Banktiń kepildigine alynyp esigine qara qulyp salynǵaly aýdannyń ahýaly alǵa jyljydy dep aıtý qıyn. Jansúgirovtegi jarty ǵasyrlyq tarıhy bar jalǵyz kəsiporynǵa osy on jyl ishinde qanshama ınvestor keldi deseńizshi, bári de zaýyttyń bolashaǵyn bulyńǵyr sanaǵan kúıi kelgen izimen keri qaıtty. Alǵash ashylǵan sonaý 1967 jyly zaýytqa jas maman bolyp kelgen bas ınjener Vladımır Iýjkov olardyń bárine de kýá boldy. Endi áleýetti ınvestor tabylyp, «Energomost» konsorsıýmy isti qolǵa ala bastaǵaly V. Iýjkov, V. Leontev sııaqty kánigi kadrlar zaýytty qalpyna keltirý jumysyna bel sheshe kirisken. Zaýyttyń aýlasyna kirgennen kásiporyn kúni keshe ǵana toqtaǵandaı kúı keshesiń. Sebebi qural-jabdyqtary, ozat qyzmetkerlerge arnalǵan Maqtaý taqtasy, tipti zaýyttyń jumys istegen sońǵy merzimi 2007 jyldyń qarasha aıyndaǵy kezekshilik kestesi ilingen taqta da sol qalpy saqtaýly tur...
Irrıgasııadan ınvestorǵa deıin...
Osydan eki aı buryn oblys ákimdigi men «Energomost» konsorsıýmy arasynda Aqsý qant zaýytyn iske qosýǵa baılanysty yntymaqtastyq jónindegi memorandýmǵa qol qoıylǵan bolatyn. Sonyń negizinde qazir ınvestor zaýyttyń ishki qurylymyn, syrtqy qurylysyn, qural-jabdyqtary men qosalqy bólikterin zerdeleýden ótkizý jumystaryn bastady. Jaramdysyn jóndeıdi, tozyǵy jetkenin aýystyrady. Bul jumysqa arnaıy mamandar tartylǵan.
Aqsý qant zaýytyna aqsha quıatyn azamattar tabý ońaıǵa soqqan joq. Oǵan deıin oblysta ırrıgasııalyq júıeni qalpyna keltirýden bastap daıyn ónimdi óndirýge deıingi prosesterdiń bári ret-retimen bir arnaǵa túsirildi. Onyń ishinde tuqym alý, arzandatylǵan baǵamen janar-jaǵarmaı alý, tehnıkamen qamtıtyn servıstik-daıyndaý ortalyqtaryn qurý, qyzylsha sebý men ony kútip-baptaý, jınaý men óńdeýge ótkizý sııaqty qyrýar jumystar bar. Muny qant qyzylshasynyń klasteri dep kidirmeı aıtýǵa bolady. О́tken jyly 6,5 myń gektarǵa qyzylsha sebilip, 240 myń tonna ónim jınalyp, Kóksý qant zaýytynda óńdeldi. Al bıylǵy jyly qyzylsha 9 myń gektarǵa sebiledi. Sýarmaly egistiktiń de kólemi jyl saıyn ósip keledi. О́tken jyly 932 myń gektar bolsa, bıyl sýarý júıelerin qalpyna keltirý esebinen taǵy 6 gektar aınalymǵa qosylyp, bul kórsetkish 938 myń gektardy qurady. Osy baǵyttaǵy jumystardyń jyldan jylǵa ilgerilep kele jatqanyn kórgen konsorsıým zaýytty júrgizýge batyl qadammen kirisip otyr.
Tátti túbirden tabys mol
Elbasynyń oblysqa jasaǵan saparyndaǵy tapsyrmasyna sáıkes qant qyzylshasyn jappaı qolǵa alýdy bastaǵan ákimdiktegiler aldyńǵy jyly sharýa qojalyqtaryn qyzylsha egýge barynsha úgittep, memlekettik qoldaý sharalaryn túsindirip baqqan. Sońǵy eki jylda jumystyń naqty nátıjesin kóre bastaǵan sharýashylyqtar endi qyzylsha sebýge ózderi múddelilik tanytyp otyr. Mysaly, Aqsý aýdany B. Syrttanov aýylyndaǵy «Álıhan» sharýa qojalyǵy ótken jyly 15 gektarǵa qyzylsha seýip, onyń ár gektarynan 700 sentnerge deıin ónim aldy. Ár gektardan túsken taza kirisi 450 myń teńgeni quraǵan. Al 15 gektardyń tabysyn esepteı berińiz.
