«Beldeý jáne jol»: alǵashqy nátıjeler ne deıdi?

Osyndaı alqaly jıyndardyń biri jýyrda Qytaıda «Beldeý jáne jol» taqyrybymen uıymdastyrylyp, oǵan Elbasymyz qatysqany málim. Memleket basshysy forýmda sóz sóılep, óńirlik ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytýǵa  qatysty naqty usynystaryn jarııa etti. Sondaı-aq, forým aıasynda birqatar joǵary deńgeıli kezdesýler ótkizdi. Biz Elbasynyń osy saparyn qorytyndylaı otyryp, «Beldeý jáne jol» forýmynyń Qazaqstan úshin mán-mańyzyna toqtalǵandy jón kórdik. 

Beıjińde ótken «Beldeý jáne jol» forýmyna 29 memlekettiń basshysy jáne BUU bas­ta­ǵan bedeldi halyqaralyq uıymdardyń jetek­shileri shaqyryldy. Bul óz kezeginde forýmnyń halyqaralyq bedeliniń zor ekenin anyq ańǵartty.

Jalpy, atalǵan forýmda talqylanǵan máseleler Qazaqstan úshin asa mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. Osy arada erekshe atap óter jaıt, Qazaqstan «Bir beldeý – bir jol» jobasyn iske asyrýda Qytaıdyń Eýrazııa keńistigindegi senimdi áriptesi bolyp tabylady.

Qytaı bıligi «Bir beldeý – bir jol» bastamasy eshqandaı da jeke-dara joba emestigin ashyq aıtýda. Qytaı bul baǵdarlama arqyly Batysqa jol salýdy kózdeıdi. Sondaı-aq, bul el Ortalyq Azııamen yntymaqtastyǵyn «Bir beldeý – bir jol» bastamalarymen baılanystyrady. «Bir beldeý – bir jol» jobasynyń basty mindetteri qazirgi kezde QHR-dyń Ortalyq Azııaǵa arnalǵan strategııasynda iske asyrylyp jatqany belgili. Qytaı eksportyna kóptegen joldar ashylyp otyrǵanyna qaramastan, Ortalyq Azııa dálizi josparly túrde damı bermek. Bul jaıt Qazaqstan jáne basqa da Ortalyq Azııa elderi Qytaı bastamasyn júzege asyrýdyń basym baǵyty bolyp qala beretinin uqtyrady.

Qazaqstannyń bul baǵdarlamaǵa qatysýmen ǵana shektelmeı, Qytaı men Eýropa arasyndaǵy zamanaýı kólik dálizin jańǵyrtý isinde basty oıynshyǵa aınalyp, negizgi beldeý bolý ustanymyn júzege asyrýǵa kirisýi mańyzdy. Qytaı tarapy Qazaqstandy qazirgi tańda «Jibek joly» bastamasyn júzege asyrý barysynda mańyzdy rólge ıe memleket dep esepteıdi. О́ıtkeni, ınfraqurylymdyq bastamany júzege asyrý isinde Qytaı Qazaqstanǵa ıek artýǵa múddeli.

Qazaqstan − Batys pen Shyǵys arasyndaǵy ózara yqpaldastyq baılanystardy biriktiretin mańyzdy kópir. Osy arqyly bizdiń elimiz óz múddesin kózdeıtini belgili.

Jalpy, 29 memlekettiń basshysy jáne BUU bastaǵan bedeldi halyqaralyq uıymdardyń jetekshileri qatysqan atalǵan sammıt barysynda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev sóz sóılep, «Bir beldeý – bir jol» bastamasy jańa geoekonomıkalyq paradıgma qalyptastyrýǵa múmkindik beretinin, onyń tabysty iske asýy, jınaqtap alǵanda, 4,4 mlrd adam turatyn elderge paıda ákeletinin jetkizdi.

Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev jıynda «Bir beldeý – bir jol» bastamasyn iske asyrý bo­ıynsha birqatar naqty usynystaryn málim etti. «Jibek joly ekonomıkalyq beldeýiniń tranzıttik áleýetin tıimdi ıgerý úshin qyzmet kórsetý deńgeıin jaqsartyp, ákimshilik kedergilerdi joıý arqyly taýar aǵynyn ótkizýdi birte-birte jeńildetý qajet. Qazaqstan bul másele boıynsha naqty sharalar qabyldaýda. Ol saraptama men tıisti qarjylandyrýdy talap etedi. Azııa ınfraqurylymdyq ınvestısııalar banki osyndaı baǵdarlamalardy belsendi túrde qarjylandyrý kerek dep esepteımin. Bul – bolashaqqa arnalǵan ınvestısııa», dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Jalpy, forýmda qozǵalǵan máseleler talaı-talaı talqylaýlarǵa arqaý bolatyny sózsiz. Degenmen, osy oraıda aıtýly jıynnyń mán-mańyzy, onyń elimizdiń saýda-ekonomıkalyq baılanystaryna tıgizer áseri jóninde otandyq sarapshylardyń oı-pikirlerine de nazar aýdarǵanymyz jón. Sondyqtan, búgin biz qazaqstandyq birqatar sarapshylardyń Beıjińde ótken «Beldeý jáne jol» forýmyna qatysty pikirlerin usynyp otyrmyz.

Rýslan IZIMOV, saıasattanýshy

Damýdyń jańasha baǵdaryn meńzegen qytaılyq «Bir beldeý – bir jol» bas­tamasyna qatysty boljam aıtqan mamandar qatelespegen eken. О́ıtkeni, Beıjiń forýmynyń alǵashqy qorytyndylary men shara aıasynda qol qoıylǵan keń kólemdegi mıllıard dollarlyq kelisimsharttar (naqtylaı túskende, osynshama qytaı ıýany) men myńdaǵan áriptestik ýaǵ­da­lastyqtar sózimizge dálel.

Osy rette, Eýropaǵa jol tartqan jobaǵa qatysýshy elder óz telimderin iske qosýdy usynýymen onyń ózektiligin arttyrdy. Osy turǵydan alǵanda, Qy­taı­dyń Qazaqstan men О́zbekstan, Qyr­ǵyzstan arasyndaǵy ózara áriptestik keli­sim­shartyna qol qoıýy jiti nazar aýdarýǵa turarlyq.

Sonymen qatar, kóp jaǵdaıda Qytaı tarapynan jobaǵa qatysýshylar ishinen Qazaqstan ózderine mańyzdy seriktes ekendigi jıi qaıtalandy. Máselen, fo­rým­nyń birinshi kúninde QHR Tóraǵasy Sı Szınpın Nursultan Nazarbaevpen kez­desti. Qytaı kóshbasshysy óz sózinde «Nurly jol» baǵdarlamasynyń tıimdi­ligin tilge tıek etip, sondaı-aq Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK) kótergen halyqaralyq bastamalardyń ózektiligin de nazardan tys qaldyrmady.

«Qazaqstan ınfraqurylymdyq qu­rylysty damytý men yntalandyrý isinde jáne transshekaralyq kólik-logıstıkalyq júıeni qalyptastyrý máselesine belsendi qatysyp, oǵan muqııat kóńil bólip keledi», – dedi Qytaı kóshbasshysy. Al óz kezeginde Prezıdent N.Nazarbaev «Bir beldeý – bir jol» bas­tamasyn júzege asyrýǵa baılanysty halyqaralyq forým qatysýshylaryna bes naqty qadamǵa negizdelgen usynysyn bildirdi.

Onyń birinshisi – tranzıttik áleýetti tıimdi paıdalaný úshin ári taýar aǵynyn báseńdetpeý maqsatynda eń aldymen Qazaqstan osy kúnderi iske asyryp jatqan ákimshilik kedergilerdi joıý men jol boıyndaǵy servıstik qyzmetti kóterý qajet.

Ekinshisi – Jibek joly boıyndaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy kooperasııalaryn damytýdyń mańyzdylyǵyn arttyrý.

Úshinshisi – ınnovasııa men ǵylymı-tehnıkalyq damý baǵytynda tereń árip­testik ornatý múmkindikterin qalt jiber­meý.

Tórtinshisi – kólik tasymalynyń kúretamyry bolýy múmkin qurlyqishilik sý resýrstaryn basqarý men shekaralyq ózenderdi tıimdi paıdalaný mańyzdylyǵy.     

Besinshisi – «Bir beldeý – bir jol» ıdeıasyn damytýdyń basty shartynyń biri – jobaǵa qatysýshy taraptardyń ózara senimdiligi men jan-jaqty áriptestikke teń quqyqtyq deńgeıdegi daıyndyǵynyń máni zor. Osy jaǵdaılar basymdyqqa alynǵan kezde ǵana uıymdastyrylyp jatqan búgingi forým keleshekte óz jalǵasyn tappaq. Al bul proseste AО́SShK jaqsy kómekshi bola alýy múmkindigi málimdeldi.

