Beıjińde «Beldeý jáne jol» forýmy ótedi

Qytaılyqtardyń paıymdaýynsha, «Beldeý jáne jol» forýmy byl­tyrǵy jyly Hanchjoý qalasynda uıym­das­tyrylǵan «Úlken jıyrmalyq» sam­mı­t­inen de mańyzdy. Bul sharanyń qan­sha­lyqty orny bólek oqıǵa bolaryn osydan-aq ańǵarýǵa bolatyndaı. Oǵan qosa, forýmǵa qatysýshylar tiziminiń ózi bul basqosýdyń tek Qytaı ǵana emes, búkil Eýrazııa qurlyǵy úshin de salmaqty shara bolatynyn baıqatady. 
Jaqynda Qytaıdyń «Jenmın jıbao» partııalyq gazeti atalǵan forým týraly jarııalaǵan maqalasynda shara­ǵa 20-dan astam memleket basshylary qaty­satynyn, onyń ishinde Qazaqstan Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaev ta bola­tynyn aıryqsha atap ótti. Qytaı tarapy Qazaqstan Kóshbasshysynyń salıqaly saıasatyn, zor bedelin árdaıym joǵary baǵalap, erekshe qurmet kórsetedi. Árıne, bul forýmda da Elbasynyń orny aıryqsha bolary sózsiz. 
Sonymen, bul qandaı forým, maqsaty ne, Qytaı mundaı úlken sharany ótkizýde neni kózdep otyr?
Birinshiden, forým Qytaıdyń syrtqy saıasatta 3,5 jyldan beri júrgizgen strate­gııalyq tujyrymdamasynyń qısyndy jalǵasy ekenin atap ótýimiz kerek. Týra 3,5 jyl buryn Qytaı kóshbasshysy Sı Szınpın Nazarbaev Ýnıversıtette sóılegen sózinde «Jibek jolynyń ekono­mıkalyq beldeýi» baǵdarlamasyn bir­lesip jasaýdy usynǵan bolatyn. Sodan beri Qytaı bastamasy álemniń túkpir-túkpi­rinde qyzý talqylanyp, tereń pikir­talas alańyna aınaldy. Tipti, birneshe aıdan keıin Sı Szınpınniń «Jibek joly­nyń ekonomıkalyq bel­deýi» jobasy daıyn­dalyp, óziniń baǵ­dar­lamalyq baǵytyn aýqymyn qalyp­tastyryp úlgerdi. 
Osy aıtylǵandarǵa súıene otyryp, atalǵan shara birneshe maqsatty kózdeı­tinin aıtýǵa bolady. Birinshiden, Qytaı­ǵa álemdik iri oıynshylar men qarjy­lyq ınstıtýttardy qatystyra otyryp, «Jibek jolynyń ekonomıkalyq bel­deýin» júzege asyrýdaǵy búginge deıin­gi nátıjelerdi aıqyndaý mańyzdy. Ekin­shiden, QHR-dyń jahandyq júıedegi róli artyp kele jatqanyna álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdartý qajet. Árıne, búginde Qytaıdyń aımaqtyń negizgi ekonomıkalyq kúshine aınalyp otyrǵany anyq. О́ziniń ekonomıkalyq is-áreketin Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi retinde júzege asyrýy da – osynyń bir dáleli. 
Jalpy, Qytaıdyń «Jibek joly­nyń ekonomıkalyq beldeýi» bastamasy osy kúnge deıin birqatar evolıýsııalyq kezeń­nen ótti. Tipti, bastamanyń ataýy da birneshe ret ózgerdi. Máselen, 2013 jyl­dan beri Qytaı tarapy «Jibek joly­nyń ekonomıkalyq beldeýi» bastamasyn qalyptastyrýda eki aspektige basym­dyq berdi. Birinshiden, onyń ataýynda «ekono­mıkalyq» degen anyqtama aıryq­sha kór­setildi. Ekinshiden, qytaılyq­tar bas­tamany ejelgi «Jibek joly­men» baılanystyrdy. Mundaǵy maqsat, oǵan «Jibek joly» boıyndaǵy elderdi atsalystyrý bolatyn. Bárimiz biletindeı, baıyrǵy «Jibek joly» ǵasyrlar boıy búkil Eýrazııa elderiniń arasyn jalǵap, saýda-sattyq jaǵynan ǵana emes, búkil mádenı-rýhanı baılanystardyń jelisine, órkenıettiń ózegine aınalǵan edi. 
2014 jyldyń aıaǵynda Qytaı bıligi óz bastamalarynyń aıasyn keńeıte tústi. Dál osy kezeńde ol «Jibek joly­nyń ekonomıkalyq beldeýi» men «HHI ǵasyrdyń teńiz jibek joly» bastama­laryn biriktiretin «Bir beldeý – bir jol» ataýyna ıe boldy. Al búginde, naqty­synda, bıylǵy forýmǵa daıyndyq barysynda Qytaı taraby bul ataýdy odan saıyn yqshamdap, aǵylshyn tilinde «Beld – Road», ıaǵnı «Beldeý jáne jol» dep qana qaldyrdy. 
