Qazaq tarıhy men mádenıetiniń, áni men jyrynyń da úlken quıqaly qyrtysy osy syrly sulýlyqtarmen, el ıesi, jer kıesimen astasyp jatyr. «Surasań Abylaıdyń turǵan jerin, Qyryq segiz jyl han bolǵan Kókshetaýda» dep nege jyrlaıdy deısiz jyraý babalarymyz. Búkil qazaq úshin ortaq kıe qonǵan, qasıet ornaǵan jer ekenin aıtyp tur ǵoı. Osy aqıqatty aqıyq aqyn Maǵjannan asyryp aıtý qıyn-aý. Ertede Abylaıǵa qonys bolǵan Býrabaıdy «Alashtyń kebesindeı izgi jaı» dep tebirenýi tegin emes-aý, zarlyq sáýegeıdiń! «Arqada Býrabaıǵa jer jetpese, Alashta Kenekeme er jetpeıdi» dep taǵy bir qııaǵa tartyp tolǵaıdy tolaǵaı Maǵjan. Iá, Abylaı men Kenesaryny aıtqanda qazaqtyń eldigi, táýelsizdigi jolyndaǵy qaharmandyq kúrestiń de bir besigi Kókshetaý bolǵandyǵyn júrekke túımeske, sol úshin de jer naýanyna basyńdy ımeske bolar ma?
Al endi budan ári Qanaı bıdiń, Orynbaı aqynnyń, Aqan seriniń, Úkili Ybyraıdyń, Balýan Sholaqtyń esimderin atasaq, danalyq sózderin tolǵap, tolqyndy ánderin aıtsaq – Kókshetaý qasıetteri, ózindik daralyǵy tolyǵa túsedi, eli men jeriniń shoqtyǵy bıikteı túsedi. Tolassyz moıyndalǵan án men jyrdyń besigi de Kókshetaý, saldar men seriler eli, tektilik pen degdarlyq beli Kókshetaý. Elbasy aıtyp ótkendeı, ańyzdarmen aıalanyp, tarıh syryn shertýge kelgende de Kókshetaý-Býrabaı óńiri kúmbirlep qoıa beredi. «Halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentter» de osynda. Qasıetti rýhanı qundylyqtar da, kıeli jerler de jeterlik.
Shyn máninde de, jer ataýlarynyń tórkinine úńiler bolsaq, tarıhtyń qatparly shejiresine jolyǵamyz. Býrabaı ańyzdarynyń, ápsana áńgimeleriniń, ondaǵy jer ataýlarynyń birsypyrasy Abylaı han esimimen baılanysty. Sabalaq-Ábilmansurdyń basyna baq qonyp, qalmaqtarmen qyrǵyn soǵystaǵy jekpe-jekte Sharysh dáýdiń basyn qaqqan erligimen alty alashqa máshhúr bolyp, orta júzdiń sultany retinde Kókshetaýǵa kelýiniń ózi bir tarıh. Osy arada tarıh sahnasyna taǵy bir alyp tulǵa – «Tý basta Abylaıdy han kótergen Qamqory qaraýyldyń Qanaı sheshen» shyǵady. Qanaı baba áýeli osy kúngi Qaraúńgir kóliniń jaǵasynda tús kórip, qalǵyp ketkende qolyna qonǵan alyp qara búrkit arqyly basqa baq qonaryn, elge qut oralaryn, qazaqqa Abylaıdaı arýaqty han kelerin aqylgóılikpen boljap biledi. Ábilmámbet hannyń yqylasyn, Shaqshaq Jánibektiń batasyn, orta júzdi bılesin degen Tóle bıdiń razylyǵyn alyp Abylaıdaı suńqardy Ulytaýda aq kıizge kótertip, kóktorǵyn Kókshetaýǵa bastap ákelgen de bı Qanaı. Kókbaı aqynnyń «Sabalaq» atty qıssa-dastanynan osyndaı syrǵa qanyǵamyz. Sóıtip, «Etegi kerbez Kókshe, shombal tasy, Qaraǵaı qalyń jynys, kóldiń basy. Aýmaǵy atshaptyrym alańqaıǵa ornady Abylaıdyń aq ordasy. Basyna Býrabaıdyń orda qonǵan, Han jaılaý Qyzylaǵash ol da bolǵan. Qanaıdyń túsindegi qara búrkit, Qydyrly Abylaı bop samǵady arman. Aq Orda málim bolyp tigilgeni, Aq týy Abylaıdyń jelbiredi. Qurmaldyq bolaıyq dep han jolyna, Esildeı aqty quldap el tilegi. Aspannan aı sáýlesi jalt úzildi, Allamyz jarylqady halqymyzdy. Jaınatyp jasaýymen túsirgen shaq Atyǵaı-qaraýyldan alty qyzdy».