Erekshe eskerte keterlik taǵy bir jaıt, jıyn sońynda álemniń ár shalǵaıynan kelgen memleketter basshylary men úkimet jetekshileri «Beldeý jáne jol» halyqaralyq ekonomıkalyq forýmynyń alǵashqy qorytyndy kommıýnıkesin (málimdeme) qabyldady. Bul qujatta teń quqyqtyq keńes berý men ózara tıimdilik, úılesimdilik pen tózimdilik, naryqtyq mehanızm men teńestirilgen turaqtylyq syndy bes qundylyq naqty atap kórsetildi.

Kommıýnıke shartyna sáıkes, forým músheleri BUU Qaýipsizdik Keńesiniń  qahary men onyń prınsıpterine qurmetpen qaraýǵa, ishki zańnamalyq talaptar normasyn saqtaı otyryp, seriktes-memleketterdiń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyna nuqsan keltirmeýge jáne konsýltasııa men kelissózder arqyly áriptestik aıasyndaǵy josparlardy júzege asyrýǵa mindetteledi.

Rasýl JUMALY, saıasattanýshy

Qytaı astanasy Beıjińde uıym­das­tyrylǵan «Bel­deý jáne jol» halyq­aralyq yntymaq­tas­tyq forýmy – sońǵy jyldardaǵy aımaqtyq qana emes, álemdik deńgeıdegi iri aýqymdy jobalardyń biri sanalady.

Ol joba «Jibek jolynyń ekonomı­ka­lyq beldeýi» dep te atalyp júr. Ony alǵash ret 2013 jyly Qytaı basshysy Sı Szınpın usynǵan bolatyn. Negizgi maqsaty – Qytaıdan Eýrazııa arqyly Eýropaǵa shyǵatyn ınfraqurylym salyp, eki ekonomıkalyq ortany bir-birine qosý. Bul bastama kóterilgennen keıin sońǵy 3-4 jylda osy jobaǵa kóptegen memleketter qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Tipti, Qytaıda ótken osy basqosýǵa 29 memlekettiń basshylary jınalǵan eken. Munyń ózi memleketter qyzyǵýshylyǵynyń qanshalyqty ekenin kórsetedi. Ekinshiden, Qytaıdyń ýaqyt ótken saıyn artyp kele jatqan ekonomıkalyq áleýetin moıyndaý ekenin kórsetedi. Osydan-aq bul jobanyń qanshalyqty aýqymdy, bolashaǵy zor ekendigin kórýge bolady.

Álbette, bizdiń el úshin mundaı jobalardyń mańyzy zor. Sebebi, Qazaqstannyń áleýeti onyń tek mol tabıǵı baılyqtarymen, kenishterimen ǵana shektelip qalmaıdy. Bizdiń utymdy tusymyzdyń biri – geosaıası jaǵdaıymyz, Eýropa men Azııanyń qaq ortasyndaǵy geografııalyq ornymyzda. Eýrazııanyń qaq ortasynda. Sondyqtan bizge temir jol bola ma, tas jol bola ma, bastysy, tranzıttik áleýetti iske asyrý qajet. Menińshe, Qazaqstannyń ǵalamdyq básekelestik turǵysynan jaqsy bir utymdy tusy da osynda bolmaq. 

Árıne, atalǵan maqsattaǵy bastamalar buǵan deıin de Qazaqstannyń óz tarapynan Uly Jibek jolyn jańǵyrtý turǵysynda kóterilgen bolatyn. Eýropa memleketteri mundaı bastamany ishinara kótergen edi. О́kinishtisi, olardyń kópshiligi iske aspastan, qaǵaz júzinde qaldy. Endi bul máseleni Qytaı óz qolyna alyp otyrǵanda mardymdy nátıje kútýge bolatyndaı. Osy turǵydan kelgende, Qazaqstan ekonomıkasy úshin bul kelisimniń mańyzy, ózektiligi eshbir daý týdyrmas.

