Qalt-qult etip áreń júretin qarııalar Almatydaǵy 28 gvardııashy-panfılovshylar parki ishindegi «Ardager» shahmat klýbyna kelgende, janyǵyp ketedi, taqta ústinde jarq-jurq etip naızaǵaı oınap jatqandaı. 64 torly sharshy taqta ústinde ıyqtaryn qomdap, janarlary jarqyldap, býyrqanyp aıqasqa túsedi.
Arǵy-bergi shahmat tarıhynda óziniń dara qoltańbasymen erekshe iz qaldyrǵan Kýbanyń birtýar perzenti Hose Raýl Kapablanka bar-joǵy tórt jasynda qalqıyp turyp shahmatshy ákesin utqan. Qazaq eliniń maqtanyshy, tórt dúrkin álem chempıony Jansaıa Ábdimálik bes jasynda saıysqa túse bastady.
Bular – kásibı shahmatshylar. Biraq ózge salada júrse de ǵumyr boıy shahmatpen tynystap, shahmatshylardy qoldap kele jatqan bir jan bar. Ol – Qazaq eliniń eńbek sińirgen qurylysshysy Amantaı Bólekbaev. Qazaq elinde shahmattyń órkendeýine, jas talanttardyń ósýine jaǵdaı jasap kele jatqan aq júrek, jomart jan.
Jaqynda Almatyda aıtýly shahmatshylar basyn qosqan dástúrli halyqaralyq týrnır ótti. Qalalyq Shahmatshylar odaǵynyń prezıdenti Amantaı Bólekbaev júldesine arnalǵan bul halyqaralyq týrnır qashanda tartysqa toly. Jarysqa kórshi el grossmeısterleri de únemi qulshyna, bilek sybana jetedi. 15 jyldan beri ótkizilip kele jatqan jarysqa el shahmatshylary da úlken yqylaspen qatysady. Týrnır jylyna eki ret ótkiziledi: kóktemde jáne kúzde. Júlde qory da qomaqty. Bas júlde – 225 myń teńge. Úzdik shyǵatyn 12 shahmatshyǵa túgeldeı qarjylaı júlde taǵaıyndapty. Mundaı jomart jandy kórgenińiz bar ma?! Týrnır tartysy shahmattyń 15 mınýttik rapıd túri boıynsha ótti. Úsh kúnge sozylǵan rapıd jarysy. Kúnine úsh týrdan. 60 shahmatshy ishinde 9 grossmeıster! Jarys bedelin osydan-aq baıqaýǵa bolady. Taıtalasty tartysta oza shaýyp báıge alǵan – oraldyq Azamat О́teǵalıev. Toǵyz týrdan 8 upaı jınady. О́zbekstandyq Anton Fılıpov 6,5 upaımen 2-orynda. Almatylyq Azamat Dáýrenbekov týra sondaı upaımen úshinshi orynǵa turaqtady.
Áıelder arasynan koeffısıent arqyly Sholpan Jylqaıdarova 1-orynǵa kóterildi. Qorlan Rysbaeva – ekinshi, Ksenııa Balabaeva úshinshi orynda. Úsh shahmatshynyń da upaılary birdeı – 4,5.
Ardagerler júldesi taǵy bar. Bas júldege Vladımır Ilınskıı ıe boldy – 5,5 upaı. Sabyr Syzdyqov ekinshi, Marat Pirimbetov úshinshi orynda. Ekeýinde de 5 upaıdan.
Oqýshylar arasyndaǵy júldeni Ramazan Jalmahanov jeńip aldy. 7-synyp oqýshysy talaıdan jurt nazaryn aýdarǵan shahmatshy.
Rapıd jarysy aıaqtalǵan soń, kelesi kúni 50 shahmatshy 3 mınýttik blısten «Kúmis samaýyr» týrnırine bilek sybana kiristi. On orynǵa júlde taǵaıyndalǵan. Bas júlde – 150 myń teńge jáne «Kúmis samaýyr». Týrnır kestesiniń eń sońyndaǵy oıynshyǵa da júlde taǵaıyndapty – kúmis sháınek.
Sart-surt, sart-surt. Qımyldaryna kóz ilespeıdi. Ýaqyt tynysty taryltyp, bitýge 1 sekýnd qalǵanda sart etkizip shahmat saǵaty túımesin basyp úlgeredi-aý. Sekeń etip 3 sekýndty kórsetip turady. Ár júriske 2 sekýnd qosylady ǵoı. Úsh sekýnd grossmeısterler úshin tynys alatyn múmkindik.
Úlken shahmatshylar júzderinen qandaı qıyn sátte de abyrjýdy ańǵarý qıyn. Ýaqyt tyqsyryp, typyrshytqan sátte de salqynqandylyqtaryn joǵaltpaıdy, selt etpeıdi. Muny ózimiz oıynyn qadaǵalaǵan grossmeıster Rınat Jumabaevtyń tartysynda baıqadyq.
Rınat osynyń aldynda ǵana ótken Qazaq eli birinshiliginiń chempıony. 19 jasynda grossmeıster bolǵan Jumabaev el namysyn abyroımen qorǵap keledi.
