dúnıe eken. Sonaý qıyn jyldarda, ákesinen erte jetim qalyp, qıyndyqty kóp kórse de, Myrzataı aǵa janyna molynan rýhanı azyq, meıirim, jaryq sáýle jınapty.
Sol sebepti de Myrzataı aǵanyń Arnasy – Asyl, Taǵylymy – Táýelsiz, Kitaby – Kisilik, Dáýreni – Shirkin, qurmet tutyp, úlgi alǵandary – Asyldary, Kúnderi – Kúndelik, al ózi – Myń jyldyq jolaýshy eken. Daǵystannyń men jaqsy kóretin aqyny Rasýl Ǵamzatovtyń «Meniń Daǵystanym» degen kitabynda «Aqyn dúnıeden júz jyl buryn týady. Onyń sebebi: eger aqyn ómir jaratýǵa qatyspaǵan bolsa, onda ómirdiń ózi de munshalyq qyzyq bolmas edi...» degen sózi bar edi. Men sony Myrzataı aǵa úshin on eselegim kelip otyr, rasynda da, Myrzataı aǵanyń túrki jurtynyń rýhanı álemin jasaýy myń jyldyqqa, tipti odan árige ketedi.
«Túnde uıyqtamadym, kúndiz otyrmadym, qyzyl qanymdy aǵyzdym, qara terimdi tóktim» degen Kúltegin bolmysy da, «aqyl ıesi, sóz kıesi bolǵan Tonykók ǵulamanyń bolmysy da Myrzataı aǵa rýhyna jaqyn. Uly Muhtar Áýezovke shákirt bolyp, ǵalym Beısembaı Kenjebaevty ǵylymı jetekshi etken Myrzataı aǵanyń «Kóne túrik ádebı eskertkishteri jáne olardyń qazaq ádebıetine qatysy» degen taqyrypta dıssertasııa qorǵaýy – dál sol zamanda erlik edi. Onymen qosa, Orhon jazýyn búgingi tilimizge aýdaryp berýi – ǵasyrlardyń arasyn órmekpen órip kestelegendeı, qazaqtyń salt-dástúrindegi, tanymyndaǵy, tirshiligindegi, batyrlyqtaǵy, poezııasyndaǵy úndestiktiń bir ekendigin, biregeıligin kórsetken eren eńbek edi.
Mine, Myrzataı aǵa ǵylymnyń kenin qazýdy kóne dáýirden bastap, búginge deıin jetkizip otyr. Bar sanaly ǵumyryn ulttyq múddege arnap, el ishiniń ashýyna basý aıtyp, aqylyna aqyl qosyp, aǵaıynnyń tatýlyǵyn, birligin oılap, ádepten ozǵandarǵa ashy syn aıtyp, sanasy qalǵyǵandardy oıatyp, qazaq degen qasıetti ulttyń rýhanı altyn saraıyn azamat bolyp, halqynyń adal sút emgen arda uly bolyp basqaryp keledi.
Tilim dep júregi tilimdelgen, namysym dep judyryǵyn túıgen, el qaıǵysyna eńsesi túsken, erligine tebirengen, memleket tirligine salǵyrt qaraýdy satqyndyq dep bilgen ustazym Myrzataı aǵany men tanımyn. Ol kisiniń áńgimelerin jaqyn dostarymen birge otyryp saǵattap tyńdadym da. Aǵanyń shapaǵatymen 2015 jyldyń 27 aqpanynan 20 naýryzyna deıin Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenttigine úmitkerlerdiń memlekettik tilge jetiktigin anyqtaıtyn lıngvıstıkalyq komıssııanyń múshesi boldym.
Men osy bir aıǵa jýyq ýaqytta, Myrzataı Joldasbekov atty ýnıversıtetke baryp, baǵa jetpes bilim aldym. «Ǵajap, ǵajap» deımin. Myrzataı aǵanyń áńgimelerinen qanshama el azamattaryn tanydym deseńizshi. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń biz bile bermeıtin eren eńbegin, oıǵa kemel, sózge sheshen, álemdik tulǵa, kóshbasshylyq qasıetterin qasynda birge júrip, Kúltegindeı: aqyl-parasatymen bastyny baǵyndyryp, tizelini búktirgen eńbekterin Myrzataı aǵanyń aýzynan estigende ishteı táýbe etip, keýdemdi maqtanysh sezim kernedi.
Sol kezdegi men úshin baqyt kúni bolǵan kún – 2015 jyldyń 11naýryzy edi. Elbasy Qazaqstan Konstıtýsııasyna sáıkes el Prezıdenttigine qaıta saılaný úshin memlekettik tilden emtıhan tapsyrýǵa keldi. Myrzataı aǵa lıngvıstıka komıssııasynyń múshelerin tanystyryp: «bıyl bizdiń quramda jańa adam bar. Bul kisi Nazarbaev Ýnıversıtettiń professory» deı bergende, Elbasy: «Men bul kisini óte jaqsy tanımyn.
