Músekeń qazaqtyń atyn shyǵarǵan iri memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Ol – eń áýeli ádebıetshi-ǵalym, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń eki dúrkin dırektory, Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne Syrtqy ister mınıstri deńgeıine deıin kóterilgen ultjandy azamat, «tar jol taıǵaq keshýden» ótken qaıratker.
HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy ádebı-rýhanı salada Músilim Bazarbaevtyń esimi erekshe qurmetpen atalýy zańdy qubylys. Biraq solaı bola tursa da, Músilim Bazarbaev adamdardyń boıyndaǵy qyzǵanysh pen kórealmaýshylyq syndy qaterlerdi bastan ótkerdi. Biraq synbady, Tolaǵaıdaı órge shyqty, artyna óshpes mura qaldyrdy.
«Zamanyń tym qatygez edi, sondyqtan shyǵar, sen de qatal prınsıptiń adamy boldyń. Tuǵyr-turǵyńnan taıǵan jeriń joq. Pendege bas ımeıtin, kólgirsýdi bilmeıtin ar ediń, er ediń. Qara qyldy qaq jarǵan ádil ediń...
...О́mirdegi ózińdi emes, ózińdegi ónerdi súıdiń... Halqyńa, halqyńnyń ǵylymyna, ádebıetine, mádenıetine qyzmet ettiń... Halqyń seni umyta qoımas».
Bul sózderdi Músilimniń jan dosy, akademık Zeınolla Qabdolov jany jylap sońǵy saparǵa shyǵaryp salyp turǵanda aıtyp edi.
Músilim Bazarbaev ejelden Syr súleıleri mektebi qalyptasqan, qamysyna deıin án salyp, terme aıtatyn qasıetti Qyzylorda óńiriniń Syrdarııa mekeninde dúnıege keldi. Búgingi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń tarıh-fılologııa fakýltetiniń jýrnalıstıka bólimin bitirdi. Osylaı ádebıet degen sıqyrly álemniń esigin ashty. Ashty da tórinen bir-aq shyqty. Biraq ol jol bilimdilik pen biliktiliktiń, parasattylyq pen paıymdylyqtyń arqasynda ǵana Músilim syndy jas ǵalymnyń baǵyn ashty. Qos tilde birdeı sóılep, birdeı jazatyn Músilim Bazarbaev eń áýeli qazaqtyń birtýar uldary, akademıkter Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov jáne Asqar Qonaevtyń kózine tústi. Akademık Ábdýálı Haıdarov aǵamyz Músilim Bazarbaevtyń 8 qyry týraly tamasha jazǵan ǵoı:
1. Tán sulýlyǵy; 2. Jan sulýlyǵy; 3. Aqyl-parasaty; 4. Minez baılyǵy; 5. Ǵulama ǵalymdyǵy; 6. Ulaǵatty ustazdyq;
7. El basqarý qabileti; 8. Memleket qaıratkerligi.
Qudaıym-aý, osynshama qasıetti bir adamnyń boıyna bere salǵan táńirge rahmet! Al mundaı qadir-qasıet qaıdan keldi?! Onyń túp-tamyry qaıda?!
21 jasynda ýnıversıtetti bitirip, ádebıetti zertteý isine aralasqan kezde bul bir tolqyn bolyp kelgen jas ǵalymdar shoǵyry edi. Músilim Bazarbaev, Zeınolla Qabdolov, Serik Qırabaev, Zákı Ahmetov, Tursynbek Kákishev, Nyǵmet Ǵabdýllın, Sherııazdan Eleýkenov, Jumaǵalı Ysmaǵulov, Aıqyn Nurqatov, Qaljan Nurmahanov, Balamer Saharıev, Medeý Sársekeev, Ánýar Derbisalın, Myrzabek Dúısenov, Seıdildá Ordalıev, Ábdilhamıt Narymbetov syndy jas ǵalymdar órteńge shyqqan gúldeı jarq etip kórindi. Jáne olar qazaq ádebıeti tarıhynda árqaısysynyń bólek orny bar tulǵalarǵa aınaldy. О́mirden ótken, búginde qasymyzda júrgen Seraǵań men Sherııazdan aǵa ádebıet maıdanyna jarysa kelip, árqaısysy óziniń ǵylymı mektebin qalyptastyrdy.