Ataýy yqshamdalǵanymen, budan Qytaı bastamasynyń aýqymy keńeıgenin túsinýge bolady. Sebebi, «Jibek joly» degen sózdi alyp tastaý arqyly onyń qamtý keńistigin keńeıtkendeı. Máselen, endi Qytaı jobasyna búkil Eýrazııa elderi, tipti odan da ózge memleketter qatysa alady degen sóz. 
Aıtqandaı, forým týraly sóz etkende, Qytaı bıligi Batys álemine eshqandaı qar­sy turýdy oılap jatpaǵanyn meńzeı­ti­nin de atap ótý kerek. Qytaıdyń úkimet­tik ga­zetteri jazǵandaı, bul forým arqy­ly Qy­taı 2013 jyldan beri qolǵa alǵan óz bas­­ta­malary týraly baǵasyn alǵysy keledi. 
Biraq forým Batysqa eshqandaı da qarsy baǵdar bola almaıdy. Árıne, forýmǵa qatysýshylar arasynda batys­tyq derjavalar az. Máselen, G7-ge engen ­elder ishinen tek Italııa premer-mı­nıstri ǵana qatyspaq. Muny Fransııa, Ger­manııa sııaqty elderdegi saılaýǵa daıyndyqqa dóp kelýimen de túsindirýge bolady. Alaıda, forýmǵa Halyqaralyq valıýta qorynyń basqarýshy-dırektory, sondaı-aq, Dúnıejúzilik bank prezıdenti qatysatyndaryn rastapty. Sonymen qatar, QHR Syrtqy ister mınıstri I.Van málimdegendeı, jalpy forýmnyń negizgi maqsaty jahandyq, óńirlik, ultaralyq damý josparlaryndaǵy ushtasqan bitimge qol jetkizý eken. 
Sońǵy jyldary Qytaıdyń saıası betke­ustarlary álemdik jaǵdaıdyń jaýap­kershiligi týraly kóp aıta bastady. Onyń ishinde «Bir beldeý – bir jol» bastamasyn usyna otyryp, Qytaı bıligi búginde onyń eshqandaı da «jeke-dara» joba emestigin ashyq aıtady.
Qytaıdyń qarjy qurylymdary, onyń ishinde Azııanyń ınfraqurylymdyq ınvestısııalar banki men «Jibek joly» qory sııaqty qarjy qurylymdary da bar, Dúnıejúzilik bank, Halyqaralyq qar­jy ortalyǵy, Azııa Damý banki sııaqty Batys ınstıtýttarymen tyǵyz baılanysta ju­mys isteıdi. Munyń ózi, joǵaryda aı­t­qan­­darymyzdaı, Batyspen jaqsy baı­lanys­tardyń bir dáleli. Tipten, Qytaı forýmy óziniń qarjy, ekonomıka jáne geosaıası tetikterine Batys elderin baryn­sha tartý saıasatyn ustanýda. 
Bastamanyń qanshalyqty ataýy ózgerse de, onyń túpki negizi, maqsat-mindeti burynǵysha qala bermek. Iаǵnı, Qytaı bul baǵdarlamamen Batysqa shyǵý­dy baǵdarlaıdy. Qytaı osylaısha Ortalyq Azııamen yntymaqtastyq yrǵa­ǵyn «Bir beldeý – bir jol» bastamalaryna baılanystyrady. «Bir beldeý – bir jol» jobasynyń negizgi maqsattary men mindetteri qazirgi tańda QHR-dyń Ortalyq Azııaǵa arnalǵan strategııasynda júzege asyp jatqany belgili. Endeshe, Qytaı eksportyna kóptegen joldar ashylyp otyrǵanyna qaramastan, Ortalyq Azııa dálizi josparly damı beredi. Bul degenimiz, Qazaqstan jáne basqa da Ortalyq Azııa elderi Qytaı bastamasyn júzege asyrýdyń basym baǵyty bolyp qala beretinin bildiredi. 
Osy oraıda, Qazaqstannyń bul sharaǵa qatysýmen ǵana shektelmeı, Qytaı men Eýropa arasyndaǵy zamanaýı kólik dálizin jańǵyrtý qurylymynda basty tetikke aınalyp, negizgi beldeý bolý ustanymyn júzege asyrýǵa kirisýi mańyzdy. Mysaly, Qazaqstandy Qytaı taraby qazirdiń ózinde «Jibek joly» bastamasyn júzege asyrý turǵysynda mańyzdy rólge ıe el dep esepteıdi. О́ıtkeni, ınfraqurylymdyq bastamany júzege asyrý isinde Qytaı Qazaqstanǵa ıek artýǵa bolatynyn biledi. Iаǵnı, Qazaq­stan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Túrkııa aýmaǵy arqyly Eýropaǵa tıimdi ári qo­laıly baǵyt jasaýǵa dáneker bola alady dep esepteıdi. Sebebi, atalǵan eldermen Qazaqstan Túrki tildes memleketter ynty­maqtastyǵy keńesiniń aıasynda tyǵyz baılanys ornatqan.