Qazaq tilin men buryn arıstokrattyq til dep oılamaǵan edim. Men qazaq tiliniń arıstokrattyq til ekenin osy kisiden jáne osy kisiniń shákirtterinen kórdim. Men osy kisige shákirt bolǵym keledi, arıstokrattyq qazaq tilinen sabaq alǵym keledi» dep, qarapaıym muǵalimdik dárejemdi aspanǵa bir-aq shyǵardy. Meniń «Baqyt kúnim» ǵumyrlyq tarıhyma osylaı engen edi. Jaqsydan sharapat dep tegin aıtylmasa kerek.
Al endigi jerde Myrzataı aǵanyń kisiliktiń kemeńgeri ekendigine taǵy bir kózim jetken tus – mynaý edi. Komıssııa jumysyn aıaqtaǵan kúnimiz bolatyn. Myrzataı aǵa qasymyzdaǵy komıssııa músheleriniń kózinshe: «Gúltas, aınalaıyn, bir kishkene aıaldashy. Men senderdiń prorektorlaryń Qadıshaǵa bir hat jazyp, senen berip jibereıin», dedi. Hattyń mazmunynda Nazarbaev Ýnıversıtettiń vıse-prezıdenti Qadısha Daırovaǵa maǵan ruqsat bergeni úshin raqmet aıtyp jáne Elbasynyń maǵan bergen baǵasyn tolyǵymen jazypty. Hatty jazyp bolǵan soń, bárimizge daýystap oqyp berdi. «Bul – adamdyq jomarttyq, perishte isi» dep oıladym.
Men, jalpy, ustazymdy 1976 jyldan beri bilemin. Men sol jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń, fılologııa fakýltetine oqýǵa tústim. Myrzataı aǵa bizdiń dekanymyz bolatyn. Stýdentterge qamqorlyǵy erekshe edi. Bizdiń tobymyzda jaǵdaıy tómen, ata-analary joq 4-5 qyz-jigit oqydy. Solar Myrzataı aǵany týǵan ákelerindeı kóretin, «konkýrs kezinde bizdiń jaǵdaıymyzdy tyńdap, eskerip, oqýǵa osy kisi qabyldaǵan», dep aıtyp otyratyn.
Myrzataı aǵa aqyn-jazýshylarmen, óner qaıratkerlerimen kezdesýler ótkizetin. Sonda bizder Oljas Súleımenovpen, Sábıt Orazbaevpen, Shámil Ábiltaevpen kezdestik. Qazaq «ata kórgen – oq jonar, sheshe kórgen – ton pisher» deıdi ǵoı, sol aıtqandaı, «ustaz kórgen – shákirtke jol kórseter» dep, Myrzataı aǵa úshin de bir danalyq sóz qosqym keledi. Oǵan bir qyzyq mysalym bar. Keńes zamanyndaǵy KazGÝ-diń bedeli, ondaǵy dekannyń orny qandaı ekenin sizder bilesizder.
Bir kúni sabaqta otyrǵanymda, dekannyń hatshysy kelip: «Qurmanbaeva Gúltas, seni dekan shaqyryp jatyr», dedi. Júregim tas tóbeme shyqty. «Ne bop qaldy? Elden sýyq habar keldi me?» dep, aıaǵymdy basýǵa qorqyp, dekannyń esigin ashtym. О́z kózime ózim senbeımin. Dekan Myrzataı aǵanyń ornynda meniń aýyldan kelgen ákem otyr. Myrzataı aǵa bólmede múldem joq. Jan-jaǵyma qarap aldym da: «Táte (ákemdi táte deımin), munda nege otyrsyń?» dedim.
Ákem kúledi: «Osy oryndy maǵan berdi», dep. «Tur, uıat bolady, tez» dep jatqanymda, Myrzataı aǵa kıim iletin úlken shkaftan shyǵyp, máz bolyp kúlip jatyr. Ákem de máz. 5 mınýttyq dekandyq laýazym unap qalǵandaı. Bul qyzyq ıdeıanyń avtory – Myrzataı aǵa eken. Ákeme aıtypty: «Qyzyq bolsyn, siz meniń ornyma otyryńyz, men shkaftyń ishinde tyǵylyp turaıyn. Qyzyńyz sizdi kórgende ne ister eken, kóreıik», depti. Ákem dekan aıtqan soń, uıat ta bolsa, amalsyz oryndadym deıdi.
Ákem ustazyma raqmet aıtyp, qol alysyp qoshtasty. Biz shyǵyp kettik. Osy bir qyzyq oqıǵa qarapaıym aýyldan kelgen qoıshy ákem úshin de, 1-kýrstyń stýdenti men úshin de esten shyqpas estelik bolyp qaldy. Myrzataı aǵa 1977 jyly Taldyqorǵan qalasyndaǵy pedınstıtýtqa rektor bolyp ketti. Sonda barlyq fılfaktyń, jýrfaktyń balalary: «Myrzataı aǵa ózimen birge kózge kórinbeıtin kıeni, qasıetti alyp ketkendeı boldy. Endi ondaı dekannyń bolýy ekitalaı», dep aıtyp júrdi. Shyndyǵynda da solaı boldy, odan keıin, stýdenttik kezderde bizderdi rýhanı jeteleıtin jetekshimiz bolǵan joq.