Bul top birin-biri qaırady, birin-biri jetildirdi. Jarysa jazý, ulttyq máselelerdi kóterý olardyń ortaq murattaryna aınaldy.
Músilim Bazarbaev Máskeýdegi qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyn bitirip, 1955 jyly ǵylym kandıdaty bolyp oraldy. Bul jas ǵalymnyń baǵyn ashty. 1956-1961 jyldary Til jáne ádebıet ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, Til bilimi jeke ınstıtýt bolyp shyqqannan keıin 1961-1970 jyldary M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory bolyp qyzmet etti. Bul jyldar Músilim Bazarbaevtyń esimin halyqqa keńinen tanytty. Ol uly Abaı, ǵasyr Gomeri Jambyl, «Qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolǵysy» kelgen Sultanmahmut týraly oıly maqalalaryn jarııalady. Qandaı ǵylym bolmasyn óz zamanynyń sózin sóıleýge tıis boldy. Sondyqtan da, Músilim Bazarbaevtyń «Qazaq sovet poezııasyndaǵy eńbek taqyryby» atty kandıdattyq dıssertasııasy dáýir talabyna sáıkes jazyldy. KPSS Ortalyq Komıteti janyndaǵy qoǵamdyq ǵylymdar akademııasy qabyrǵasynda qorǵalǵan dıssertasııa bolǵan soń ol bir jaǵynan keńestik júıeniń ıdeologııalyq suranysyna jaýap berýge tıis bolatyn. Músekeń Sáken Seıfýllın, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Asqar Toqmaǵanbetov, Taıyr Jarokov, Qasym Amanjolov, Ábdildá Tájibaev, Juban Moldaǵalıev syndy alyptardyń shyǵarmashylyǵyn tereń zerttep, obrazdar júıesin saralap, olardyń kórkemdik qýatyna teorııalyq turǵyda baǵa berdi.
Osy kezeńde Músilim Bazarbaev údere jazdy. Biriniń artynan biri jalǵasyp «Obraz cheloveka trýda v kazahskoı poezıı» (1961), «Jıvye tradısıı» (1962), «Ádebıet jáne dáýir» (1966), «Qaharly kúnder ádebıeti» (1968), «Nasıonalnye tradısıı ı novatorstvo» (1973), «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy» (1973), «Estetıcheskoe bogatstvo nasheı lıteratýry» (1976), «Sovettik Shyǵys halyqtary ádebıetiniń sheteldik «sarapshylaryna» syn» (1984), «Erlik pen eńbek dastany» (Á.Narymbetovpen birge, 1984). «Kórikti oıdan – kórkem sóz» (1994), «Kazahskaıa poezııa: hýdojestvennye ıskanııa (k tradısııam Abaıa)» (1995), «Zamana týdyrǵan ádebıet» (1997) atty zertteýler óziniń ózektiligin áli de joıǵan joq. Osynshama, qyrýar eńbek jazǵanymen Músilim Bazarbaev ózi tikeleı ǵylymı mekemeni basqaryp júrse de doktorlyq dıssertasııasyn 16 jyldan keıin qorǵaýynyń syry nede? Doktorlyq dıssertasııasyn da Músekeń Almatyda emes, Máskeýde Shyǵystaný ınstıtýtynda «Qazaq poezııasyndaǵy ulttyq dástúr men jańashyldyq» degen taqyrypta qorǵady.
Músilim Bazarbaev tusynda irgeli zertteýler galereıasy jasaldy. Olar «Qazaq sovet ádebıeti tarıhynyń ocherkteri» (1950-1960), «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» (1960-1970), Máskeýden shyqqan «Ocherkı ıstorıı kazahskoı lıteratýry» (1960) men «Istorııa mnogonasıonalnoı sovetskoı lıteratýry» bolatyn. Músilim Bazarbaevtyń redaktorlyǵymen jáne alǵy sózimen S.Seıfýllınniń shyǵarmalar jınaǵy, M.Áýezovtiń 12 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórdi.
