Armııanyń orny qaı kezde de erekshe

– Baqytjan Ertaıuly, Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń qurylyp, qalyptasýyna eleý­li úles qosqan azamat­tar­dyń biri retinde sizdiń de esimińiz erekshe atalady. Qı­yn­dyqqa toly sol bir kezderge az-kem sholý jasap ótseńiz?
– О́tken kezeńge sheginis jasaıtyn bolsaq, memlekettik saıasattyń áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyndaǵy alǵashqy qadamdardyń biri – Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń 1991 jylǵy 25 qa­zan­daǵy «Qazaq Keńestik So­sı­alıstik Respýblıkasy Mem­le­­kettik qorǵanys komıtetin qu­rý týraly» Jarlyǵy boldy. Eki aıdan soń, 16 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­lekettik táýelsizdigi týra­ly Kon­s­tı­týsııalyq zań qa­byl­­­danyp, ol «Qazaqstan Res­­pýb­lıkasynyń ózi­niń táýel­siz­di­gi men aýmaqtyq tu­tastyǵyn kú­­zetý maqsatynda óz Qarýly Kúsh­­terin qurýǵa qu­qy­ly» dep anyqtady. Al elimiz ózi­niń derbes áskerin qurýǵa zań­dy qu­qy­ǵyn 1992 jylǵy 7 mamyr­da el Prezıdentiniń «Qazaq­stan Res­pýb­­lıkasynyń Qarýly Kúsh­t­e­rin qurý týraly» Jarlyǵy shy­ǵý­y­men iske asyrdy.
Qazaqstan aýmaǵynda 1991 jyl­dyń sońyna qaraı KSRO Qa­rý­ly Kúshteri áskerleriniń jalpy sany shamamen 200 myńdaı adam bolǵan eken. Alǵashqy kez­de, ásirese, kadr máselesin she­shý qıyn boldy. О́ıtkeni, óz ar­mııa­myzdy quryp jatqan asa jaý­a­p­-
ty kezeńde Qazaqstanda qyz­met etip júrgen kóptegen ofı­serler qyz­met etýdi Táýelsiz Mem­le­ket­ter Dostastyǵynyń basqa mem­­leketterinde jalǵastyrýǵa ne­­mese zapasqa shyǵýǵa sheshim qa­byl­­dady. Iаǵnı, ár ulttyń áskerı qyz­metshileri óz elderine ketti. Eki jarym jyl ishinde, 1992 jyl­ǵy mamyrdan 1995 jylǵy qań­tarǵa deıin ofıserlerdiń k­e­týi eń joǵary deńgeıge – ti­zim­dik qu­ramnyń 89 paıyzyna jet­ti. Sóı­tip, Qazaqstan Qarýly Kúsh­te­rin­de áskerı mamandar tapshy boldy. 
– Jasyratyny joq, sol jyl­dary áskerı bólimderde tár­tip buzý, áskerı jarǵyny saq­tamaý sııaqty jat áre­ket­te­r­diń de oryn alǵanyn estip qa­lýshy edik...