 Búkil túrki álemindegi zor bedeliniń arqasynda Astananyń Ankaramen jáne basqa da eldermen kólik salasyn­da­ǵy joba­­larda kóptegen kelisimder ja­saý­­ǵa múm­kindigi mol. Sonymen qatar, Qazaq­stan «Jibek jolynyń ekono­mık­a­lyq beldeýin» Ortalyq Azııa aýma­ǵyn­da júzege asyrý isin Reseımen de jaqyn­dastyra alady. Bul turǵyda elimiz eki kórshiniń aldyndaǵy bıik aby­­roıyn alǵa tarta otyryp, ózimizdiń «Nurly jol» baǵdarlamasyn da qatar júze­ge asyrýǵa múmkindik almaq. Budan shyǵa­tyn qorytyndy, «Jibek jolynyń ekono­mıkalyq beldeýi» bastamasyn júzege asyrý barysynda Qazaqstan ár­daıym óziniń ulttyq múddesin de esh­qashan esten shyǵarmaıdy. 
Osylaısha, atalǵan aýqymdy forým G20 sammıti, Davos syndy, taǵy basqa iri basqosýlardaǵydaı halyqaralyq mańyzy zor, álem úshin salmaqty jahandyq máse­le­lerdi talqylaıdy.
 Búginde Qytaı álem ekonomıka­syn­daǵy eń iri qozǵaýshy kúshtiń birine aınalyp otyr. Qytaı ekonomıka sala­synda jahandyq jáne óńirlik is-qımyl­da birneshe mańyzdy tetikterge ıe. Máselen, Qytaı bir jyldan beri Azııanyń ınfra­qurylymdyq ınvestısııalar banki sııaq­ty aýqymdy halyqaralyq qar­jy ıns­tıtýtyn basqarady. Al ol bank 2016 jyly 1,7 mlrd dollar somasyn quraı­­tyn jobalardy qarjylandyrdy (AIIB-nyń jalpy kapıtaly 100 mlrd dollar). Sondaı-aq, Qytaı bıligi «Trans-Tynyq muhıty seriktestigine» báse­keles retinde Azııa-Tynyq muhıtty ekono­mıkalyq yntymaqtastyǵy elderi aýma­ǵynda erkin saýda keńistigin qurý ıdeıasyn usyndy. Sonymen qatar, «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýin» júzege asyrý úshin kapıtaly 40 mlrd dollardy quraıtyn «Jibek joly» qoryn qurdy. 
Osy forým arqyly Qytaı óziniń syrtqy saıasattaǵy jańa kezeńin bastamaq. Beıjiń búginde álemdik kóshbasshylar qatarynda bolýǵa talpynatynyn jasyr­maıdy. Osy sharaǵa da Qytaı álem­niń túkpir-túkpirinen aýmaqtyq alpaýyt­tardy shaqyra otyryp, óziniń qazirdiń ózinde Eýrazııanyń «negizgi kúshiniń» tizginin ustaǵanyn dáleldemek. 
Qazaqstan jáne basqa da Ortalyq Azııa elderi úshin forým barysynda «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýin» júzege asyrý aıasyndaǵy jańa kelisimderge qol qoıylyp, jaqsy bastamalar bolaryna úmit zor. 
Qazaqstan − Batys pen Shyǵys arasyn­daǵy ózara yqpaldastyq baılanys­tardy biriktiretin mańyzdy kópir. Osy arqyly Qazaqstan Eýrazııa keńistigine baǵyttalǵan túrli tujyrymdamalar men jobalardyń iske asyrylýyndaǵy mańyzdy tetikterdi júzege asyrady. Osy rette, Qytaıdyń «Beldeý jáne jol» bastamasyn talqylaý men júzege asyrý Qazaqstannyń «Nurly jol» baǵdarlamasynyń damýyna da dańǵyl ashyp, elimizge eleýli yqpal eteri anyq. Sol úshin de Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Beldeý jáne jol» forýmyna qatysatynyn alǵashqylardyń biri bolyp málimdedi. Al óz kezeginde Qytaı bıligi de Qazaqstannyń jahandyq ún­desýge eleýli úles qosyp kele jatqa­nyn, óńirdiń jáne búkil álemniń ekono­mıkalyq damýynda mańyzdy ról atqaratynyn, Ortalyq Azııadaǵy eń qolaıly jáne turaqty saıası seriktesi ekenin esten shyǵarǵan emes.

Rýslan IZIMOV,
saıasattanýshy