1962-1966 jyldar aralyǵynda «Aqyndar aıtysy», «Qyz Jibek» jyrynyń qazaq, orys tilindegi ǵylymı basylymy, «Batyrlar jyrynyń» úsh tomdyq ǵylymı basylymy, «Aıtys» jınaǵynyń 1-3 tomdary, «Kóruǵly», «Birjan – Sara» aıtysy, «Sábıt Dónentaevtyń shyǵarmashylyq joly», «Halyq aqyny S.Janǵabylovtyń bir tomdyq tańdamaly shyǵarmalary», «Qazaqtyń 100 sheshendik sózi» tuńǵysh ret oqyrmanǵa jol tartty. Sonymen birge, KSRO jáne Qazaq KSR Ortalyq ǵylymı kitaphanalarynan, sondaı-aq Moskva, Lenıngrad, Qazan qalalary muraǵattarynan qazaq ádebıeti men tarıhyna qatysty 95 sırek kitap pen 40-qa jýyq túrli qoljazbalar alyndy. Osylaısha keıin 100 tomdyq «Babalar sózi» bolyp shyqqan úlken jobanyń bastaýy jasaldy.
Ári Músekeń 1954 jyldan bastap zamandas dostarymen birge 10-klasqa arnalǵan «Qazaq sovet ádebıeti» oqýlyǵy avtorlarynyń biri boldy. Tolyqtyrylyp, túzetilgen osy oqýlyq 1989 jyly 11-klasqa arnalyp qaıta jazyldy da, 1994 jyldan beri birneshe ret basyldy.
Akademık Serik Qırabaevtyń jazýyna qaraǵanda, Músekeń 300-den astam maqala men jıyrmadan astam monografııa jarııalapty.
Kesek tulǵaly, tereń bilimdi Músilim Bazarbaev qoǵam jáne memleket qaıratkeri retinde de óz halqynyń ultjandy azamaty retinde este qaldy. Ol 1970-1976 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet mınıstri bolyp qyzmet atqardy, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty boldy. Osyndaı syndarly jyldarda qazaq mádenıetiniń órkendeýine, osy salanyń damýyna erekshe úles qosty. Úkimet múshesi retinde irgeli mádenıet oshaqtarynyń boı kóterýine yqpal etip qana qoımaı, ony der kezinde paıdalanyp qadaǵalady. Aıtýǵa ońaı bolǵanymen, búgingi kúnde de ulttyq maqtanyshymyzǵa aınalyp otyrǵan Almatydaǵy Ulttyq kitaphana ǵımaraty, Qazaqtyń M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatry, akterler úıi, sýret galereıasy, teatr ınstıtýtynyń konservatorııadan bólinip jeke otaý tigýi qazaqtyń mádenı rýhanııatyndaǵy qubylys boldy. Osy kezeńde qazaq dramatýrgııasy erekshe damydy. Mınıstrlik janyndaǵy teatr bólimi, repertýarlyq kollegııa jumysy jolǵa qoıyldy. Qazaqtyń belgili teatr synshysy Músilim Bazarbaev tusynda, 27 jasynda teatr bólimin basqarǵan, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Áshirbek Syǵaı esteliginiń bir parasyn jetkizgim kelip tur.
1974 jyly sýretker, dáýir qaıratkeri Oralhan Bókeıdiń akademııalyq drama teatrynda «Qulynym meniń» spektakli qoıyldy. Biraq óndiriske jiberý aldynda úlken talas júredi. Sol salanyń mamandary mundaı shyǵarmanyń qoǵamǵa jat ekendigi jáne onyń sahnalanýy jastardyń oı erkindigine áser etýi múmkin degen «sáýegeılik» jasady. Máseleniń ýshyqqany sondaı, ol Qazaqstan Kompartııaly Ortalyq Komıtetine deıin jetedi. Ideologııa hatshysy aldynda pesa talqyǵa túsedi.
...«Sol ekitalaı kúnderde, Mádenıet mınıstri Músilim Bazarbaev pen Ortalyq Partııa Komıtetiniń Mádenıet bóliminiń meńgerýshisi Mıhaıl Esenálıev teatr ujymy jaǵyna shyǵyp jas tvorchestvo ıelerin qorǵaı, qolpashtaı otyryp, qaımyqpaı, kibirtiktemeı ózderiniń kesekti sózderin tujyrymdy sheshimderin batyl bildirdi. Sol-aq eken, ý-shý sap tyıyldy», – dep jazypty marqum Áshirbek Syǵaı. Al Músekeńniń qolastynda, repertýarlyq kollegııada tórt jyl qyzmet istegen, aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın aıtqan myna bir pikir M.Bazarbaevtyń tabıǵı tulǵasyn tanyta túsedi ǵoı dep oılaımyn.
