Táýelsizdik tumary

Nursultan Nazarbaev: «Memlekettik rámizder – bul bizdiń memleketimizdiń, bizdiń ege­men­­di­­gimizdiń berik negiziniń biri. Olar Táýelsizdiktiń qasıetti bi­rik­tirýshi obrazyn  bildiredi».

Memlekettik tý – memlekettiń egemen­di­gi men birtutastyǵyn bildiretin basty rá­miz­deriniń biri. Sondyqtan da tý eldiń hal­qyn biriktirý jáne ony belgili bir mem­lekettik qurylymǵa sáıkestendirý min­de­tin atqarady.  Táýelsiz Qazaqstannyń Mem­lekettik týy resmı túrde 1992 jyly qa­byldandy. Onyń avtory – belgili sý­ret­shi Sháken Nııazbekov. Elimizdiń týy – or­tasynda shuǵylaly kún, onyń astynda qalyqtap ushqan qyran beınelengen tik b­uryshty kógildir tústi mata. Týdyń sa­by­nyń tusynda tik jolaq túrinde ulttyq ór­nek naqyshtalǵan. Kún, onyń shuǵylasy, qy­ran jáne ulttyq órnek beınesi altyn tús­tes. Týdyń eni men uzyndyǵynyń ara­qa­tynasy 1:2 bolyp keledi.
Geraldıka dástúrinde árbir tús belgili bir uǵymdy bildiredi. Mysaly, aspan tús­tes kók tús adam boıyndaǵy adaldyq, ta­za­lyq, senimdilik, minsizdik sııaqty qa­sı­et­terdi bildiredi. Sonymen qatar, kók tús túrki mádenıetinde tereń sımvoldyq mán­ge ıe. Ejelgi túrkiler aspandy táńir-ata­ǵa balaǵan, al olardyń kók týy arǵy ata-babalarǵa degen adaldyqty beıneledi. Qa­zaqstannyń Memlekettik týynda ol ashyq aspandy, beıbitshilikti, ıgilikti bil­­dirse, tústiń birkelkiligi elimizdiń tu­ta­s­tyǵyn meńzeıdi. Jalpy, geraldıka qaǵıdattaryna sáıkes, kún baılyq pen molshylyqty, ómirdi jáne kúsh-qýat­ty beıneleıdi. Sondyqtan, elimizdiń tý­yn­daǵy kún shapaǵy dáýlettilik pen ba­qý­attylyqtyń sımvoly – altyn masaq pi­shi­ninde berilgen. 
Elimizdiń memlekettik rámizderinde kún­niń beınelenýi elimizdiń jal­pyadamzattyq qun­dylyqtardy qasterleıtinin dáleldeıdi já­ne memlekettiń jasampazdyq kúsh-qýa­tyn, seriktestik pen yntymaqtastyq úshin álemniń barlyq eline ashyq ekenin aı­ǵaq­tap tur. Al qyran beınesi – kóptegen ha­lyqtardyń eltańbalary men týlaryn­da erte kezden beri qoldanylyp ke­le jatqan basty geraldıkalyq atrı­být­tar­dyń biri. Bul beıne ádette bıliktiń, qy­­raǵylyq pen márttiktiń sımvoly re­tinde qabyldanady. Kún astynda qa­lyq­ta­ǵan búrkit memlekettiń kúsh-qýatyn, onyń egemendigi men táýelsizdigin, bı­ik maqsattar men jarqyn bolashaqqa degen umtylysyn tanytady. Búrkit beı­­­nesi eýrazııalyq kóshpendilerdiń dú­nıe­tanymynda aıryqsha oryn alady já­ne olardyń túsiniginde bostandyq pen adal­dyq, órlik pen erlik, qýat pen nıet ta­zalyǵy tá­riz­di uǵymdarmen ushtasyp ja­tady. Altyn búr­kit keskini jas egemen mem­lekettiń álem­dik órkenıet bıigine degen umtylysyn kór­se­tedi.