Tabystyń tıimdiligi men Aqsý qant zaýytynyń bıyl iske qosylatynyna yntalanǵan sharýashylyq bıyl qant qyzylshasy sebiletin alqap kólemin 35 gektarǵa jetkizemin dep otyr. Qojalyq jetekshisi Berik Tynyshbaevtyń aıtýynsha, qyzylshanyń fransýzdyq «Ardan» elıtalyq tuqymyn sebý naýqanyna ózinikimen qosa aýdanda qurylǵan servıstik-daıyndyq ortalyǵynyń tehnıkalaryn da qoldanýda. Erterekte tehnıka jetispeýshiligi sharýalarǵa kóp qolbaılaý bolatyn, onyń ústine tutastaı qol kúshine táýeldilik te qant qyzylshasyn ósirýdegi eńbek ónimdiligine óziniń keri áserin tıgizbeı qoımaıtyn. Osy olqylyqtyń orny toldy dep aıtýǵa bolady. Jalpy, oblysta búgingi kúni 19 SDO qurylsa, sonyń 9-y qant qyzylshasyna laıyqtalǵan. Qyzylshanyń tuqym sepkennen zaýytqa tasymaldaǵanǵa deıingi qajetti tehnıkasynyń barlyq túrimen qamtylǵan ortalyq sharýalarǵa úlken járdemin tıgizip otyr. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy S. Bekishovtyń aıtýynsha ár aýyldyq okrýgtiń qajettiligi eskerilip, okrýgter boıynsha qurýǵa qadamdar jasala bastady. Oǵan qosa mıneraldy tyńaıtqysh shyǵyny 50 paıyzǵa deıin, gerbısıd – 40 paıyzǵa, tuqym shyǵyny – paıyzǵa deıin, sýarmaly sý jetkizýge baılanysty shyǵynnyń 50 paıyzy memleket tarapynan sýbsıdııalanady. Kóksý qant zaýytynyń qataryna bıyl Aqsý qant zaýyty da qosylady. Osyndaı múmkindikterden keıin ejelden qant qyzylshasyna mamandanǵan sharýalar atakásibine qaıtyp oralýǵa qalaı múddeli bolmasyn?!
Investısııa tartýdyń ar jaǵynda el ıgiligine aqsha quıý maqsaty jatyr. Jalpy zaýytty iske qosýdyń birinshi kezegine 8 mlrd. teńge qajet bolsa, sonyń 2,7 mlrd. teńgesin oblys «Jetisý» ÁKK arqyly bólmek, al qalǵan 6 mlrd. teńgege jýyq ınvestısııany «Energomost» konsorsıýmy ózi quıady. Munyń barlyǵy da kásiporynnyń aıaǵynan tik turýyna jumsalatyn qaıyry bar qarjy bolmaq. Zaýyt aldaǵy kúnderde sharýa qojalyqtarymen kelisimshartqa otyryp, qabyldaǵan shıkizattary úshin tólem jasaýdyń kesetesin bekitedi. Sharýalarǵa qant qyzylshasymen aınalysýǵa stımýl bar degen sóz.
Qyzylsha qanty ma, qamys qanty ma?
Qazirgi kezde otandyq qant pen syrttan tasymaldanatyn qamys qantynyń aıyrmasyn kópshilik tek baǵasynda dep qana biledi. Ǵalamtorǵa kóz salsań, qamys qantyn óndirýshiler onyń kóneden kele jatqandyǵynan bastap, quramy men qunyna deıingi túrli qasıetterin tizbelep jarııalaǵan. Alaıda qyzylsha qantynyń mundaı jaǵymdy jarnamasy sırek. Degenmen, qyzylsha qantyn tutynyp úırengen bizdiń turǵyndar óz ónimimizdiń artyqshylyǵyn jarnamasyz-aq jaqsy biledi dep oılaımyz. Degenmen qant óndirisimen aınalysatyn zaýyttar aldaǵy ýaqytta ózderiniń saıttarynda qant qyzylshasyn jan-jaqty jarnamalasa, bul da istiń ilgerileýine óz septigin qosar edi.
Sonymen, otandyq ónim shyǵarý – eń aldymen jergilikti jer turǵyndaryna jumys orny ashylady degen sóz. Máselen, Aqsý zaýytynyń jóndeý jáne qaıta jańǵyrtý jumystaryna qazir 250 adam tartylsa, maýsymdyq kezeńde jumysshylar sany 700-ge deıin jetedi. Oǵan sharýa qojalyqtarynyń alqaptarynda maýsym kezinde eńbek etetin myńdaǵan adamdy qosyńyz.
Qantty, densaýlyq saqtaý mamandarynyń pikirine súıensek, paıdaly taǵamdardyń qataryna jatqyza almaımyz, árıne. Biraq, óndiristik qajettilik úshin asa qajet sanalatyn bul azyqty óz qolymyzben ósirgen qyzylshadan alyp, ózimiz qurǵan zaýytta óńdegen soń, ony ekologııalyq jaǵynan taza ónim dep aıtýǵa tolyq quqymyz bar. Keıbir mamandar qant qyzylshasyn sýdy kóp ysyrap etetin daqyl retinde qarap «О́sirýdiń qajet bar ma, joq pa» degen suraq qoıyp júr. Bul oraıda aldaǵy ýaqytta qant qyzylshasy alqaptaryna ıntensıvti tehnologııany engizetin kún de alys emes ekenin jýyrda oblys ákimi Amandyq Batalov zaýyttyń jóndeý jumystarymen tanysý barysynda aıtqan edi. Taldyqorǵandaǵy tereńnen sý shyǵaratyn sorap óndiretin zaýyttyń jańbyrlatyp sýarý quraldaryn shyǵaratyn kásiporyn retinde qaıta mamandanýǵa ázirlenip jatqany osy istiń bastamasy deýge bolady.
Túıin
Bıyl Aqsý qant zaýtynyń ashylǵanyna elý jyl tolady. «Elý jylda el jańa» degen támsildi osy arada taǵy bir qaıtalaý artyqtyq etpes. 2007 jyldyń jeltoqsan aıynda toqtaǵan zaýyt on jyldan keıin 2017 jyldyń jeltoqsanynda iske qosylady dep josparlanyp otyr. Kásiporynnyń on jyldan keıin ońalǵanyna kýá bolyp, «Aqsý qant zaýytynda jasalǵan» degen belgisi bar qantty kóretin kúnimiz de alys emes.
Saǵynysh NAMAZShAMOVA,
Almaty oblysy
