Ne kórmegen dala!.. Jylda kıik kelip, tóldeıtin dalada endi «Kıik obasy» degen tirkes paıda boldy. Aıtyp kelmeıtin tabıǵı apattan jurttyń júregi shaılyǵyp qalǵandaı. 2015 jyly Torǵaı óńirinde ǵana 129 myńnan asa kıik qyrylǵan. Sonyń saldarynan ótken jylǵy sanaqta Betpaqdala popýlıasııasynda 36 myń ǵana kıik qalǵanyn kórsetti. Sheteldik jáne otandyq ǵalymdar men mamandar kıiktiń qyrylýyna pasterellez aýrýy sebep degen sheshimge keldi. Alaıda, onyń qozdyrǵyshy týraly naqty túıin jasalǵan joq. Adal júrek árkimniń kóńilinde «dalanyń botakózi aman aýyp, quralaıyn órgizse eken» degen shynaıy tilek bar. Biraq bes saýsaq birdeı emes. Árisin aıtpaǵanda, ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldaryna deıin ushy-qıyrsyz dalada mıllıondap órgen kıik tabıǵı apattan ǵana emes, myltyq kezengen sýyq qoldardyń qorqaýlyǵynan taýsylyp bitetin sekildi.
Bul uly dalanyń keıingi urpaqqa jetkizer muralarynyń biri kıikti saqtaý isine sergek qaraý kerektigin kórsetti. «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatynyń keńsesi ornalasqan Amangeldi aýdanynyń ortalyǵynda oblystyq prokýratýranyń uıymdastyrýymen ótken keńes kıiktiń Betpaqdala popýlıasııasynyń aýýyna oraı ony qorǵaý máselesine arnaldy. Onda Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasy bastyǵynyń orynbasary Ǵılymhan Moldaǵulov kıikti jáne sırek tuıaqty janýarlardy qorǵaý úshin oblystaǵy vedomstvolar men uıymdardyń kúsh biriktirip, tize qosa jumys isteýi qolǵa alynǵanynan habardar etti. Bul úshin oblystyq prokýratýra, ishki ister departamenti, «Ohotzooprom» óndiristik birlestigi aımaqtyq fılıaly, «Altyn dala» tabıǵı rezervaty, «Naýryzym» memlekettik qoryǵy, oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy, ańshylyq sharýashylyqtar sýbektileri memorandýmǵa qol qoıdy.
Apattan keıin eseńgirep qalǵandaı kúı keshken aqbókenniń ótken jyly kóktemde Torǵaı dalasyna kelýi óte mardymsyz boldy. Al bıyl sáýirdiń aıaq kezinen bastap kele bastady. Ekologııalyq qaýip baıqalmaıdy. Biraq beıkúná sulýǵa brakonerlerden keler qaýip apattan kem emes.
– Degenmen, kıikterge qaskóılik jasaý qazir burnaǵy jyldarǵa qaraǵanda azaıdy. Mysaly, 2013 jyly oblysta 8 brakonerlik qylmys jasalyp, 74 kıik oqqa ushty. Al 2014 jyly 103 kıik oqqa ushyp, múıizben ustalǵandardyń
3 faktisi tirkelgen bolatyn. 2016 jyly kıikke qaskóılik jasaý qylmysyna jol berilgen joq, biraq 22 múıiz tárkilendi, olardyń isi sotqa berilgen, – dedi oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy bastyǵynyń orynbasary Ǵılymhan Moldaǵulov.
Búginde kıiktiń jolyna kúzet kúsheıtildi.
Kıikter kelip, tóldep bolǵansha Torǵaı dalasynda 8 jedel ınspektorlyq top jumys isteıtin bolady. Olar qarýmen, kerekti kólikpen qamtamasyz etildi, dedi «Ohotzooprom» óndiristik birlestigi ortalyq aımaqtyq fılıalynyń dırektory Saıat Dúısetaev. Mamandar kıik aýatyn joldardyń, tóldeıtin ornynyń kartasyn jasaǵan. Onda kıiktiń negizinen Aqqum men Aıyrqumda, sonymen qatar shamalysy Aqshyǵanaqtyń joǵary jaǵynda tóldeıtini kórsetilgen. Sý tasqynyna baılanysty aqbókenniń birazy Uly Jylanshyq ózeninen óte almaı kidirgen.
Oblystyq mamandandyrylǵan tabıǵat qorǵaý prokýrory Narıman Qasymbekov kıiktiń aýýyna oraı Torǵaı óńirinde sanıtarlyq mamandardyń aýadan, topyraqtan, sýdan, qar sýynan synamalar alǵanyn jetkizdi. О́tken jyly da, tipti kıik qyrylǵan 2015 jyly da osylaı alynǵan synamalar quramynda fosfattyń, túrli aýyr tuzdardyń, metaldardyń mólsheri normaǵa saı bolǵan.
– Synamalar bıyl da jaman nátıje kórsetpeıtinine senim bar. Degenmen, «saqtyqta qorlyq joq» degendeı, kıik aýatyn joldarǵa jaqyn eldi mekenderdegi iri qara, usaq mal, jylqy túliginiń barlyǵy vaksınalandy, olardyń jaıylý órisin de múmkindiginshe kıik júredi degen mańnan shekteý qarastyryldy, – dedi Narıman Qasymbekov.
Keńeste «Ohotzooprom» óndiristik birlestigi ortalyq aımaqtyq fılıalynyń dırektory Saıat Dúısetaev kıikti qorǵaýdy el arasynda nasıhattaý úshin qala men aýyldaǵy jastarǵa arnalǵan sharalardy tabıǵat qorǵaý taqyrybyna arnap ótkizý kerektigin aıtty. Sonymen qatar, ol kadr máselesi kúrdeli ekendigin de jasyrǵan joq.
– Jergilikti jerden tabıǵatqa jany ashıtyn, tehnıkaǵa adaldyqpen qaraıtyn, qarýdy paıdalanýdy meńgergen batyl jigitterdi iriktep alýǵa tyrysamyz. Apat jylda bolmaıdy, al múıiz satyp alý týraly habarlandyrýlar azaıatyn túri joq. Habarlandyrýdyń arǵy jaǵynda tabıǵatqa degen qaskóılik tur. Osydan 30-40 jyl buryn mıllıon jarymnan asatyn kıik búginde 5-6 ese kemip ketti, – degen Saıat Smaǵambetulynyń sózi árkimge oı salsa, aqshaǵa qunyqqandardyń ımanyn oıatsa, qanekı.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
Qostanaı oblysy,
Amangeldi aýdany