Memlekettik týdyń sabynyń tusyna tiginen uzyna boıyna keskindelgen ulttyq ór­nekter – onyń mańyzdy elementi. Qazaq oıý-órnekteri – dúnıeni kórkemdik tur­ǵy­dan qabyldaýdyń halyqtyń estetıkalyq tal­ǵamyna saı keletin erekshe bir túri. Túr­li formalar men jeliler úılesimin tany­tatyn órnekter halyqtyń ishki álemin ashyp kórsetetin mánerli kórkemdik qural bolyp sanalady. Týdyń sabyn jaǵalaı salynǵan ulttyq órnekter Qazaqstan hal­qynyń mádenıeti men dástúrin sım­voldyq turǵyda beıneleıdi.
Memlekettik eltańba da – memlekettiń bas­ty rámizderiniń biri. Eltańba («gerb») ter­mıni nemistiń «erbe» (mura) degen sózi­nen shyqqan. Memlekettiń mádenı jáne  ta­rıhı dástúrin beıneleıtin sımvoldyq má­ni bar úılesimdi pishinder men zattardyń mı­rastyq erekshelik belgisin bildiredi. Qazirgi Qazaqstan aýmaǵyn mekendegen qola dáýiriniń kóshpendileri keıin grafıkalyq uǵymy «tańba» dep atalǵan erekshe sımvol arqyly ózderin tanytqanyna tarıh kýálik etip otyr. Alǵash ret bul termın Túrik qaǵ­a­naty tusynda qoldanyla bastaǵan.
Qazaqstannyń Eltańbasy 1992 jyly resmı túrde qabyldandy. Onyń avtorlary – belgili sáýletshiler Jandarbek Máli­bekov pen Shot-Aman Ýálıhanov. Mem­lekettik eltańbamyz dóńgelek nysan­dy bolyp keledi. Bul – Uly dala kóshpendileri aı­ry­qsha qaster tutqan ómir men máń­gi­li­k­tiń sımvoly. Eltańbanyń ortalyq ge­ra­ldıkalyq elementi – kógildir tús aıa­syn­daǵy shańyraq beınesi. Shańyraqty aı­nala kún sáýlesi sekildi taraǵan ýyqtar shan­­­shylǵan. Shańyraqtyń oń jaǵy men sol jaǵyna ańyzdardaǵy qanatty py­raqtar beınesi ornalastyrylǵan. Jo­ǵar­y bóliginde – kólemdi bes burysh­ty jul­dyz, al tómengi bóliginde «Qazaq­stan» de­gen jazý bar. Juldyzdyń, sha­ńyraq­tyń, ýyqtardyń, ańyzdardaǵy qa­natty py­raqtardyń beınesi, sondaı-aq, «Qa­zaqstan» degen jazý altyn tústes.
Kók kúmbezin eske salatyn jáne Eýrazııa kóshpendileriniń dástúrli mádenıetinde tirshiliktiń negizgi bastaýynyń biri bop sanalatyn shańyraq – kıiz úıdiń basty júıe quraýshy bóligi. Shańyraq beınesi – elimizdi mekendeıtin barlyq halyqtardyń or­taq qonysynyń, birtutas Otanynyń sım­voly. Shańyraqtyń myqtylyǵy men be­riktigi onyń barlyq ýyqtarynyń se­nim­diligine baılanysty.
Al qanatty tulparlar Memlekettik el­tańbadaǵy ózekti geraldıkalyq eleme­nt bolyp sanalady. Sebebi, baǵzy zamandaǵy tul­par beınesi batyldyqty, senimdilikti já­ne erik kúshin tanytady. Pyraqtyń qanaty Qazaqstannyń kópetnosty hal­qy­nyń qýatty jáne órkendegen memleket qurý týraly ǵasyrlar boıǵy tilegin ańǵartady. Olar – shynaıy oı-arman men udaıy jetilýge jáne jasampaz damýǵa umtylystyń kórinisi. Sonymen birge, arǵymaqtyń altyn qanattary altyn masaqty eske salady, qazaqstandyqtardyń eń­bek­súıgishtigin jáne elimizdiń mate­rı­aldyq ıgiligin tanytady.
