Elbasy maqalasynda «Maqsatymyz aıqyn, baǵytymyz belgili, ol − álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý», deıdi. Laıym, osy baǵytymyzdan aýytqymaıyq. Álemdik aldyńǵy qatarly qaýymdastyq jetken bıik mejelerden kóriný úshin tek baı memleket bolý nemese jer qoınaýyndaǵy tabıǵat ananyń syıy – baılyqtardy qazyp alyp satyp baıý arqyly qatardan kóriný azdyq etedi. Bul bir sáttik, búgingi kúnmen ómir súrý, urpaqtyń keleshegine nazar aýdarmaý. Urpaq aldyndaǵy paryz, talaı syn saǵattar kútip turǵan elimizdiń bolashaǵy úshin qoǵamdy, onyń árbir azamatynyń sanasyna silkinis jasaý bolashaqqa salynatyn úlken kapıtal bolmaq. Ol maqsatqa jetý jolyndaǵy basty qozǵaýshy kúsh – sananyń sergektigi kerek. Uıyqtap jatqan sanany oıatý qajet. Osy jolda Elbasy sananyń jasaıtyn is-áreketten, aldaǵy bolatyn túbegeıli ózgeristerden ylǵı ozyp júrýi nazarda bolýy tıistigin basa aıtady. Maqalada kóterilgen mańyzdy máseleler ár kez Elbasynyń turaqty nazarynda bolyp kelse de, rýhanı álemdi jańǵyrtýǵa arnalǵan mańyzdy qujat. Buǵan deıin saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardyń tasasynda bolyp kelgen adam men qoǵamnyń rýhanı áleminiń hal-jaıy men bolashaǵy maqalada keńinen sóz bolady. Bul qazaq qoǵamynyń barlyq salasynda toqtaýsyz júrip jatqan jandanystardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń tereń ózegi men altyn arqaýyna aınaldy.
Iá, kezinde rýhanı ómirimizdiń deńgeıin kóterýge arnalǵan jaqsy jobalar jasalyndy. Mádenıetti qoldaý jyly bolyp belgilengen 2000 jyly ótpeli kezeńniń daýylyna shydas bergen, biraq deńgeıi bosap ketken ulttyq mádenıet salasyndaǵy nysandardy qalpyna keltirýge, ulttyń óneri men mádenıetiniń rýhanı kelbetiniń ashyla túsýine sátti qadamdar jasaldy. Al 2004 jyly bastaý alǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarıhı-mádenı eskertkishter men nysandar jańǵyryp, jańa zamanaýı mádenı nysandar dúnıege keldi. Erekshe bir beles bolǵan 2013 jyly «Halyq − tarıh tolqynynda» baǵdarlamasy arqasynda alys-jaqyn shet elder muraǵattary men murajaılarynda saqtalǵan qazaq halqynyń tarıhyna tikeleı qatysy bar qujattardy jınap, zertteýge qol jetkizdik. Qanshama baǵa jetpes qundylyqtarymyz qolymyzǵa tıip, ǵylymı aınalymǵa endi. Bul buǵan deıin zertteýshi ǵalymdar nazarynan tasada qalǵan san-alýan qundylyqtarmen qaýyshýymyzǵa múmkindik berdi. Elbasynyń osyndaı aldyn ala daıyndyqtardan keıin «Endi osynyń bárinen de aýqymdy jáne irgeli jumystardy bastaǵaly otyrmyz. Men elimiz myqty, ári jaýapkershiligi joǵary Birtutas Ult bolý úshin bolashaqqa qalaı qadam basatynymyz jáne buqaralyq sanany qalaı ózgertetinimiz týraly kózqarastarymdy ortaǵa salýdy jón kórdim», degen sózinen bul maqalanyń salmaǵyn jáne sol táýelsizdikpen bastalǵan úderistiń toqtaýsyz, turaqty damý ústinde bolǵandyǵyn kóremiz.
