Zamanynda ózi jyraý, ózi batyr bolǵan Dospanbetten bizge jetken jaýhar jyr az emes. Sonyń ishinde estigen jannyń oıynan shyqpaıtyn joǵarydaǵydaı «...Almaǵa at baılaǵany joq edi» deıtin bir jol bar. Sonda osy «almaǵa at baılaý» degen ne sóz?
Alǵashqyda «múmkin alma aǵashqa at baılaǵandy» aıtqan shyǵar dep te oılaýǵa bolady. Biraq, múmkin emes, qısyny joq. Onda nege jyraý aıtqandaı «Azaýlynyń kóp Aǵalarynyń» bári sol alma aǵashqa at baılaı bermeıdi? Bul jerde «Almaǵa at baılaıtyndar» tańdaýly bolyp tur emes pe.
Sózdi uzarta bermeı «tápsirimizge» keleıik. Ol úshin aldymen sol zamanǵa sál oı júgirtsek. Dospanbetti aıttyq, ózi jyraý, ózi batyr. «Tolǵamaly ala balta qolǵa alyp, top bastaǵan» el aǵasy. Ádette mundaı er qaıda júredi? Hannyń ordasynda, alqaly jıynnyń ortasynda júrmek qoı. Al, han ordasy – qarashanyń kıiz úıi emes. Beısaýat adam irgesin baspaıdy. Ol ǵasyrda da han, bılerdiń, el aǵalarynyń ordasynda qazirgideı kúzet bar, saqtyq bar, tártip bar. At tuıaǵynyń dúbiri estilmes tusta mama aǵashtar turady. Ordany betke alǵandardyń aty qaıda baılanady? Árıne, Orda tusyndaǵy mama aǵashqa baılanady. Mine, bizdiń «almamyzdyń» tórkini osy mama aǵash. Bul mama aǵash, aýyzekide «mam-aǵash», tipti «ma-aǵash» dep te aıtylady. Kúmándansańyz osy baǵyttaǵy zertteý eńbekterdi qarap alyńyzdar. Endi «Al» degen alǵashqy býynǵa oralaıyq. Dospanbettiń óz jyrynda da «Zerli oryndyq ústinde, Al shymyldyq ishinde, Arýdy súıdim ókinben» dep aıtylady. Tipti, bertingi Keńes ýaǵynda da oqýshylar «al qyzyl galstýk» dep, kóp saırady. Iаǵnı, «al» degenińiz - qyzyl, alqyzyl, shymqaı qyzyl degen maǵyna beredi. Demek, Dospanbettiń aıtqany – qyzyl mama aǵash. Qashannan Ordanyń ózi eshqashan jalǵyz shoshaıyp turmaıdy. Úlken ordadan tys birneshe kishi ordalar turady. Árqaısysynyń syrtynda, aýlaqtaý tusta arnaıy mama aǵashtary bar. Olardyń ózi ártúrli, ár tústi. Sonyń ishinde Basty ordanyń mama aǵashy – qyzyl mama aǵash, ıakı, «al mama aǵash» (qazirgi túsinikke yńǵaılasaq, shlagbaýmy bar, «ohranasy» bar kádimgi «vıp-parkovka»). Bul «al mama aǵashqa» ekiniń biri emes, Dospanbet sııaqty «týǵan aıdaı nurlanyp, dýlyǵa kıgen» batyr Aǵalar ǵana at baılaǵan. Sondyqtan da ol «Azaýlyda Aǵa bolǵan erler kóp edi, Áıtse de almaǵa at baılaǵany joq edi» deıdi. Árıne, uǵynyqty bolýy úshin «mama aǵash» tirkesin biz keıin qosyp aldyq. Sonyń ózinde qazir mama aǵashtyń ne zat ekeni túsinikti bolǵanymen, onyń qandaı bolatyny umytyldy. Áıtpese, erterekte aǵashty qospaı-aq «al mamanyń» ózi jeke qoldanysta edi ǵoı. Endi aýyzeki tilde osy «al mamanyń» kele-kele, «al mamǵa», odan keıingi jyrshylardyń bir-birinen qaǵys estýimen, ıa, jyr býyny sáıkestigimen «almaǵa» aınalyp aıtylýy zańdylyq emes pe. Biz qazirdiń ózinde «mama aǵash» dep aıtsaq, onymyz «mam-aǵash» bolyp estiledi.
Hosh, osy tustan, toqtalaıyq. Kelisseńizder Dospanbet babamyzdyń «Almaǵa at baılaýynyń» syry osy. Bul taqyrypty qozǵaýymyz da sebepsiz emes. Jaqynda bir saıttyń jazbageri «almaǵa at baılaýdy», ózinshe burmalap, (bálkim, elge túsinikti qylaıyn degen shyǵar) «alamanǵa at baılaǵan» dep te jiberipti. Sony kórgen sátte, jadymyzda júrgen osy «tápsirimizdi» dereý nazarlaryńyzǵa usyndyq. Dospanbet babanyń «Almaǵa at baılaǵany» endi túsinikti boldy ǵoı. Endeshe ony «Alamanǵa at baılaǵan» dep qoldan ózgertpeı-aq qoısaq qaıtedi?...