«...Repertýarlyq kollegııa aıtys-tartys, daý-damaı, ókpe-renish Músekeńniń sózimen aıtqanda, dramatýrgııa mańy «dramalar» jıi bolatyn jer edi. Pesalary ótpeı jatqan aǵaıyndar Ortalyq Komıtetke, mınıstrge ara-tura aryz aıtyp, shaǵym túsip jatatyn... Músekeńniń pesa qabyldaý isine orynsyz aralasyp, tize batyrǵan birde-bir sátin kórgen emespin. ...Qara qyldy qaq jarǵan tóreligin repertýarlyq kollegııa men kollegııa janyndaǵy repertýarlyq keńes quzyryna tapsyryp otyratyn. Aqshaly jerdiń «aıqaıyn» Músekeń osylaı basýshy edi».
1976-1981 jyldary Músilim Bazarbaev Qazaq SSR Syrtqy ister mınıstri bolyp qyzmet atqardy. Árıne, totalıtarlyq júıe tusynda Qazaqstan óz eliniń syrtqy saıasatyn jeke dara júrgize almaǵanymen shetelde qazaq ádebıeti men ónerin tanytýǵa birshama talpynystar jasaldy. Músilim Bazarbaev Shvesııa, FRG, Indonezııa, Chehııa, Danııa jáne Kongo sııaqty elderde Keńester Odaǵynyń atynan sóz sóıledi, qazaq eliniń dıplomatııalyq mektebin qalyptastyrýǵa erekshe eńbek sińirdi.
On jyldaı taza ádebı-zertteý jumystarynan shetten qalǵan Músilim Bazarbaev 1981-1986 jyldar aralyǵynda Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda qaıta dırektorlyq qyzmet atqardy. Jáne bul kezeń ulttyń órleý kezeńimen tuspa-tus keldi. Ol irgeli ǵylymı jobalarmen aınalysty.
Árıne, Músilim Bazarbaevtyń erkin kósile jazǵan tusy bılik-mansapty tapsyryp, bólimdi basqarǵan 1986 jyldan bastaldy. Bul kezeń Táýelsizdiktiń aldyndaǵy ulttyq jańǵyrý kezeńimen tuspa-tus keldi. Úlken saıasattyń ishki arhıtektýrasyn jetik biletin Músilim Bazarbaev ultjandy azamat retinde táýelsizdik alǵan tusta kóregendik pen saıası ustanym jasady.
Baıaǵy Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda «Biz qandaı muradan bas tartamyz» degen uran tastalǵany sııaqty, táýelsizdik tusynda da keıbir ádebı-ǵylymı top Keńes Odaǵy tusynda jazylǵan zertteýler men shyǵarmalardan bas tartý týraly qoǵamdyq pikir týǵyzdy. Akademık Serik Qırabaev, Zeınolla Qabdolov, Zákı Ahmetov, Músilim Bazarbaev, Tursynbek Kákishev bir saıası ólshemdi usyndy, ol keńestik dáýirdegi qazaq ádebıetiniń tabystary men kemshilikterin qaıta saraptaýdan ótkizip, ult kádesine jaratý konsepsııasy edi. «Ádebıetti qaıta oqý» konsepsııasyn Serik Qırabaev, al Músilim Bazarbaev jeke týyndylar men avtorlardy jańa dáýir turǵysynan baǵamdaý prınsıpin ustandy. Osylaı uranshyldyqty, uqyptylyq pen ultjandylyqqa aýystyrdy.
«...Ol dáýirge jıirkene qaramaý kerek... Dáýir týǵyzǵan qalyp úshin kórkem sóz adamyn kinálaý múmkin emes. Tek sol kezdiń kórkemdik týyndylaryn yjdaǵatpen zerttep tıisti baǵasyn berý kerek», – dep jazdy sol tusta Músilim Bazarbaev. Osylaı Músilim Bazarbaev jetekshiligimen «20-30 jyldardaǵy qazaq ádebıeti» jáne «40-50 jáne 60-jyldardaǵy qazaq ádebıeti» atty zertteý kitaptary jaryq kórdi. Ol Alash ádebıetshileriniń jazyqsyz qurban bolǵan arystarynyń shyǵarmashylyǵyn aqtaý ǵana emes, jarııalaý men zertteý turǵysynan da jalǵasty. Álıhan Bókeıhanovtyń, Shákárim Qudaıberdıevtiń, Júsipbek Aımaýytovtyń, Maǵjan Jumabaevtyń shyǵarmalaryn aqtaý turǵysynda ýaqytpen sanaspaı eńbek etti. Álıhan Bókeıhanov pen Maǵjan Jumabaev syndy Alash qaıratkerleriniń shyǵarmalar jınaǵyn shyǵarýǵa basshylyq jasap, kitaptaryna zerdeli de paıymdy kirispe sóz jazdy.