...Meniń ustazym, halyqtyń rýhanı jetekshisi Myrzataı aǵa nege osyndaı jan degen saýalǵa jaýap izdedim. Aǵanyń teginde jatqan kod pa dedim. Álde ustazdarynan juqqan ulaǵat pa dedim. Álde atqarǵan qyzmeti, júrgen ortasynyń áseri me dedim. Bári de durys jaýap. Biraq tolyqtyratyn birdeńe jetpeıdi. Baıaǵy ertegidegi Muńlyq pen Zarlyqtyń sheshesi Qanshaıymnyń sıqyrly qaltasy sııaqty. Patsha barlyq qazynasyn salsa da, toltyra almaǵan.
Aqyldy Jalmaýyz kempirden suraǵanda, ol bir ýys topyraq salǵanda, baılyq asyp-tasyp syrtyna tógilipti demeýshi me edi. Abaıdyń «Eskendirinde» de solaı ǵoı. Sol sııaqty Myrzataı aǵanyń da búkil bolmysyn tolyqtyratyn bir qudiretti dúnıe bar sııaqty bolyp kórinedi. Ol ne? Ol, menińshe, Saǵynysh dep oılaımyn. Aǵanyń keýdesi tunyp turǵan saǵynysh. Saǵynysh aǵanyń kúılerinde, ánderinde, maqalalarynda, estelikterinde tipti, kúndelikterinde de júr. Kúndelikti de saǵynysh jazdyrady, aǵa asyldaryn, kúnderiniń kýási bolǵan ómir-saǵynyshtaryn joǵaltyp alǵysy kelmeıtindeı.
Bul jerde taǵy da R.Ǵamzatovtyń sózi oıǵa oralady: «... áńgimege aralasqan poezııa – tamaqqa salynǵan tuz sekildi, dámin keltiredi» degen. Myrzataı aǵanyń poezııasy, ómiriniń kody, ol – saǵynyshy. Sondyqtan da Myrzataı aǵamen áńgimelesken adam jalyqpaıdy, kitabyn oqyǵan adam bas almaıdy, kúıi men jyryn, ánin tyńdaǵan adam saǵynyshtyń, sezimniń tazalyǵynan tap-taza bolyp jýynǵandaı bolady.
Bir joly Myrzataı aǵa kompozıtor, jazýshy Ilıa Jaqanov aǵanyń «Dúnıe shirkin» kitabyn maǵan berdi. Oqyp shyqtym, qatty áserlendim. Tún ortasy aýǵansha basymdy ala almaı oqyp taýystym.
Ilıa Jaqanov óziniń dosy Myrzataı Joldasbekov týraly keremet áserli jazǵan eken. Qýanyshym qoınyma syımaı Myrzataı aǵanyń telefonyna myna tómendegi sózimdi jazyp jiberdim:
«Aǵataıym, sálemetsiz be? Ilıa aǵanyń kitabyn bergenińiz úshin myń alǵys. Ǵajap. Qandaı ádemi til! Qandaı oı órim, qandaı tazalyq! Eki tulǵanyń úndesýi – adam qarym-qatynasynyń ǵajap úlgisi. Sizdiń «Kúnderimniń kýási» kúndeligińizden keltirgeni de óte jaqsy. Aǵa, kitapty jylap otyryp oqydym. Qasıetti Qarataýyma minájat ettim. Allaǵa raqmet aıttym. Sizdeı asyl zatty aǵa bergeni úshin. Aǵa, sizge telefon shalyp sóılespegenim úshin keshirim suraımyn. Kitaptyń áserinen, sóıleı almaıtyn edim, osy habarlamany Sizge jazyp otyrǵanda da jylap otyrmyn... Asyl anańyz, Ińkáshaı jeńgeńiz... Bári ǵajap. «Totyqus» shyǵarmańyz – klassıka. Keýdeme qońyr álem ornap, tylsym syrlardy baýyryna basyp jatqan Qarataýymdy saǵynyp, súıip otyrmyn. Erteń-aq barsha jurt bizge: «Sender qandaı baqyttysyńdar! Senderdiń Myrzataılaryń bar!» deıtin bolady áli.
Asyl aǵataıym, Alladan Sizge densaýlyq, amandyq, kóńil tynyshtyǵyn tileımin. Ilıa aǵama úlken rahmet. Ǵajap adam, ǵajap kompozıtor, ǵajap jazýshy!»
Gúltas qaryndasyńyz. 2 tamyz, 2016 jyl.»
Búginde Myrzataı aǵaǵa arnalǵan án de, kúı de, esse de bar. El aǵasyna degen halqynyń yqylas-peıili de sheksiz. Dana abyzy bar elimiz baqytty. El baqyty, máńgiligi baıandy bolsyn.
Gúltas Saıynqyzy,
Nazarbaev Ýnıversıtettiń professory, «Mádenı baǵdarlamalar ortalyǵynyń» dırektory
