Kýrchatov: Keshe, búgin jáne erteń

Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń bas dırektory, akademık, respýblıka Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Q.K.QadyrJANOVPEN áńgime – Qaırat Kamal­uly, eń aldymen Kýr­chatov qalasy­nyń ótken tarıhyna sholý jasaı ketsek... Al ol – Semeı atom polıgonynyń tarı­hy degen de sóz. Bú­ginde ony bárimiz bilemiz degenmen, beıbit zamanda saıyn Saryarqa tósindegi qa­lyń eldi qyryq jyl qyrǵynǵa ushy­ra­t­qan zulmattyń túpki sebebi men saldary týraly taratyńqyrap aıtsańyz... – Qalaı desek te, ıadrolyq synaqtardyń eń aldymen qazaq jerine, Qazaqstan halqyna or­ny tolmas qasiret ákelgeni shyndyq. Al odan keıingi jerde Semeı atom polıgonynda ja­sal­ǵan ıadrolyq synaqtardyń qorshaǵan or­ta­ny búldirip, álemge qater tóndirgeni de ras. Osy oraıda tarıhqa kóz jiberetin bolsaq, keshegi Keńes Odaǵynda ıadrolyq qarýdy jasap, ony Semeı polıgonynda synaqtardan ót­kizý AQSh memleketiniń álemdik basymdyqqa umtylysyn shekteý qajettiliginen týyn­da­ǵa­nyn aıtpasqa bolmaıdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan soń atalǵan memlekettiń Japo­nııa­nyń beıbit turǵyndaryna qarsy ıadrolyq qarýdy paıdalanǵany belgili. Al AQSh-tyń odan arǵy jerde Keńes Odaǵynyń bastapqyda ondaǵan, sońynan júzdegen qalalaryna atom bombasyn tastaý jónindegi jospary bolǵany jasyryn emes. Keńes Odaǵynyń da qýatty qarýǵa ıe bolýy buǵan tosqaýyl jasady. О́kinishke qaraı, osy maqsat jolynda tań­daý qazaq jerine tústi. Bir túpkirde jasalyp jatqan synaqtardy eshkim bilmeýi tıis edi. Al bir jyl, ıakı birer jyl emes, baqandaı qyryq jylǵa sozylǵan synaqtardyń elimiz ben jerimizge qanshalyqty qasiret ákelgeni týraly az aıtylyp, az jazylyp júrgen joq. Jergilikti turǵyndardyń týǵan jerden aýa kóshkeni bir qasiret bolsa, beıbit zamandaǵy qyryq jylǵa sozylǵan qyrǵynnyń talaı ómirdi tálkek etip qana qoımaı, jalmap ketkeni óz aldyna bólek áńgime. Jantalasa qarýlanýdyń aqyry nege ákelip soqqany búginde esh jasyryn syr emes. Osy oraıda birer ǵana mysal keltirsek, kezinde tórtkúl dúnıeni ábigerge túsirgen Chernobyl apaty kezinde syrtqa tarap ketken ıadrolyq zarıadtyń mólsheri 100 hırosımalyq bombaǵa teń bolsa, al Semeı jerinde jasalǵan jary­lystardyń jalpy kúsh-qýaty hırosımalyq eki jarym myń bombaǵa teń eken. Iаǵnı, qyryq jyl ishinde 18 myń sharshy aýmaqta 470 ıadro­lyq jáne termoıadrolyq jarylystar jasal­dy. Sonyń saldarynan bul óńirde túrli aýrýǵa shaldyqpaǵan adam joq dese de bolady. Synaq ja­sa­latyn kúni jeldiń ba­ǵy­ty esepke alynyp, ýly gazdyń áskerıler qalashyǵyna qaraı tarap ketpeýi es­kerilgen. Kerisinshe, osy aımaqtaǵy mıl­lıon­daǵan adamnyń taǵdyry esepke alyn­ba­ǵan. Muny endi qylmys emes dep kim aıtady? Abyroı bolǵanda egemendiktiń eleń-alań shaǵynyń ózinde Elbasy erligimen ajal ajdahasynyń aýzyna qum quıyldy. Ol kezde keshegi alyp ımperııa áli tarap úlgermegen-di. Muny bir deseńiz, ekinshiden, keler jyly – aıaǵymyzdan nyq turmaı jatyp, ıadrolyq synaqtardan zardap shekkenderge naqtyly kómek kórsetý maqsatymen arnaıy zań qabyldandy. Solaısha egemen el atanǵan alǵashqy jyldardyń ózinde asa mańyzdy sharalar júzege asyrylyp jatty. – Sonymen, máńgilik myzǵymastaı kóringen alyp ımperııanyń juldyzy sónip, oǵan kerisinshe, aspan kóginde egemen elimizdiń kúni jarqyrap shyǵa kelgende mundaǵy jaǵdaı qandaı edi? Qas-qaǵym sátteı óte shyqqan 20 jyl atomshylar qalasyna qandaı ózgeris-jańalyqtar ala kelgenin aıtyp berseńiz... – 1989 jyly Semeı atom polıgonynda ıadrolyq synaqtardy ótkizýge moratorıı jarııalanǵannan keıin mundaǵylar qan­sha­lyq­ty qasarysyp baqqanmen, endi oılana bas­tady. Sondyqtan endigi jerde atomdy beıbit maqsatqa paıdalaný qajettiligi týyndady. Álemdegi ıadrolyq synaqtarǵa baqylaý ornatý maqsatymen tyń jumystar qolǵa alyndy. Áskerıler Chernobyl apatyn