Tektilik. Qazaqtyń eki mınıstri jaıly bir úzik syr

Jalpy, Qazaq elinde ulttyq mádenı muralardyń Keńes úki­metiniń qaharynan qan tamyp turǵan kezinde saqtalyp, mýzeılerdiń óz dárejesinde bolýyna yqpal etip, qamqorlyq jasaǵan mádenıet mınıstrleri Músilim Bazarbaev pen О́zbekáli Jánibekov desem qatelespespin. О́ıtkeni, men sol kezeńde mádenıet salasynda úzeńgiles júrip qyzmet ettim. Olar eren eńbekterimen qazaq tarıhynda, halyq esinde qaldy. Ult qundylyqtaryn baǵa­lap saqtaýda janpıdalyq kórsetkenderin bilemin. Bir ǵana derekti eske alaıyn. Ol arheolog Alan Medoev zerttegen Balqash boıy petroglıfteriniń kolleksııasyna baılanysty. 1972 jyly Máskeýde qazaq mádenıetiniń tarıhy jaıly úlken kórme osy materıaldarmen ashyldy. 1973 jyly Almatyda Azııa jáne Af­rıka elderi jazýshylarynyń 5-shi konferensııasy ótti. Oǵan 69 eldiń ókilderi qatysty. Son­da Soltústik Balqash petro­glıf­teriniń kolleksııasy arqyly Qazaq eliniń kóne dáýirimen tanystyrǵan edi. Osydan keıin Balqashtyń ǵylymı turǵydan zerttelip, hronologııasy rettelgen, kóshpendilerdiń on úsh myń­jyldyq kóne tarıhyn qamtıtyn petroglıfteri kolleksııasyn Máskeýdiń tarıhı mýzeıine qoıý talap etildi. A.G.Medoev ulttyq tarıhymyzdaǵy teńdesi joq ǵy­lymı derekterdiń báz baıaǵy álimjettikpen óz jerinen ketýine jol bermeý kerek degendi aıtty.

Mádenıet mınıstri M.Bazar­baevtyń aldyna baryp, ǵylymı materıaldar óz Otanynda, ıaǵnı Balqashta bolýy kerek dep ótin­dim. Mınıstr ózi qol qoıǵan buıryǵyn Máskeýge ketip qalsa da ózgertip, petroglıfterdiń Balqash mýzeıine jiberilýin kór­setip jańa buıryq shyǵardy. Bul, ol kezde Máskeýdi tyńdamaý mınıs­trdiń óz basyna óte qaýipti jaǵ­daı edi. Balqash petroglıfteri burynǵy KSRO kóleminde tór­tinshi (Ermıtaj, Máskeýdiń ortalyq tarıhı murajaıy, Novo­sibir murajaıynan soń) ǵylymı ekspozısııa bolatyn. Osy baǵaly jádigerlerdi Balqashqa jetkizýge ushaq komandırimen kelisip, arheolog A.Medoev pen sýretshi A.Gor­batovtyń Balqashta eks­pozı­sııany óz qoldarymen qu­rýyna jaǵdaı jasaǵan mınıstr M.Bazarbaev, qundylyǵyn baǵa­laǵan Reseıdiń ataqty akade­mıkteri Okladnıkov, Tıhonov, Grıaznov, t.b. bolatyn. Akademık A.Okladnıkov ekspozısııa barysyn Novosibirden telefon arqyly surap bilip, baǵyt berip, menimen habarlasyp otyrǵan edi. Balqashtyń tuńǵysh qalalyq tarıhı-ólketaný mýzeıi 1973 jyly 25 qyrkúıekte resmı túrde ashyldy. Osylaısha, ǵylymı ekspozısııa arqyly kóne dáýirlerden tamyr tartqan tarıhymyzdy nasıhattaǵanym úshin mınıstr M.Bazarbaev Jezqazǵanda ótken oblystyq mádenıet qyzmet­ker­leri konferensııasynda maǵan Qurmet gramotasyn óz qolymen tapsyryp edi.