Degenmen, munda saıası da, ekonomıkalyq ta oılanar tustar joq emes. Bul máselege Qytaı aldaǵy ýaqytta qosymsha taǵy 250 mlrd dollar bólmekshi. Biraq qandaı da bir ekonomıkalyq yqpalmen qatar, saıası yqpaldyń da artatyny belgili. Eń aldymen, Qazaqstanǵa jol, beldeý aıasynda bólinetin qarjylar qanshalyqty tıimdi paıdalanylady degen suraq týyndaıdy. Ol qarjy tegin berilip jatqan joq qoı. Olardy erte me, kesh pe, qaıtarý kerek. Bul másele Qazaqstannyń múddesine qanshalyqty saı keledi? Erteńgi urpaq ol qarjyny qalaı qaıtarady? Quıylyp otyrǵan ınvestısııany Qazaqstan qanshalyqty utymdy paıdalanady degende meniń meńzep otyrǵanym, bizdegi osyndaı kóptegen ekonomıkalyq-ınfraqurylymdyq jobalardyń aqsap jatqandyǵy. Tipti, jemqorlyqqa qatysty atyshýly Qorǵas isi sııaqty bylyqtardy esten shyǵarmasaq kerek-ti. Sondaı ishki bylyqtarymyz bul bastamanyń sońyn kúrdelendirip jibermese eken degen qorqynysh bar. Ony utymdy paıdalanyp, óz elimizdiń múddesine saı nátıje shyǵara bilý biz úshin basty mindet bolýy tıis. 

2009 jyldan bastap oryn alǵan ǵalamdyq qarjy daǵdarysy saldarynan Batystyń, Amerıkanyń naryqtary toqyrap qalǵandyqtan, Qytaı Qazaqstannyń, jalpy, tutas Ortalyq Azııa memleketteriniń negizgi qarjylyq kózine, negizgi ınvestoryna aınaldy. Bir jaǵynan, bul Qazaqstan qarjy sektory, bankteri úshin kerek-aq nárse. Biraq sońyn sıyrquıymshaqtandyryp almaı, utymdy paıda kóre bilý ózimizge baılanysty...

Aınalyp ótýge bolmaıtyn taǵy bir másele, bizge saıası jáne ekonomıkalyq áriptester sanyn kóbeıtý qajet. Árıne, Qytaımen yntymaqtastyq júrgizgen durys ta, biraq ózimizdiń ulttyq múdde­lerimizdi saqtap qalatyndaı balama múm­kin­dikterdi, ıaǵnı basqa memleketterdi jumyl­dyrý jaǵyn da oılaý kerek sııaqty. Azııa degende tek Qytaıdyń monopolııasyn kú­sheıte bermeı, Japonııa, Ońtústik Koreıa elderimen de etene aralasyp, ynty­maq­tastyq kózderin kóbeıtip, sol elderdiń teh­nologııalaryn keńirek paıdalanar bolsaq, ekonomıkamyzǵa ınvestısııa tartýda jaqsy básekelestik týdyrar edi. Ekin­shiden, elimizge Qytaı yqpalynyń kúsheıip ketýin tejeýge múmkindik berer edi.

Sondyqtan ara-tura osyndaı geosaıası túıtkilderdi, geosaıası táýekelderdi esten shyǵaryp almaýǵa tıispiz.

Nurlan SEIDIN, saıasattanýshy

Elimiz táýelsizdik alǵan kezeńnen bastap kópvektorlyq saıasat ustanyp, aı­maqtaǵy ın­tegra­sııalyq úde­ris­ter­di damytýǵa, erkin saýda-ekonomıkalyq yntymaq­tastyqty arttyrýǵa óz úlesin qosyp keledi. Bul baǵytymyz bizdiń álemniń básekege qabiletti, damyǵan 30 eliniń qataryna enemiz degen maqsatymyzdyń júzege asýyna tikeleı yqpal etedi.

Búgingi zamanda ıntegrasııasyz, oqshaý damý múmkin emes. Sol sebepti, álem elderimen ásirese, aımaq elderimen tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, ekonomıkalyq, saıası, mádenı baılanystardy keńeıtý biz úshin asa mańyzdy.

Sońǵy kúnderi QHR-da ótken «Beldeý jáne jol» halyqaralyq yntymaqtastyq forýmy memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastardy damytýdyń jańa deńgeıi men nusqasy bolýda. Bul aımaqtyq deńgeıdegi yntymaqtastyq qana emes, sonymen qatar, basqa da qurlyq elderimen qarym-qatynasty damytýǵa, «Jibek jolynyń» baǵyty men tarmaqtaryn keńeıtýge arnalǵan alań. Bul forýmǵa dúnıe júziniń 45% halqyn qamtıtyn 60-qa jýyq eldiń basshylary men iri trans­ulttyq kompanııalardyń ókilderi qatysty. Forýmǵa qatysqan Elbasy N.Á.Nazarbaev aımaqtaǵy jetekshi ári belsendi eldiń basshysy retinde halyqaralyq yntymaqtasýdyń bes mańyzdy máselesi boıynsha bastama kóterip, usynystar jasady.