Aqyl-oıdyń qazyǵy – ǵylym! Sol ǵylymyńyz – shahmat. Shahmattyń ári sport, ári óner, ári ǵylym ekenin orystyń asa daryndy shahmatshysy, jeńilip kórmegen álem chempıony Aleksandr Alehın aıtyp, dáleldep ketken. Osy bir joldy tańdaǵan talaı aqyldy qazaq jastary qazir tolqyn-tolqyn bolyp qaýlap ósip keledi. Az ǵana jyldyń ishinde taý ózenindeı býyrqanyp talaı jas álem chempıony boldy. О́tken kúzde ǵana Batýmı qalasynda ótken álem chempıonatynda 8 jasqa deıingiler arasynan taǵy bir talant jarq etti. Aısha Zákirova – álem chempıony!
Sol jolǵy 12 jasqa deıingiler arasyndaǵy álem chempıony – bizdiń Bıbisara Asaýbaeva. Reseı eliniń namysyn qorǵady. Nege bulaı? Baǵalaı almadyq pa? Bıbisara 11 týrda 10 upaı jınady, birde-bir ret utylmady. Asaýbaeva bes dúrkin álem chempıony! Jat el namysyn qorǵaǵan jas talant... О́kinishti-aq... Mundaı talantty Reseı endi ońaılyqpen ýysynan shyǵara qoımas.
50 shahmatshy 25 jup bolyp tartysqa túsken 9 týrdyń naızaǵaıly saıysy da zý ete tústi. «Debıýt» klýbynda damylsyz sartyldaǵan saǵat tili de toqtady. Bas júldege taǵaıyndalǵan aqshalaı syılyq pen «Kúmis samaýyrdy» Azamat О́teǵalıev azýly qarsylastary aldynan julyp áketti. Ekinshi orynda Ánýar Ismaǵambetov. Úshinshi júlde Rýstam Hýsnıdınov qanjyǵasynda ketti. Sońǵy ekeýi de grossmeıster.
Osy jarysta ústelge boıy jetpegendikten aıaǵyn astyna qaıyryp otyryp oınaǵan toǵyz jasar Ádemi Qýanyshbekqyzynyń qadamy qýantty. Oınaǵanyna bir jarym jyl ǵana bolǵan Ádemi jetpiske ıek artqan tájirıbeli sport sheberligine úmitker shahmatshyny da typyr etkizbeı utqanyna kýá boldyq. Bul da el shahmatynyń qarqynyn, bolashaq Jansaıa Ábdimálikterdiń ósip kele jatqanyn ańǵartady.
Aıtpaqshy, Jansaıa bul jarysqa qatyspady. Álemdik dodaǵa daıyndalyp júr. Qazan aıynyń basynda Italııada 20 jasqa deıingiler arasynda álem chempıonaty bastalady. Jansaıa balalar arasynda ótetin álem chempıonatyna qatysýdy 12 jasynda-aq qoıǵan. Ol jaqta Jansaıaǵa qarsylas joq. Sol ortada júrip tórt dúrkin álem chempıony boldy. 14 jasynda grossmeıster! Bólekbaev osy Jansaıa sııaqty talaı talantty jasqa kómek qolyn sozyp keledi. Sonyń ishinde Ramazan Jalmahanov ta bar.
Jansaıa da osy jarysta talaı oınaǵan. Talaı talant osy týrnırde shyńdaldy, qanat qaqty.
Jurt taraýǵa bet aldy. Shahmatshylar birinen keıin biri kelip múgedekter arbasyna tańylǵan Amantaı Bólekbaevqa alǵystaryn jaýdyryp, denine saýlyq tilep, qoshtasyp jatyr.
– Elimniń shahmaty órkendesin, búgingi jastar qazaqtyń talantty halyq ekenin dáleldese eken dep ǵumyr keship kelemin, – dedi bir sát oıǵa túsip. – Shamam kelgenshe qoldaýmen kelemin. Tórt kúnge sozylǵan jarysqa myqtylar túgelge jýyq qatysty, qýanyp barady. Osylardyń qýanǵanyna qarap, erekshe shattyqqa bólenem, qoltyǵyma qanat bitkendeı bolady.
Amantaı Qýanyshuly uldarynyń dóńgeletken sharýalary bar. Uldary tapqan-taıanǵandaryn týrnır toqtap qalmasa eken dep áke alaqanyna salady. Balalarynyń adal sezimderi, áke kóńiline qaıaý túsirmeıik degen aq peıilderi. Al Ábekeń bolsa, olardyń mańdaı terimen jınaǵan qarjylaryn jarys júldesine tigýmen, taryqqan talanttardy qoldaýǵa jumsaýmen keledi. Oraıy kelgende aıta keteıik, «Ardager» klýbyndaǵy ondaǵan ústelderdi, solarǵa jeterlik barlyq shahmat fıgýralaryn stanoktarda jondyrtyp daıyndatqan da osy Bólekbaev. «Elime, halqyma ne jaqsylyq jasadym?!», degen oı sanańda júrsin deýshi edi ákesi Qýanysh. Áke sózin tumardaı taǵyp, ǵumyr keship keledi qaısar jan. Netken qaısarlyq, netken júrek!
Alpamsadaı jigit edi bir kezde... Qarýly eki jigit múgedekter arbasyndaǵy Ábekeńdi tik kóterip jaıly mashınaǵa otyrǵyzyp jatty. Táni saý, jany múgedek qanshama jan júr deseńizshi aramyzda...
Zeınel JEKEIULY,
jýrnalıst
ALMATY