1974 jyly Máskeýde barlyq 15 odaqtas respýblıkanyń bel­gili mýzeıleriniń dırektorla­ry qatysqan úlken konferensııa ótti. Balqashtyń qalalyq mýzeıiniń kórsetkishteri Pol­tava mýzeıimen qatarlas bolyp shyqqan-dy. Nátıjesinde, men shaqyrylǵan edim. Árıne, ony qadaǵalaıtyn Máskeýdegi máde­nıet mınıstri janyndaǵy arnaıy komıssııa. Sol konferensııada eń tómen dárejedegi Qazaq­stan mýzeıleri degen pikir aıtyl­dy... Konferensııa sońynda delegattarǵa Prıbaltıka elde­riniń, Ýkraınadaǵy Kıev, Lvov qalalarynyń mýzeılerin, ataqty «9-ford» mýzeıin aralatty. Qýyrshaqtar mýzeıinde (Latvııa) tańqalǵanym: dúnıe júzinen jınalǵan qýyrshaqtardyń ishin­­de kózime ottaı basylǵan Aldar­kóseniń beınesi. Qaıtyp kelgen soń mınıstr Músilim Bazarbaevqa kórgen-bilgenimdi aıtyp edim: «Asyqpańdar, áli ulttyq mádenıetimizdi kóteremiz. Moıyndaý kerek, mýzeı jaǵynan mesheýlik bar. Balqashtyń mýzeıi Poltavamen talasyp jatqany jaqsylyqtyń nyshany. Qoldaý bolady», – dep aǵalyq iltıpatyn kórsetip, meniń KSRO Mádenıet mınıstriniń Qurmet gramotasymen marapattalǵanyma qýanyshyn jasyrmady. Bııazy minezdi, symbatty, bilimdar azamat, belgili ǵalym Músilim Bazarbaev syndy qazaqtyń birtýar perzentiniń yqylasyn estý men úshin úlken baqyt edi, árıne.

Keńes zamanynda óz ultynyń múddesine qyzmet etý ári qıyn, ári qaýipti boldy ǵoı. Árkim­niń óz ultyn súıýi ar-namys, óre bıiktigine baılanysty eken. О́z zamanynda Alash azamat­tarynyń jolyn ustaǵan azamat О́zbekáli Jánibekov. Osy kisiniń týǵan eline degen ystyq yqylasyn kózben kórgenderdiń birimin. Ol Ortalyq komıtette qyzmet ete júrip, barlyq akade­mıkterdi, ǵalymdardy jı­nap alyp sóz sóılegende: «Alash» dep qazaqtardy aıyptaıdy. Aıtyńyzdarshy, Alash azamattary qandaı qylmys jasap, kimge qııanat kórsetti? Men osynda otyryp ózim bilmeımin. Alash azamattarynyń naqty kinásin eshkim ashyp aıta almaıdy», – dep alǵash Alash arystaryn aqtaý máselesin kótergeni belgili. Ol kezde Álıhan Bókeıhannyń, Ahmet Baıtursynovtyń aty atalyp ketse, jaýapqa tartylatyn tar kezeń edi. Mine, ultjandylyq sananyń keremettigi! Qaterli jerde taısalmaı sóz bastaǵan, qıyndyq týsa kósh bastaýdan qaımyqpaǵan azamat!

О́zbekáli Jánibekov qazaqtyń salt-dástúrlerin, tarıhyn, máde­nıetin kórsetetin mýzeılerdi kóte­rip, el qatarly óz bolmysymyzdy nasıhattaý jolynda kóp eńbek etken. Ulttyq aspaptar, ulttyq kıimder mýzeılerin ashqyzdy. Qazaqstannyń máde­nıet mınıstriniń orynbasary, mınıstri bolyp on jyldan asa qyzmet etkende О́zbekáli Jánibekov ulttyq bolmysty qalyptastyrýǵa qyrýar eńbek etip, batyl qımyldaǵan naǵyz patrıot edi. Qol astynda qyzmet istedim. 1980 jyly Almatyda Qazaq mýzyka aspaptarynyń mýzeıi ashyldy. Barlyq mýzeı dırektorlaryn jınap, ulttyq mýzyka aspaptarynyń túpnusqalaryn kórsetti. Úlken konsert zalynyń sahnasynda mýzeı qyzmetkerleri alǵash ret tarıhı úlgidegi ulttyq kıimdermen qobyz, dombyra, sybyzǵy, syrnaı, daýylpaz, sherter, jetigen, adyrna, asataıaq, shińkildek, sazgen sekildi buryn kórsetilmeıtin ulttyq mýzyka aspaptarymen halyq án-kúılerin oryndady. «Sazgen» ansambliniń alǵashqy qadamy osylaı bastaldy. Oryssha tárbıelenip ulttyq kıimderge, kıeli dombyraǵa jatsyna qaraıtyn bizder úshin týma mádenıetimizdi tańdana tanýǵa múmkindik týǵan-dy. Kózben kórip, qulaqpen estip, ǵasyrlar boıy jabyq kelgen muralardyń jazylǵan kitaptaı tarıhty baıandaıtynyna kýá boldyq. Bul kóregen mınıstrdiń bizge bergen bir sabaǵy edi.

О́zbekáli respýblıka mýzeı­lerin, tarıhı arhıtektýralyq eskert­kishterin jańartýǵa, ásem­deýge, mán-maǵynasynyń qazaq halqynyń tarıhyna ǵylymı túrde saı kelýine asa mán berdi. Qazaq bolmysyn tereńnen izdep taýyp, jarııalap, aspandata kótergendeı boldy. Atamuraǵa degen kózqarasymyzdy túbegeıli ózgertip, mýzeı mamandarynyń qazaq jastarynan iriktelýine kóńil bóldi. О́.Jánibekovtiń qazaqtyń ulttyq kıimderiniń, kıiz úılerdiń túr-túrlerin zerttep shyǵarǵan kitaptary bizdiń oqýlyǵymyzǵa aınaldy. Qazaq jerindegi mýzeılerge úlken-kishi dep qaramaı, árqaısysynyń zamanǵa saı bolýyn talap etip qoıdy. О́te isker, ultjandy, ótkir, sheshen kisi, myqty etnograf edi.