О́tken ǵasyrlarda múıiz kóshpendilerdiń ta­bynýshylyq ǵuryptarynda, sondaı-aq, ol jaýyngerlik týdyń ushyna ornatý úshin paıdalanylǵan. Kóktiń syıyn, jerdiń ıgiligin, joryqtyń jeńisin  ártúrli janýarlardyń múıizi arqyly beıneleý kóptegen halyqtardyń sımvoldyq kom­pozısııalarynda eleýli oryn aldy. Son­dyqtan, molshylyq ákeletin múıizi bar qanatty tulpar semantıkalyq jáne ta­rıhı túp-tamyry tereń mańyzdy tıpo­lo­gııalyq obraz bolyp sanalady. El­tań­badaǵy taǵy bir detal – bes bu­rysh­ty juldyz. Bul sımvoldy adamzat ejelgi zamannan beri paıdalanyp ke­ledi, ol adamdardyń aqıqat sáýlesine, bar­lyq ıgi ańsarlarǵa jáne máńgilik qun­dylyqtarǵa de­gen udaıy umtylysyn bil­di­r­edi. El­tań­bada juldyzdyń beınelenýi qazaq­stan­­dyqtardyń álemniń barlyq halyq­ta­­rymen yntymaqtastyq pen seriktestik ornatýǵa nıetti el bolýǵa  degen talpynysyn bildiredi. Qazaqstan turǵyndarynyń júregi men qushaǵy bes qurlyqtyń ókilderi úshin qashanda ashyq ekenin aıǵaqtaıdy.
Eltańbada qoldanylǵan negizgi tús – altynnyń túsi. Bul – baılyqtyń, ádil­dik­tiń jáne keńpeıildiliktiń sımvoly. So­nymen qatar, kógildir aspan tústes tý­dyń túsi altynnyń túsimen úılesim taýyp, ashyq aspan, beıbitshilik jáne baqýat tir­shilik uǵymdaryn tanytyp tur.
Memlekettik ánuran (gımn) da – mem­le­ket­tiń basty rámizderiniń biri. Grektiń «gimneo» sózinen shyqqan «gımn» termıni «sal­tanatty án» degen maǵynany bildiredi. Gımn el azamattaryn tıimdi áleýmettik-saıa­sı turǵydan toptastyryp, etnomádenı tur­ǵydan teńdestirý úshin negizgi mánge ıe mańyzdy dybystyq rámiz sanalady. Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda elimizdiń Mem­l­ekettik ánurany eki ret – 1992 jáne 2006 jyldary bekitildi.
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin, 1992 jyly Qazaqstannyń mýzykasy men má­tinine baıqaý jarııalandy. Baıqaý qo­rytyndysy boıynsha Qazaq KSR gımni­niń mýzykalyq redaksııasyn saqtaý týraly sheshim qabyldandy. Osylaısha, Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy gımniniń mýzykasynyń avtorlary Muqan Tólebaev, Evgenıı Brýsılovskıı jáne Latıf Ha­mı­dı boldy. Sonymen qatar, úzdik mátinge ja­rııalanǵan baıqaýda avtorlar ujymy, bel­gili aqyndar Muzafar Álimbaev, Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Moldaǵalıev jáne Jadyra Dáribaeva jeńip shyqty.
Eldiń dybystyq rámiziniń tanymal­dy­ǵyn arttyrý maqsatynda 2006 jyly ja­ńa Memlekettik ánuran qabyldandy. Onyń ne­gizi retinde halyqtyń arasynda ke­ńi­nen tanymal «Meniń Qazaqstanym» pat­­rı­ot­tyq áni tańdap alyndy. Ol ándi Shámshi Qaldaıaqov 1956 jyly aqyn Ju­me­ken Nájimedenovtiń sózine jazǵan bolatyn. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ánge Memlekettik gımn joǵary már­tebesin berý jáne anaǵurlym salta­nat­ty shyrqalýy úshin mýzykalyq týyn­dy­nyń bastapqy mátinin óńdedi. Sóıtip, Qazaqstan Parlamenti 2006 jyly 6 qań­tar­da palatalardyń birlesken otyrysyn­da «Memlekettik rámizder týraly» Jarlyqqa tıis­ti túzetý engizip, elimizdiń jańa Mem­le­ket­tik ánuranyn bekitti.