zalalsyz­dan­dyrý isine atsalyssa, ǵalymdar laboratorııalar arqyly zertteý jumystaryn júrgize bastady. Keshegi polıgonda atomdy endi beıbit maqsatqa paıdalaný josparlandy. Biraq Odaqtyń kúırep, shańyraǵynyń ortasyna túsýi oǵan múmkinshilik qaldyr­ma­dy. Sodan keıin-aq mundaǵy áskerıler tezdetip aýa kóshe bastady. Sol tusta olar taǵylyq áreketterge deıin barǵanyn búginde nesine jasyramyz. Iá, olar tipti turǵan úılerin de búldirip ketip jatty. Mine, osy tusta keshegi atomshylar qalashyǵy Elbasymyzdyń kóre­gen­dik saıasaty arqasynda aman saqtalyp qaldy. Naqtylap aıtsaq, 1992 jyly Elbasy Jarlyǵymen munda Ulttyq ıadrolyq ortalyq quryldy. Bul endi elimizde atom energe­tıka­syn damytý maqsatymen ǵylymı-tehnıkalyq, tehnologııalyq jáne kadr bazasyn jasaý, burynǵy Semeı synaq polıgony áskerı-óner­kásip keshenin buǵaýlap, onyń ǵylymı-tehnıkalyq kúshin egemen eldiń múddesine paıdalaný, álemde áli de jumys istep turǵan polıgondardaǵy ıadrolyq synaqtardy baqy­lap, qadaǵalaý maqsatymen Elbasy tarapynan qabyldanǵan tyń sheshim edi. Al 1998 jyly Elbasy tapsyrmasymen respýblıka Úkimeti Kýrchatovta reaktor-tokamak qurylysyn salý jóninde qaýly qabyl­da­dy. Bul halyqaralyq termoıadrolyq reaktor qurý jobasynan bizdiń elimizdiń de syrt qal­maý maqsatynan týyndaǵan ıgi sheshim bola­tyn. Al odan keıingi jerde munda Elbasy Jar­lyǵymen Iаdrolyq tehnologııalar parki ashylǵany belgili. Iаǵnı, bizdiń ortalyq ǵy­lymmen aınalyssa, tehnopark sony is júzine asyryp, óndiriske engizýde. Bir sózben aıt­qanda, keshegi atom polıgonynyń kúsh-qýatyn búginde beıbit maqsatqa paıdalaný birtindep júzege asyp keledi. – Endi Kýrchatovtyń kemel bolashaǵy tý­raly sóz qozǵasaq. Siz basshy ǵalym retinde atomshylar qalasynyń bolashaǵyn kóz aldyńyzǵa qalaı elestetken bolar edińiz? – Bir kezde Kýrchatov qalasy turǵyndary­nyń sany 50 myńnyń ústinde bolatyn. Sodan ana bir jyldardaǵy qıynshylyq kezinde mundaǵy turǵyndar sany 8 myńǵa deıin azaı­yp ketkeni de ras. Qazirde qalalyqtar bir­tindep kóbeıip keledi. Atomshylar qalashy­ǵy­na oralman qandastarymyzdyń kóptep kelip ornyǵa bastaǵany da óz aldyna bir qýanysh. Qalamyzda qazaq mektebi, meshit jumys isteıdi. Sonyń bári – ýaqyt talaby, zaman ózgerisi. Bolmasa, kúni keshe osylar múmkin emesteı kórinetin. Álemde Dýbna, Obnınsk, Oksford sekildi shaǵyn bolǵanmen álemdik ǵylymı ortalyqqa aınalǵan qalalar bar. Túbi Kýrchatov sondaı qalaǵa aınalyp jatsa, nesi bar? Táýbe deıik, oǵan qazirde elimizde múmkindik mol. Sol múmkinshilikterdi paıdalana bileıik deımin. – Mereke aldynda sizge eldiń kóńilinde júrgen kóldeneń suraqtardy qoıýǵa yńǵaı­syz­danyp ta otyrmyz. Biraq aıtpasa sózdiń atasy óledi deıdi ǵoı halqymyz. Son­dyqtan sóz sońynda qazirde ara-tura kóte­rilip qalyp jatqan synaq aımaǵyndaǵy jerdi paıdalaný týraly san alýan pikirge sizdiń kózqarasyńyzdy bilsek dep edik. – О́z basym bul suraqty qısynsyz dep esep­temeımin. Qandaı sharýany bolsyn qa­shan­da baısaldylyqpen qozǵaǵanǵa ne jetsin! Eń aldy­men eldi bosqa dúrliktirýdiń jóni joq. Ne aıtsaq ta bilip aıtqan jón. 2008-2009 jyl­dary Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń ma­man­dary polıgon aımaǵynda keshendi túrde radıoekologııa­lyq zertteýler júrgizdi. Oǵan bizdegi ıadrolyq fızıka, geofızıkalyq zertteýler, radıasııalyq qaýipsizdik pen ekologııa ınstıtýttarynyń qyzmetkerleri qatysyp, tabıǵı ortadaǵy radıonýklıdterdiń saqtalý jaıyn muqııat zerttedi. Mine, biz sol zertteýlerge súıene otyryp, bos alańdaýǵa negiz joq dep esepteımiz. Iá, orynsyz qorqynyshtyń zııannan basqa paıdasy joq. Sondyqtan qazirgi jalpy jaǵdaıdan habardar bolǵanǵa ne jetsin! Máselen, óz basym «Ulttyq qasiretten – ulttyq maqtanyshqa» uranyn ustanamyn. Basqany da soǵan shaqyramyn! – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Dáýlet SEISENULY, Kýrchatov.