Iá, «Qanaı-Abylaı» atty dastanymyzda biz de osylaı jyrlaǵanbyz. Osylaı bolǵan. Han ordasyn Býrabaıǵa saltanattap qondyrýdyń bıligi bı Qanaıda bolǵan. Kókshege han qondyrýdyń serdebesi de bir ǵajap. Aq shańqan han aýylyn tigip tastaǵan. Jelige mama bıe baılatqyzǵan, qotanǵa qoraly qoı aıdatqyzǵan. Qara úıde qara saba kúrpildetip, qyzmetke tóleńgitin saılatqyzǵan. Kókshege han Abylaıdyń quty solaı qonyp, eldiń beti erlikke eńserilgen. Kókshe men Túrkistannyń arasynda kólbep Abylaıdyń qara joly tartylǵan (Shirkin-aı, Abylaıdyń osy jolynyń marshrýty anyqtalsa ǵoı degen arman-tilek te bar-aý. Osy baǵytta jumys isteýge beıildi tarıhshy ǵalymdarymyzdyń qulaǵyna altyn syrǵa). Osylaısha, kómekeı Buqar jyraýsha qaıyrǵanda, qazaǵyna qaıyrýsyz jylqy baqtyrǵan, qalyńsyz jar qushtyrǵan, qaıǵysyz uıqy uıyqtatqan, Shoqansha paıymdaǵanda, erlik pen seriliktiń dárpin asyryp, dańqyn órletken Abylaı zamany ornaǵan-dy. Ol zamanda halyq Abylaı aspas asý joq dep bilgen. Ańyz osylaı deıdi. Aqıqaty da solaı bolǵan.
Han áskeri Oqjetpestiń etegindegi qazirgi Abylaı alańynda sap túzegen. «Bul tabıǵı qamaldy, – dep jazady kelissózge jiberilgen patsha ofıseri, – Abylaı jaýdan qorǵaný úshin paıdalandy. Ol kezde jaý ádette jazda ǵana shabýyldaǵan jáne barlyq jaz aılarynda han ordasy orman ishindegi, Oqjetpes shyńynyń janyndaǵy alańda bolǵan. Shyńnyń ústinde shabýyl oqystan bolmaýy úshin kúndiz de, túnde de baqylaýshy kúzet qoıylǵan. Qazaqtar alańdy Abylaı alańy atap ketken». Bul maǵlumatty Sábıt Muqanov óziniń «Aqqan juldyz» romanynda keltiredi.
Sonymen birge, Býrabaıdy aınala qonǵan Atyǵaıdyń Baǵys atasy shetten kelgen elshilerdi qarsy alyp kútip, tamaqtandyryp, han aldyna aparyp, shyǵaryp salý qyzmetinde bolypty, ıaǵnı mámilegerlik rásimderdi atqarýǵa kómektesipti. Han ordasyna, Býrabaıdyń ishine beısaýat eshkim enbegen. Negizgi stavkadan bólek, han aýyldarynyń ózi Býrabaıdyń syrtyndaǵy Hannyń Qyzylaǵashyn qystaǵan. Bul jerlerden Han jaılaýy da alys emes. Osy aradaǵy Frýnze aýylynyń táýelsizdikten keıin Abylaı han atyn alýy da sondyqtan.
Abylaı alańynan búıirlep ketetin jalǵyz aıaq jolmen Kóksheniń bıigine qaraı bet alsaq, aldymyzdan sheber tabıǵattyń qudiretimen quıylyp túskendeı, áıtpese ádeıi qashap jasalǵandaı arqaly taqty kóremiz. Bul ǵajap tas Han taǵy dep atalady. Kózi tirisinde «Kórkińnen aınalaıyn, Kókshetaýym» albom-kitabyn qurastyryp ári negizgi avtory bolǵan aıaýly jazýshy aǵamyz Estaı Myrzahmetov Han taǵy tasyna baılanysty el aýzyndaǵy bir áńgimeni bylaı órbitedi: «Qys ótip, kóktem týǵanda Abylaı Qyzylaǵashtyń qoınaýyndaǵy qystaýynan kóship, osy alańqaıda kókteýde otyrar edi. Sonda ol azanǵy jupar aýada, keshki janǵa jaıly jibek samalda ordadan shyǵyp, osy tasqa kelip demalyp, tabıǵat tamashasyna tushynyp otyrýdy aınymas daǵdysy etken emes pe. Sodan tabıǵat sheber jasaǵan bul tas oryndyq Han taǵy atanǵan. Kıeli orynǵa aınalǵan. Ádeıilep tamashalaýǵa barǵan musylman balasy aqtyq baılaıdy».