TAS TÚSKEN QAZAN
«Sóz sózden týady, sóılemese neden týady?» Babalarymyz osylaı dep dóp basypty. Myna aıtpaǵymyz da sol sóılegennen týyndaǵan dúnıe. Bala kezimizde «Apyr-aý, ana sháınekke tas túsip ketti me?» degen sózdi kileń atamyz aıtatyn. Jýyrda úıine bara qalsam óz sharýasyna asyqqanyn bildirgisi kelgen baýyrym «Áı, qazanyńa tas salyp jiberdiń be?» dep túk jazyǵy joq kelindi qaradaı qyjyrtyp otyr. Árıne, bul sózdi buǵan deıin de talaı qazaqtyń aýzynan san márte estigenbiz. Inimniń aıtqany sonyń bárin jańǵyrtý ǵana boldy.
Sodan mıshyǵymyzdyń bir túkpirinen «Qazanyńa tas tústi me sózi qaıdan shyqqan?» degen saýal bas kóterip, maza bermeı qoıǵany. Dereý indete izdeı bastadyq. Áýeli júginetimiz áleýmettik jeli ǵoı. Aqtaryp kórsek «Sút tasyp ketpeý úshin qazan betine aǵash qasyq qoıyp qoıyńyz, biraq qasyǵyńyz tez isten shyǵady» nemese «Qazan tasymasyn deseńiz ydystyń syrtyn maılap tastańyz» degen saqaýlanǵan «jaýaptan» ózge jarytymdy eshteńe tappadyq.
«Qazanǵa tas salý» degenniń sorabymen osy kúni umytyla bastaǵan «tasqoryqty» da tóńirektep kórgenbiz. Onyń da qısyny joq tárizdi. О́ıtkeni, ol malta tasty otqa ábden qyzdyryp alyp, ydystaǵy sútke salyp qaınatý, sútti tez pisirý. Sony babalarymyz «qoryq» nemese «tasqoryq» dep ataǵan. Al, bul jerde qaınamaý, qaınatpaý aıtylyp tur ǵoı.
Aqyry, alystan izdegen joǵymyz jaqynnan tabyldy. Birde sháı ishe otyryp: «Osy qazanyńa tas tústi me?» degendi ne úshin aıtady?» dep anamnan surap qalyp edim, ol kisi op-ońaı aıta saldy. Sóıtsek, babalarymyz ydystaǵy sútti qaınatý úshin de, qaınatpaý úshin de tasty qoldanypty ǵoı.
Anam aıtady: «baıaǵy ájelerimizdiń kórgeniniń bári beınet qoı. Ol kezde jer oshaqtyń basynda alynbastaı qylyp ornatatyn jalǵyz qazan turady. Et te sonda, sút te sonda pisedi. Sýdy da álgi qazanǵa qaınatady. Qazaq qatynynyń kóp kúni ot basy, oshaq qasynda qazan tazalaýmen óter edi ǵoı.
Aýyl-úı bolǵan soń qazan-oshaqtan basqa da áıeldiń qyrýar sharýasy bar emes pe. Mysaly, otty jaqsylap jaǵyp, qazanǵa quıǵan súti endi pisti-aý degende úı jaqtan sharyldap balasy jylaıdy, aqyryp baıy shaqyrady, ne taǵy sondaı tura júgiretin jumys shyǵa qalady. Ne isteýi kerek? Tastap ketse sút tasyp, tógilip ottyń basy kóńirsip ketedi. Barmaýǵa amaly joq. Mine, sondaı kezde qazanǵa tas sala salyp, betin jaýyp kete berý qazaqta atam zamannan bar ádis. Erterekte ár oshaqtyń basynda on jasar balanyń judyryǵyndaı jumyr tastar daıyn jatady. Álgindeı qysyltaıań kezde sol tasty «bismılla» dep, sýǵa bir shaıyp jiberip qazanǵa tastaı salady. Sodan tipti bir saǵattan soń aınalyp kelse de, beti jabyq qazan búlkildep qaınaı beredi. Tasyp-tógilip ketý degen joq. Bul tasty tek sút qana emes, kóbigin bir qalqyp alǵan soń etti asyqpaı pisirý úshin de qazanǵa salyp qoıady. Muny jas kezimizde ózimiz de talaı kórdik. Mine, álgi «Qazanyńa tas tústi me?» degenniń mánisi osy».
Sóıtip, jasy seksenge taıaǵan anam oıda joqta kópten tappaı júrgen joǵarydaǵy sózdiń jumbaǵyn sheship bere salǵany. Sol sátte mektepte oqý ozaty atanyp júrgen Nurlym qyzym: «Áje ol fızıka zańdylyǵy ǵoı. Fızıka degenimiz tabıǵattyń alýan túrli qubylystary men tájirıbege negizdelgen ǵylym. Jańaǵy aıtqanyńyz Nıýton zańdarynda baıaǵydan bar. Eger suıyqtyqqa temir sharık salyp qoısa ol belgili bir gradýstan asyp qaınamaıdy» dep zýyldatyp, termodınamıkanyń, termostattyń «qasıetterin» birtalaı aıtyp tastady. Nemeresiniń sózin sońyna deıin tyńdap alǵan anam: «Ájelerimiz fızıkany bilmese de, qazandy qalaı tasytpaýdy, qazan-oshaqtyń basyn taza ustaýdy núıtonyńnan artyq bilgen» dep bir-aq qaıyrdy. Áńgimemizdi osy tustan túıindeýdi biz de jón kórdik.
Tólegen Jákitaıuly