Elimizdiń eýrazııalyq keńistiktiń ortasynda ornalasýy onyń tranzıttik áleýetiniń artýyna zor múmkindikter berip otyr. Júk tasymaldaý men saýda-sattyqtyń qarqyny jyldan-jylǵa artýda. Biz ashyq teńizge shyǵý múmkindigi joq elderdiń qataryna jatamyz, sol sebepti osy múmkindigimizdi el ekonomıkasynyń damýyna utymdy paıdalanýmyz qajet. Ol úshin túrli kedergilerdi azaıtyp, qyzmet sapasyn arttyryp, jańa tehnologııalar men quraldar arqyly taýarlar men júk tasymalynyń erkin júrýine múmkindikter jasaýymyz qajet.

Qazaqstan sońǵy jyldary osy baǵytta «Batys Eýropa – Batys Qytaı» sııaqty iri ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýda. Bul óz kezeginde eldiń ekonomıkasyn damytýǵa, taýarlarymyzdy syrtqy naryqqa shyǵarýǵa jáne ınvestısııalardy tartýǵa múmkindik bereri sózsiz. Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵy kooperasııalaryn damytyp, Jibek joly boıyn azyq-túlik qaýipsizdigimen qamtamasyz etýdiń de mańyzdylyǵy artýda. Bul elimizdegi aýyl sharýashylyǵyn jańa deńgeıge kóterýge, ónimderdiń túri men sanyn arttyryp, básekege qabiletti ónimderdi álemdik naryqqa erkin shyǵarýǵa jol ashady.

Ǵylym men tehnologııalar damyǵan zamanda ǵalymdardyń yntymaqtastyǵyn arttyryp, bilim men ǵylym salasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtý asa mańyzdylyqqa ıe bolýda. Ortaq ınnovasııalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy birlesip qarjylandyryp, iske asyryp, birlesken ǵylymı-tehnıkalyq ortalyqtar men venchýrlyq qorlar quryp, elder arasynda jańa tehnologııalardy tasymaldaý elder arasyndaǵy baılanystardyń nyǵaıyp, ortaq tabystardyń artýyna ákeletin bolady. Qazaqstan ǵalymdarynyń Jibek joly halyqaralyq ǵylym akademııasyn qurý bastamasy elder arasyndaǵy ǵylymı yn­ty­maqtastyqty nyǵaıtyp, ǵylymdy jańa satyǵa kóterip, kóptegen ǵylymı jańa­lyq­tardyń ashylýyna septigin tıgizeri anyq. Búginde bizdiń bul bastamamyzdy QHR men 16 eldiń ǵalymdary qoldaýda.

Biz memleketter arasyndaǵy túrli baǵyttaǵy yntymaqtastyqty damytýda qorshaǵan ortany qorǵaýǵa, ony taza qalpynda saqtaýǵa basty nazar aýdarýymyz qajet. Sol sebepten de forým barysynda Elbasy osy máselege erekshe mán berip, ishki qurlyqtyń sý qorlary men transshekaralyq ózenderdi tıimdi paıdalanyp, olardy sol qalpynda kelesi urpaqqa qaldyrýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.

Elimiz Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» bastamasyn tolyǵymen qoldaı otyryp, onyń ári qaraı turaqty damyp, nátıjelerge qol jetkizýi úshin kezinde Qazaqstannyń bastamasymen qurylyp, búginde Azııa aımaǵyndaǵy qaýipsizdik salasyndaǵy jetekshi halyqaralyq uıym deńgeıine kóterilgen AО́SShK-tiń qyzmeti men tájirıbesin keńinen paıdalanýdy usynýda. Keńeste jınaqtalǵan tájirıbe, memleketter arasynda jan-jaqty, tepe-teńdik jaǵdaıynda yntymaqtastyqty damytýǵa jáne forýmnyń jumysyn júıeli túrde júrgizip otyrýǵa múmkindik beretin bolady.

«Beldeý jáne jol» sammıti – aımaqtyq kooperasııanyń jańa formaty. «Birlesip damý arqyly – turaqtylyq» bastamasy – qatysýshy elderdiń ekonomıkalyq múd­delerin tolyqtaı eskeretin halyq­aralyq yntymaqtastyqtyń jańa túri. Sondyqtan biz Qytaıdaǵy keńestiń múmkindikterin óz elimiz úshin keńinen paıdalanyp, mem­leketimizdiń turaqty ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı damýyna jaǵdaı jasaýymyz qajet.