Ulyly-kishili joryqtarǵa shyǵar aldynda Orda qondyrǵan Býrabaıyna han Abylaı qalyń áskerin saýyn aıtyp jınap otyrǵanyn baıqaımyz. Taǵy da, Shoqandy súzip oqyǵan, el aýzyndaǵy tarıhty yjdaǵattap tergen Maǵjanǵa júginsek: «Kúnderdiń bir kúninde han Abylaı Qalmaqqa – (oıyna aldy) – oıran salmaq. Hanynan: «Attan!» degen sóz shyqqan soń, Ordaǵa batyr, bıler keldi ańdap». Osylaı óńsheń bóri Býrabaıǵa jınalypty deıdi. Bul ataqty Shańdy joryqqa shyǵatyn joly. «Kóksheniń baýyrynda óńsheń kókjal Kúńirenip kútip jatty kúnder talaı» dep rýhtana sýretteıdi Maǵjan. El qorǵany batyr, bılerdi jınap, baýyrynda Abylaıdaı danasy tuńǵıyq oıǵa batqan, támam alash Qyzylaǵashtaǵy han ordasynda Mekkedeı táýep qylǵan Býrabaıdyń qasıet-kıesiniń qudirettiligi, búkil qazaq úshin qasterli meken ekendigi osydan-aq kórinis tapqandaı.
Mine, osy Býrabaıdyń óziniń qalaı paıda bolǵandyǵy, Býrabaı dep qalaı atalǵandyǵy týraly ańyzdar, jyrlar ne san. Ártúrli jelide baıandalsa da báriniń túpqazyq mazmuny – bir. Kóksheniń taýy men orman-kólin bir erekshe jaratylǵan aq býra meken etken eken deıdi. Ony jurt jerdiń kıesine balaıdy, eldiń qydyr-quty dep sanaıdy. Aqbýra jasanǵan jaýdy, jaqyndaǵan jamanshylyqty jasqap el qorıdy. Sol úshin de ol meken etken atyrapty Býrabaı dep, sý ishetin kúmis kóldi Býrabaı kóli dep atap ketipti. Jyldar ótkende qasıetti aqbýra ózine óshikken qanypezer qaraqshynyń qandy oǵynan mert bolyp, qubylaǵa basyn bere shógip, úlken taýǵa aınalady. Kóksheniń kógildir taýlar shoǵyrynyń bir silemi osy Býrabaı. Kókshetaýdyń bir balamasy da, atyrap pen aýdanǵa berilgen at ta – Býrabaı. Jyr arqaýy, syr pernesi de – Býrabaı. Býrabaı-Kóksheni jyrlap, ánge qosqandar kóshin Birjan sal, Balýan Sholaq, Úkili Ybyraı, Sáken Seıfýllın, Erkesh Ibrahım, Kákimbek Salyqov, Qadyr Myrza-Áli syndy ardager ardaqtylarymyz bastaǵan.
Iá, Maǵjan aqyn aıtsa aıtqandaı, Býrabaı – Arqanyń araly, jer erkesi. Býrabaıdyń altyn sharadaı aıasynda anadaıdan baýyrymdap Bólektaý, myna jaǵynan naıza qııa Oqjetpes asqaqtaıdy. Osylardyń ortasynda móldirep dóp-dóńgelek aıǵa uqsaǵan Býrabaı kólin kózge qalaı ásem elestetedi deseńizshi Maǵjan?! Adamsha kóldeneńdep kólbep jatqan Jekebatyr she? Sańlaq aqyn Sáken de osy týǵan jer tamashalaryn «Arqanyń kerbez sulý Kókshetaýy» dep turyp, shirkin-aı, kelistire sýrettegen ǵoı. Sáken dastany Býrabaıdyń san ańyzyn tiriltedi, onyń jyrlaýynda ótken kúnderdiń sýretti shejiresi men ertegisi silekeı aǵyzyp, taý men kún erkelesip súıiskendeı bolady. Iá, Kókshetaý ǵajaby osyndaı. «Bolypty baıaǵyda Jeke batyr, Taý baǵyp jatady eken tigip shatyr. Bir kúni qaraýylda qalǵyp ketip, Sol batyr búgingishe uıyqtap jatyr. Sol batyr osy kúni bir úlken taý, Kóz jumǵan kókke qarap syry úlken taý... Batyrdyń qyryqqa taıaý kelgen jasy, Denesi bıik jota, taýdaı basy. Saqaly tósin japqan, qyr muryndy, Kııýli basta jatyr dýlyǵasy». Kókshetaýdy Otan qylyp júrgen aqbas býra, «Basyna atsań-daǵy oǵyń jetpes, ıilip eshbir taýǵa tájim etpes» Oqjetpes, qalmaqtyń tutqyn qyzynyń jumbaǵy aıtylǵan quztas Jumbaqtas jaıly ańyzdardy Sáken aqynnyń shyraılandyryp aıtýy qandaı! Adaq batyrǵa tamsandyryp, qalmaqtyń tekti sulýyna súısindirip, Býrabaı ańyzdarynyń ádemi álemine jetelep kirgizip jibermeı me?