– 1992 jyldyń qańtarynda Más­­keýde TMD elderi bas­shy­la­ry­nyń kezdesýi ótken bolatyn. Sol kezdesýde ár eldiń ózderiniń tól áskeri qurylatyny belgili bol­dy. Aqpan, naýryz, sáýir, ma­myr aılarynda Qazaqstan 
aý­ma­ǵynda qonystanǵan Qarýly Kúshterdiń qatary azaıa bastady. Dál osy kezde áskerı bólimder men áskerı mekemelerde jar­ǵy­lyq tártiptiń saqtalmaýy kúrt be­leń aldy. Ofıserler men mer­zimnen tys qyzmettiń áskerı qyz­metshileri arasynda eskertpes­ten óz­deriniń týǵan elderine ketip qa­lý faktisi kóbeıdi. Tár­tip má­selesi bosańsyǵan jer­de sar­bazdardyń top-top bo­lyp ásk­e­rı bólimderdi óz erik­te­rimen tas­tap ketýi zańdy qu­by­lys bo­latyn. Mundaı kezde ıe­siz dú­nıeniń júıesiz qalatyny shyn­­d­yq. Ásirese, buǵan deıin or­­talyq baǵynysta bolǵan kóp­te­­gen áskerı bólimderdiń, qoı­ma­­lar men arsenaldardyń ás­ke­rı qyz­­metkerleri endi kimge ba­­ǵy­na­tynyn bilmeı, ári-sári kúı­ge tústi. Sebebi, áskerı tehnı­ka­lar men dúnıe-múlikti sol kez­degi Túrkistan áskerı okrýgi de, KSRO Qorǵanys mınıstrligi de qoldanystaǵy zańnamalarǵa sáı­kes eshkimge ótkizip bermedi. Ja­ńadan qurylǵan elimizdiń Mem­le­ket­tik qorǵanys komıteti olardy qa­byldaı almady. О́ıtkeni, ol má­­sele Komıtettiń mindetine kir­­meıtin. Osyndaı almaǵaıyp za­manda Qorǵanys mınıstrligin q­u­rýdy ýaqyttyń ózi talap etti já­ne solaı boldy da.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nursultan Na­zar­ba­­evtyń «Qazaqtan Res­pýb­lı­ka­­synyń Memlekettik qor­ǵa­nys komıtetin Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Qorǵanys mı­nı­str­ligi etip qaıta qurý týraly» 1992 jylǵy 7 mamyrdaǵy Jar­lyǵynyń negizinde sol kún­ge deıin qyzmet etip kelgen Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik qorǵanys komıteti en­digi jerde Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Qorǵanys mı­nı­strligi bolyp qaıta quryldy. Son­daı-aq, Jarlyqta elimizdiń ult­tyq qaýipsizdigine qatysty mı­nıstrliktiń atqaratyn ne­giz­gi máseleleri egjeı-teg­jeı­li aıqyndaldy. Dál sol kú­ni Elbasy «Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­synyń Qarýly Kúshterin qu­rý týraly» Jarlyq ta shy­ǵa­rdy. Onda Qazaqstan aý­ma­ǵyna ornalasqan áskerı bir­les­tikterdiń, quramalardyń, bó­li­m­derdiń, mekemelerdiń, 
uı­ymdardyń, polıgondardyń, ar­senaldardyń, saqtaý baza­la­rynyń, qoımalardyń, jyl­jı­tyn jáne jyljymaıtyn áskerı buıymdardyń en­digi jer­de Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­­sy­nyń zańdy múlki bolyp ta­by­la­­tyndyǵy jáne Qazaqstan Res­pý­bl­ıkasy Qarýly Kúshteriniń qu­­r­amyna engiziletindigi naqty kór­setildi. Jańadan qurylǵan Qor­ǵanys mınıstrligine áskerı qu­rylymdardy qabyldaı otyryp, áskerlerdi basqarý júıesin qam­tamasyz etý jáne olardyń ja­ý­yngerlik ázirlikterin tıisti jaǵ­daıda ustaý tapsyryldy. Dál sol kúni general-leıtenant Saǵadat Qojahmetuly Nurmaǵambetovke general-polkovnık sheni berildi jáne ol elimizdiń Qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. 
– Elimiz táýelsizdigin ja­rııa­lap, óziniń derbes Qarý­ly Kúsh­te­rin qurǵan kezde qaı jerd­e jáne qandaı qyzmette edińiz?
– Keńes Odaǵy ydyraǵan kezde Germanııadaǵy keńes áskeri quramynda polk komandıri edim. Men basqarǵan polk Germanııa shekarasynan birinshi bolyp ótti. Endigi armanym táýelsiz Qa­zaqstannyń armııasyna qyzmet etý edi. Kóp keshikpeı jańadan qu­rylǵan Memlekettik qorǵanys ko­mıtetiniń tóraǵasy Saǵadat Nurmaǵambetovtiń qabyldaýyna bar­dym. Ol kisi jyly qabyldap, ar­­mııaǵa tájirıbesi bar ofıser­ler asa qajet ekenin aıtty jáne tap­syrmalar berdi. Sol kúnnen men­iń Qazaqstan Qarý­ly Kúsh­teriniń qataryndaǵy qyz­me­tim bastaldy. Áskerı bas­shy­lyq jas ofı­serlerge úlken senim artyp, sol senimnen shyǵa bildik dep oı­laı­myn. 