Taǵy bir aıta keterlik qam­qorlyǵy esimde. Jańashyl mı­nıstr О́zbekáli Jánibekov Balqash balalary úshin oıyn-saýyq parkiniń bolýyna kóp kómek etti. Kól jaǵasynda balalar minetin vagonetkalar, túrli átkenshekter jumys istedi. «Chertovo koleso» dep atalǵan, búkil qalany aýmaǵymen kórýge bolatyn attraksıon uzaq ýaqyt turǵyzylmady, qarajat joq, arnaıy mamandar joq. Qys aıy. 1988 jyl. Men qalalyq mádenıet bóliminiń meńgerýshisimin. Atqarý komıtetiniń tóraǵasy Valen­tın Kýprııanov degen kabı­netine shaqyryp alyp, osyǵan meni kinálady. Sol jerde Kýprııa­novtyń kabınetinde óziniń kózin­she telefonynan О́zbekáli Jáni­bekovke barlyq jaıdy aıttym. О́zim ashqan Balqashtyń mýzeıinen ketkenime renish bildire tura, telefondy Kýprııanovqa berýim­di ótindi. Arnaıy maman­dar baryp kóretinin, kómek bere­tinin qattyraq aıtsa kerek, meniń bul erkin áreketime qysy­lyń­qyraǵan tóraǵa: «Nesine mınıstrge shyqtyń, kelisetin edik qoı» degennen basqa eshteńe deı almady. Sózi men isi bir Mınıstr aıtqanyndaı, qysqa ýaqytta «Chertovo kolesony» turǵyzdyryp, 1988 jyldyń 22 naýryzynda saltanatty túrde ashylǵan edi. Bul kún О́zbekáli Jánibekov syndy aımańdaı mınıstrdiń tapsyrmasymen 1926 jyldan tyıym salynǵan Naý­ryz merekesin Balqashta alǵash ret ashyq toılaýdyń bastamasy boldy. Sondaı azamattyń qoldaýymen halyq úshin orna­tylǵan attraksıondardyń ót­peli kezeńde qoldy bolyp, talan-tarajǵa túsip, joıylǵany kózkórgenderge ǵana aıan.

Búgingi qazaq dalasynda álemge belgili Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, Aısha bıbi, Ulytaýdaǵy Dom­baýyl, Alashahan, t.b. tarıhı muralardyń jańarýyna, mýzeı kadrlaryn daıyndaýǵa О́.Jánibekovtiń yqpaly, qam­qorlyǵy mol boldy. «Aldy­men óz jerińdi tany» dep respýb­lıkadaǵy barlyq mýzeı qyzmetk­erlerin jınap alyp ońtústikti aralatyp, tarıhı muralardy kórsetken edi. О́zbekáli Jáni­bekov qarapaıymdylyǵy men biliktiligi, sheshimdiligi men ójettigi kelbetine jarasqan, sheshim­taldyǵy isinen de, sózinen de kórinip turatyn daryndy tulǵa edi. Mınıstrdiń kabınetine kez kelgen ýaqytta erkin kirýge, maqsatyńdy, sheshilmeı turǵan máseleni qysylmaı aıtýǵa bolatyn jáne oń nátıjesi bolatynyna senimdilikpen shyǵaryp salýshy edi. Shirkin, búgingi keıbir sheneýnikter osy О́zaǵańdardan úlgi alsa, qane! Bilimdi, bilikti arystarymyzdyń halyqqa ja­qyn­dyǵy nege juǵysty bolmady degen de oı keledi. Kez kelgen jergilikti ákimdikterdiń esiginde kúzetshi. Bul óz halqynan alystaý ma, álde qorqý ma? «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» degen uly sóz bar ǵoı. Osyndaıda ózim kórip, qyzmet babynda aqyl-keńesterin tyńdap, qazaq qyzdarynyń ǵylymǵa, iskerlikke aralasýyn qoldap, ultynyń taǵ­dyryna barynsha adal bolǵan Músilim Bazarbaev, О́zbekáli Jánibekov, Áshirbek Syǵaı, Maqash Tátimov syndy birtýar azamattardyń kisilikteri men irilikteri eriksiz eske túsedi. 25 jylda ǵasyrlyq asýlardan asyp, álemge tanylǵan Qazaq eliniń jastary osyndaı tektilerdiń izimen júrse eken dep tileımin.

Kúlásh SARDARBEK,
О́lketanýshy, Mádenıet salasynyń úzdigi

Qaraǵandy oblysy,
Balqash qalasy