Aıtqandaı, osy sańlaq Sáken 1927 jyly Oqjetpestiń eteginde kıiz úı tiktirip, qymyz iship jatqan ǵoı. Úkili Ybyraıdy aldyryp, eki jaqsy májilisti qyzdyryp, Kóksheniń keýdesinde án-jyrdy áýeletken. «Arqanyń asaý týǵan ardageri, Kim súımes, kim jyrlamas Kókshe, seni. Sýyń bal, qoıynyń yrys, shóbiń shúıgin, Dúnıede baǵań qymbat sen bir seri» dep «Gákký», «Qaldyrǵanymen» qosa taý-tasty jańǵyryqtyrǵan úkili baba aty Býrabaıdyń en ishinde bul kúnde Ybyraı soqpaǵy bolyp qalǵanyna myń shúkir.
Saýda kerýenderi Han ordasyna Aqylbaı asýy arqyly kelgen. Bul jerden búkil Býrabaı alaqandaǵydaı kórinedi. Aqylbaı ómirde bolǵan adam, Abylaıdyń zamandasy, atyǵaı rýynyń batyr, baǵlan, yqpaldy kisisi. Halyqqa da, hanǵa da jaqsylyq, sharapaty mol bolǵan. Sodan da bolar, osy asýmen birge Býrabaıdyń irgesindegi burynǵy Dorofeevka qazir Aqylbaı aýyly dep atalady.
Áıgili balýan Sholaq ta Býrabaı ańyzdarynyń bel ortasynan oıyp turyp oryn alady. Áıtpegende she?! Osy qasıetti ólkeniń asa daryndy, ónerpaz týmasy. Stanısa atamanynyń qyzy Nastasıa ekeýiniń arasyndaǵy mahabbat tarıhy Kóksheniń taý-tasyna qashalyp jazylǵandaı halyq jadynda saqtalǵan. Ol jaıly óziniń «Balýan Sholaq» romanynda Sábıt Muqanov ta, sonyń jelisimen «Jaýjúrek» dramasynda Dýlat Isabekov aǵamyz da jazdy. Balýan men Nastasıa arasyndaǵy mahabbat hıkaıasy sol spektakl arqyly qazir álemge málim. Al Balýannyń qyzdy alyp qashyp dáýren súrgen Býrabaı qoınaýyndaǵy jerler bul kúnde Mahabbat úńgiri, Nastasıa taýy dep atalady. Bul týraly ólketanýshy, gıdrogeolog ǵalym Aıtqajy Qazbekov te óziniń Býrabaıǵa arnalǵan qomaqty kitabynda mol maǵlumat bergen.
Býrabaı-Kókshe týraly áńgimede Kenesary han týraly aıtpaý múmkin be?! Sebebi, bul eń áýeli kókjal Kenesarynyń Kókshesi. «Kókshem meniń saǵynar han Keneni, Elin, jerin arýaǵy jebedi. Aıtar Kókshe: perzentim dep eń uly Kekilik taýda ushyp túsken jebeni». Biz de osylaı dep jyrlappyz. Han Kene Býrabaıda týǵan. Osynda erlikti qýǵan. Býrabaı ishindegi úńgirdi jaqsy kórip, sherge batqan kezderinde saıalap, oı tuńǵıyǵyna boılaǵan. Osy úńgirdi halyq keıin Kenesary úńgiri dep atap ketken. Sol úńgirdiń aýzyndaǵy taqtadan uly Maǵjannyń myna bir shýmaǵyn oqısyz:
Sol túni sonaý úńgir taý ishinde,
Qabaǵyn qars jazyp Kene oılaıdy.
Qamalǵan qazaǵyna jol tappaqqa,
Júregin tilim-tilim tile oılaıdy.
Iá, osy úńgirde Kenekem elim dep kúńirengen edi. Oqjetpestiń qııasyna qadam basqan edi. Han Keneniń qasıetti úńgiri, Kenesary tóbesi bul kúnde halqynyń qasterli oryndarynyń biri. Osy aradan Kenesary aýyly da alys emes.
Býrabaıdyń jer ataýlarynda ańyz tolǵap, aqıqatty jelbiretken baba tarıhynyń bir parasy osyndaı. Iá, Kókshetaýdyń umytpaıyq ıesin, Býrabaıdyń qasterleıik kıesin!
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