* * *
Memlekettik rámizder – elimizdiń táý­el­sizdigi men derbestigin búkil álemge jarııa etýshi jáne memleketimizdiń ótkeni, bú­­gini men bolashaǵy arasyndaǵy sa­baq­tas­tyqtyń jarqyn beınesi. Halqy­myz­dyń asqaq rýhyn, ulttyq salt-sanasyn, qaharmandyǵy men danalyǵyn, arman-tilegin jetkizetin erekshe qundy belgiler. Bú­ginde ulttar men ulttyq memleketterdiń na­ǵyz ózekti máseleleri saıasat pen ekonomıka, qaýipsizdik pen qorǵanys salalarymen emes, ol ulttyń basty qundylyǵy bolyp ta­bylatyn ulttyń nyshandarymen de tyǵyz baı­lanysty.
Derekterge súıenetin bolsaq, rámizder tarıhy alǵashqy qoǵamdaǵy sımvol-totemge tabynýdan bas­tap, keıin túrkiler dáýirindegi kók bórige ta­byný, orta ǵasyrdaǵy handyqtar men pat­shalyqtardyń tańbalary men jalaý­la­ry jáne teńgelerindegi aıshyqty bel­gi­­le­rimen sabaqtasyp jatqanyn kórýge bo­lady. Qazirgi kezde Qazaqstannyń mem­le­kettik rámizderi onyń betke ustar qu­ja­ty sııa­qty biregeı negizderi men salt-dás­túrin aı­qyndap beredi. Osy ispen aınaly­satyn sa­rapshy-mamandar memlekettik bı­lik­tiń rá­mizderi kez kelgen eldiń negizin quraıtyn tujyrymdamasy – ulttyq ıdeıada kórinis tabýy tıis degendi aıtady. 
Rámizder boı­ynsha elimizdi tanýǵa, ony búkil álem jurt­shylyǵyna tanytýǵa bolady. О́ıt­keni, olar­da halqymyzdyń bastan keshken tarı­hy, arǵy-bergi mádenıeti jatyr. Sol sebepten de rámizderge degen qurmet otansúıgishtik sezimniń bastaý kózi bolmaq. Memlekettik rámizderdi resmı túrde qoldanýdyń tártibi el Konstıtýsııasynda bel­gilengen. Mine, bul memlekettik rá­miz­derdiń mártebesi joǵary ekenin kórsetedi. 
Tarıhı málimetter men derekter mem­lekettik rámizderdi daıyndaý asa yj­daǵattylyqpen qolǵa alynǵanyn kór­se­tedi. Elbasymyzdyń tapsyrmasy boıynsha qurylyp, sol kezdegi Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy Erik Asanbaev jetek­shi­lik etken Memlekettik keńestiń tal­qy­laýyna Týdyń – 1200, Eltańbanyń – 245, Ánurannyń 750 nusqasy usynylǵan eken. 
Búginde elimizdiń memlekettik rámiz­de­ri búkil álemge keńinen tanyldy. Qazaqstandy osy rámizderimiz arqyly ha­lyqaralyq qoǵamdastyq tolyq moıyndady. Aspankók  tústi týymyz Birikken Ult­tar Uıymynyń aldynda jáne Qazaq­stan­­nyń shetelderdegi elshilikteri men ókil­dikteri ornalasqan ǵımarattarda jel­birep tur. Álemdik sport jarystarynd­a elimizdiń Olımpıada chempıondary Ánuranymyzdy shyrqap, Týymyzdy bıikterden kórsetip júr. Mine, bul – táýelsizdigimizdiń, derbestigimizdiń jarqyn kórinisi, naqty mysaly.

Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»