Keıin áskerı qyzmetim Sary­ózek­tegi dıvızııaǵa basshylyq etý­­men ári qaraı jalǵasty. Qazaqstan Prezıdenti, elimiz Q­a­rý­ly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy N.Á.Nazarbaev Qa­­zaqstan Qarýly Kúshteriniń qol­­­basshysy retinde tuńǵysh ret Saryózektegi dıvızııaǵa ke­l­­geni keshegi kúndegideı kóz al­dymda. Sol saparynda El­ba­­sy­­myz soldat ashanasynan dám tatyp, dıvızııanyń ás­kerı daı­yndyǵymen, ja­b­dyq­tal­ýymen, soldattar men ofı­ser­ler­diń turmys-jaǵ­daı­ymen jan-jaqty tanysqan bolatyn. Qazirgi qıyndyqtar ýaqytsha ekenin, problemanyń barlyǵy birtindep sheshimin tabatynyn, bolashaqta eli­mizdiń Qarýly Kúshteri jańa úlgi­degi áskerı tehnıkalarmen, qa­rý-jaraq túrlerimen qam­ty­latynyn aıtyp, áskerı qyz­met­shilerdi jigerlendirgen edi. 
Búginde Memleket bas­shy­sy­nyń sol aıtqandary oryndal­dy. Qarýly Kúshterimiz jetil­gen ás­kerı tehnıkalarmen jab­dyq­ta­lýda, áskerı maman-kadr­-
l­ar ózimizdiń oqý oryndarynda bi­­­lim alýda. Onyń túlekteri eli­­mizdiń áskerı bólimderinde qyz­met etip júr. Basshylyq, sondaı-aq halyqaralyq áskerı yn­tymaqtastyqqa, ózge el­derdiń armı­ıalarymen tá­ji­rıbe almasýǵa da basa nazar aýdaryp keledi. Shanhaı yn­ty­maqtastyq uıymy, Ujym­dyq qaýipsizdik sharty uıymy aıasynda ótetin oqý-jat­ty­ǵýlarǵa da únemi qatysyp júr. Bulardyń qataryna elimizde ó­t­kiziletin «Dala qyrany» já­ne «Aldaspan» halyqaralyq jat­tyǵýlardy da qosar edik. Ar­mııa­myzdyń aıbyny asqaqtap, bú­gingideı naǵyz el qorǵanyna aı­nalýy Prezıdentimizdiń Qa-
z­aqstan Qarýly Kúshterine d­e­gen qamqorlyǵynyń jáne oǵan ere­k­she nazar aýdarýynyń ná­tı­jesi dep baǵalaǵan jón. 
– Qorǵanys salasynyń qa­bi­lettiligi bilikti áskerı ma­man-kadrlarǵa da baılanysty ǵoı. Olardy daıarlaý jaıy qa­laı?
