Qazaqstannyń kóshbasshylyq pozısııasy saqtalady

О́tken jyly elimizdegi ýran óndirisiniń kólemi 24 070 ton­nany qurap, 2009 jylǵy ke­zeńmen salystyrǵanda ósim 76 paıyzǵa deıin jetken eken. Al bıylǵy qańtarda respýblıkada ýran óndirisiniń kólemin 10 paıyzǵa, ıaǵnı 22 myń tonnaǵa deıin tómendetý týraly sheshim qabyldanǵan. Parlamenttegi Úkimet saǵatynda osylaı degen mınıstr Q.Bozymbaev ýran óndirýdi qysqartýdyń sebebin egjeı-tegjeıli túsindirdi.
«Bizdiń ýran óndirisindegi qysqartqan kólemimiz álemdik óndiristiń 3 paıyzyn quraıdy. Osyndaı sheshimniń nátıjesinde álemdik naryqtaǵy ýran baǵasy 20 paıyzǵa qymbattady. Al 2016 jyly tabıǵı ýran naryǵynda 80 paıyz ýran belsendi óndirilgen bolsa, ony óndirgen negizgi elderdiń qatarynda Qazaqstan, Avstralııa, Kanada, Nıger jáne Reseı memleketteri bar. Endi álem boıynsha óndirilgen ýrandy joǵaryda atalǵan elderge shaqqanda  39 paıyzdyq úles Qazaqstannyń enshisine tıesili bolyp shyǵady», dedi Qanat Aldabergenuly.
Mınıstrdiń aıtýynsha, soń­ǵy ýaqytta álemdik naryqta ýran­ǵa degen usynystyń artýy aı­qyn sezile bastaǵan. 2011 jyl­ǵy Fýkýsımada oryn alǵan keleń­sizdikten keıingi kezeńde atal­ǵan ónimge suranystyń tómen­degeni baıqalýda. Maman­dar­dyń pikirinshe, bul úrdis osy kúnderi de jalǵasýda kórinedi. Sol sebepten de ótken jyly ta­bı­ǵı ýrannyń baǵasy edáýir tús­ken. Tipti, statıstıkalyq máli­met­ter bazasynda bir jyl ishin­de ýran qunynyń 40 paıyzǵa deıin quldyraǵan derekteri tirkelipti. 
«Osyndaı jaǵdaılardy ba­ǵamdaǵan sala mamandary tabıǵı ýran naryǵyndaǵy artyq úles 2020 jylǵa deıin saqtalady degen boljam aıtýda. Sonyń saldarynan ýran baǵasy qubylyp, usynys pen suranystyń tepe-teńdigi buzylady dep kútilýde. Qalaı desek te, álemdik ýran naryǵyndaǵy qıyn jaǵdaıǵa qaramastan, Qazaqstan álemdik naryqta óziniń kóshbasshylyq ornyn saqtaýǵa qabiletti dep nyq senimmen aıta alamyz», – dedi Q.Bozymbaev.
Esterińizde bolsa, 2009 jy­ly Qazaqstan ýran óndirisi boıyn­sha álemde birinshi orynǵa shyqqan bolatyn. Sodan beri bizdiń eldiń kóshbasshylyq orny áli de saqtalyp keledi. Bul bıiktik el aýmaǵynda ýran óndi­rý isiniń negizgi qozǵaýshy kúshi – «Qazatomónerkásip» ult­tyq kompanııasy» AQ-tyń en­shi­les jáne birlesken kásip­oryn­dary arqyly baǵyndy­rylyp jatqanyn da atap ótken jón. О́ıt­keni, «Qazatomónerkásip» AQ-tyń óndirýshi kásiporyn­dary­nyń quramyna birneshe eldiń kompanııalary men birles­ken kásiporyndary kiredi. Al olardyń arasynda qazaqstandyq ulttyq kompanııanyń qatysý úlesi 30-65 paıyzǵa teń. 
Búgingi kúni ýran óndirýmen Reseı, Fransııa, Qytaı, Kanada, Japonııa jáne Qyrǵyzstannyń kompanııalarymen birlesken 11 kásiporyn aınalysatyndyǵyn alǵa tartqan mınıstr, Qazaq­standa óndirilgen ýran túgel­deı álemdik naryqqa, birinshi kezek­te Qytaı men Eýropa, Kana­daǵa jáne AQSh-qa eksportta­la­tyndyǵyn málim etti. Sondaı-aq, álem boıynsha barlanǵan ýran qory boıynsha bizdiń el jer-jahandaǵy jalpy qordyń 12 paıyzyn enshilep, ekinshi orynǵa jaıǵasqan.
Qazir óndiristik tehno­lo­gııa­nyń qaryshty damyǵan shaǵy. Tipti, kún saıyn ashylyp jatqan jańalyqtardyń sońy­nan ilesý de ońaıǵa túsip otyr­ǵan joq. Elimizdegi ýran óndirý prosesi de sony tehnologııa men joǵary sanatta sapaly óńdelgen, barynsha baıytylǵan ónim qajettiligine suranys artýda. Osy baǵytta Qazaqstan ıadrolyq otyn jasaýdyń tolyq sıklin qalyptastyrýdy jos­parlaýda.
«Qazaqstan Respýblıkasy damýynyń strategııalyq josparynda energetıka salasyndaǵy basty maqsattardyń biri – 2020 jylǵa qaraı ıadrolyq otyn sıklimen vertıkaldy yq­pal­dasqan kompanııa qurý týraly aıtylǵany barshamyzǵa belgili. Sondyqtan da, biz tabıǵı ýrandy óndirip, satyp qana qoımaı, jo­ǵary qosylǵan quramy men quny bar ýran óndirip, álem­dik naryqqa shyǵarýǵa da múd­delik tanytýdamyz», dedi Q.Bo­zymbaev.
Onyń atap ótýinshe, atom ónerkásibi baǵytyndaǵy basym­dyq­tardyń biri ıadrolyq otyn ja­saý­dyń tolyq sıklin qalyp­tas­tyrý bolyp tabylady. Bul ret­te, otandyq resýrstyq bazany meılinshe keńinen qoldaný josparlanýda.

Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»