Jas izdenýshi Sultan-han Aqqululyna ǵylymı jetekshi bolyp, Álıhan Bókeıhanulynyń shyǵarmashylyǵynan kandıdattyq dıssertasııa qorǵatty. «Qudiretti óleń álemi» atty monografııa jazyp, Maǵjannyń aqyndyǵyn estetıkalyq talǵam men sóz órnegi turǵysynan zerttep, aqynǵa shynaıy baǵa berdi. Sondaı-aq, «Shákárim aqyn» atty monografııasy akademık Serik Qırabaevtyń sózimen aıtsaq, «Kólemi men mazmuny, taldaý tereńdigi jaǵynan monografııalyq zertteýdiń úlgisi bolyp tabylady».
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, ult qaıratkeri Músilim Bazarbaev ómiri – ónegeli ómir. Ol Áýezovtiń erekshe súıispenshiligine bólengen shákirti, aıaýly inisi. Soǵan qaramastan uly Muhtar Áýezov Músekeńdi dos dep qurmetteıdi.
«Qymbatty dos Músilim! Seniń hatyńdy alyp, óte rıza boldym. Jyly sózderiń, jaqsy tilekteriń úshin saǵan kóp-kóp rahmet.
...Bul hat Qazaqstannyń úlken toıyn toılap jatqanda barar, seniń kollektıvińniń úlken-kishisine dos-jarandarǵa dostyq qushaǵymdy jaıyp, sálemimdi joldaımyn. Jańalyqtar kútemin».
Muhtar Áýezov,
17 maýsym, 1961 jyl.
Moskva-Kýnsevo
Al osynyń aldynda 7 maýsym kúni Músilim Bazarbaev uly Muhtardan hat alyp edi.
«Qymbatty Músilim! Kesheden beri Moskvanyń syrtynda Kýnsevodaǵy Kreml aýrýhanasyndamyn. Búgin eki dáriger qarady. Eń táýir mamandardy shaqyryp, jaqsy konsýltasııa jasaımyz deıdi. ...Qalaı bolǵanda da elimizdiń eń jaqsy aýrýhanasyndamyn ǵoı, olar qandaı usynys jasasa da, men kelisimimdi beremin».
Muhtar,
7 maýsym, 1961 j. Moskva
Mundaı jan syryn Muhtar Áýezov shákirti, inisi, jas bolsa da dosqa aınalǵan 34 jasar Músilim Bazarbaevqa jazyp otyr. Al ondaı qurmetke Músilim Bazarbaev ǵylymdaǵy, ómirdegi tazalyǵy men parasattylyǵy arqyly ıe bolǵany belgili. Sol aýrýhanadan ómiri úzilgen Muhtar Áýezov qabiri basynda Músekeń:
«...Muqańnyń ornyn áli kóp joqtarmyz, ol jóninde talaı sóz aıtylar. Biraq búginniń ózinde onyń orasan alyptyǵy, záýlim bıiktigi birden kórinip otyr. Onyń bilimi, sezimi, jeke basynyń mádenıeti, joǵary parasattylyǵy, óresi bıiktigi jańa bir eren adamnyń tulǵasyn baıqatýshy edi. Sol som tulǵa tarıh belesinde ótken men bolashaqqa birdeı kórinetin munaradaı bıiktep edi. Qazir qymbatty Muhańnan aıyrylǵan shaqta sol munara odan ári bıikteı túspese, alasarmaıdy. Qazaq halqynyń ózi óz bolyp bir salǵan kóz tartar kúmbezi esebinde barsha jandy bas ıdiredi, súısindirdi, óıtkeni onyń aty – Uly Muqań», – dep tebirendi. Mine, uly ustazben qoshtasý sáti osylaı bolyp edi.
Ýálıhan QALIJANOV,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