– Zamanaýı armııa qa­lyp­tas­tyrý – áskerı tehnıkalar men qarý-jaraqty jetildirý ǵa­na emes, birinshi kezekte ol ká­­­sibı armııanyń negizi bolyp sa­­­na­latyn jańa áskerı bý­ynd­y tár­bıeleýge tikeleı ba­ı­­l­anys­ty. Al áskerı bilim berý júıe­si­niń negizi 1996-2005 jyldary aralyǵynda qalandy. Res­pýb­­lıkada birneshe áskerı oqý orny ashyldy. Mysaly, Ult­­tyq qorǵanys ýnıversıteti, Qu­r­lyq áskerleriniń áskerı ıns­tıtýty, Áýe qorǵanysy kúsh­teriniń áskerı ınstıtýty, Ra­dıo­elektronıka jáne baılanys ás­kerı ınjenerlik ınstıtýty, Ás­kerı-teńiz ınstıtýty, Shet til­deri áskerı ınstıtýty, taǵy bas­qalar. Sondaı-aq, jumyldyrý rezervterin tolyqtyrý maq­sa­tyn­da azamattyq oqý oryndarynda zapastaǵy ofıserler daıarlaý úshin áskerı kafedralar da jumys is­teı bastady. Al armııa generaly S.Nurmaǵambetov atyndaǵy «Jas ulan» respýb­lı­kalyq mektebi na­ǵyz patrıot-
tar tárbıeleıtin oqý or­nyna aınaldy. Jalpy, áskerı qu­ramalarda jetkilikti túrde kad­r-
lar men zııatker ofıserler áleýeti qalyptasty dep nyq senimmen aıtýymyzǵa bolady. 
– Baqytjan Ertaıuly, eli­mizdiń tuńǵysh Qorǵanys mı­nıstri, Halyq Qaharmany já­ne Keńes Odaǵynyń Batyry Saǵadat Nurmaǵambetovti ke­she­­gi ofıserler, búgingi ge­ne­ral­­dar ózderiniń ustazy sanaıdy. Ol kisi mundaı qurmetke shyn máninde laıyq emes pe? 
– Durys aıtasyz. Bizder armııa generaly Saǵadat Qojahmetuly Nurmaǵambetovti ustaz retinde, azamat retinde erekshe qurmettep óttik. Aǵamyzdyń ómir joly, eńbek joly búgingi urpaqqa da, bolashaq urpaqqa da úlgi-óne­ge. Jańa atap ótkenimdeı, ja­ńa­dan qurylǵan Memlekettik qor­ǵanys komıtetiniń tóraǵasy bo­lyp Saǵadat Nurmaǵambet ta­ǵaı­yndaldy. Abzal aǵamyz bu­ǵan deıin KSRO Qarýly Kúsh­te­riniń sapynda Uly Otan so­ǵy­sy­na qatysyp, Keńes Oda­ǵy­nyń Batyry atanǵan tany­mal koman­dır jáne joǵary ás­ke­rı basshylyq quramynda bol­ǵan tájirıbeli qolbasshy edi. Ol qurmetti demalysqa shyqsa da, áskerı ómirden qol úzbedi. Eli-
m­iz­diń Joǵarǵy Keńesine depýtat bolyp saılanyp, el senimin de arqalady. Mınıstrlikti S.Nur­ma­­ǵambetov basqarǵan jyldary kóp­tegen ofıserler shet mem­le­ketterdiń joǵary áskerı oqý oryn­darynda tájirıbeden ótýge j­iberildi.
S.Qojahmetuly kezinde alty jyldaı Orta Azııa áskerı okrýgi qol­basshysynyń orynbasary qyz­metin abyroımen atqardy. Ás­kerı okrýgtiń qolbasshysy bo­lýǵa ábden laıyq edi. Sol kezdegi saıasat oǵan jol bermedi. Ol qyzmet ba­rysynda talapshyl ári ádil edi, al bylaıǵy kezde qa­ra­paıym jan bolatyn. Bir mysal aı­taıyn, Saryózekte qyzmet etip júr­gende zaıybymnyń ba­ýy­­ry qaı­tys boldy. Ol kezde Saǵadat Qo­jah­met­uly Qor­ǵa­nys mınıstri edi. Jek­sen­bi kú­ni eshkimge habarlamaı, Al­ma­ty­dan Saryózektegi biz­diń sha­ńyraǵymyzǵa arnaıy ke­lip kó­ńil aıtyp, qaıǵymyzǵa or­taq­tas­qan edi. Aǵamyz qınalǵanda qo­l­­ushyn sozatyn, kemshilik ataý­­lyǵa jany qas erekshe ja­ra­tylǵan jan edi.
– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken 
Álısultan QULANBAI, 
«Egemen Qazaqstan»