Maqalada Elbasy shırek ǵasyrlyq damýymyzdyń nátıjesinde jetken belesterimizdi qoryta otyryp, ári qaraı damýdyń, rýhanı dúnıeden bastaýynan bul máselege túbegeıli kózqaraspen kelgendikti kóremiz. Bolashaqqa dep qurylatyn ulttyq baǵyt-baǵdarymyzdy jan-jaqty, tereńnen qarastyrady. Arnaıy toqtalyp ketken sanany jańǵyrtýdyń baǵyttary bizdiń buǵan deıingi kózqarastarymyzǵa, jumys stılimizge, oryndaý tetikterine eleýli túzetýler men qosymshalar engizedi dep bilemin. Sebebi, básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy, Sananyń ashyqtyǵy sekildi baǵyttardan eli men jeriniń kórkeıýine belsendi atsalysatyn azamattar úshin mol múmkindikter bar. Bárimizdi aýqymdy jumystar kútip tur. Tek kózin taýyp tyńǵylyqty da tııanaqtylyqpen qoıylǵan mindetterdi júzege asyrý qajet. Ol úshin memlekettik deńgeıde júıeli de saýatty oılastyrylǵan jumys jospary, sol jospardy júzege asyrýdaǵy baqylap otyratyn arnaıy mekemeniń turaqty jumys isteýi qajet dep bilemiz.
Ulttyq rýhanı qundylyqty jasaıtyn jazýshylar, klassıkalyq mýzyka maıtalmandary, sýretshiler jáne kıno salasynyń qaıratkerleri, jalpy óner salasynyń sheberleri úshin maqalada nazar aýdaratyn tustaryn basa kórsetemiz. «Biz HHI ǵasyrdyń jahandyq kartasynda eshkimge uqsamaıtyn, derbes orny bar ult bolamyz desek, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrýǵa tıispiz. Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saıasattaǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanýy kerek», degen Elbasynyń oıy men belgilengen tapsyrmalarynyń ulttyq mádenıetti damytýdaǵy orny, ony ulttyq brend retinde álemge nasıhattaý isine jańa serpin alary anyq.
Maqaladaǵy naqty tapsyrmanyń biri – ulttyq óner men mádenıet salasyndaǵy úzdikterdi álemge tanytý. Ol úshin, aldymen tól týyndylardy qazaq tilinen jetekshi álem tilderine sapaly aýdarý kerek. О́te jaqsy bastama. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda osydan eki jyl buryn grýzın elinen kelgen áriptesimizdiń elindegi aýdarma ortalyǵynyń jetistikteri men is-tájirıbesiniń tıimdiligin bilip, bizge de arnaıy aýdarma ortalyǵy qajettigin aıtyp júretinbiz. Bul bastamalardy júzege asyrý úshin arnaıy jumys toptary qurylyp, jumystar bastalyp ketti dep estidik. Tórt negizgi sala boıynsha, ıaǵnı ádebıet, klassıkalyq mýzyka, sýret jáne kıno týyndylary ishinen úzdikterin tańdap, shet tilderine aýdarylatyn bolady dep kútilýde. Tek, bul naýqandyq jumys bolyp qalmaı, turaqty jumys komıssııasynyń uzaq jyldarǵa baratyn júıeli túrde iskerlikpen túzilgen jumysy bolýy kerek.
Shet tiline aýdarylatyn kórkem týyndylar elimizdiń damý kezeńderin, ulttyq bolmysymyzdy ashatyn súıekti týyndylar bolýy zańdylyq. Shırek ǵasyr – táýelsizdik kezeńi dúnıege alyp kelgen shyǵarmalar ishinen úzdikteri tańdalynýy kerek. Al qaı avtor, qandaı shyǵarmalar degen máselede birinshi kezekte shynaıy kórkemdik deńgeıi men sapasyna mán beriledi. Buǵan deıingi qazaq dramatýrgııasynyń shet tiline aýdarylý sapasy men tájirıbesine nazar salsaq, bizde aýdarma jasaý tájirıbesi «qalyptaspaǵan, joq» degen pikir qalyptastyratyn óte ózekti máselege kezigemiz. Ol tipti orys tiline aýdarýda da dramatýrgııa tilin, sahnaǵa qajetti tildiń tamyryn dóp basyp taba almaı jatýymyz. О́zge tilden qazaqshaǵa jaqsy aýdaramyz. Ony kezinde M.Áýezovtiń, taǵy basqa qalamgerlerimizdiń Shekspır, Ostrovskıı, Chehov sekildi álem, orys dramatýrgteriniń pesalaryn qazaqsha sóıletýiniń tamasha úlgilerinen bilemiz. Al ózimizdikin shet tiline aýdarýda kúni búginge deıin orny tolmas olqylyq, «áttegen-aılar» bolatyn. Kásibı aýdarmashy mamandarymyz bar, biraq janr ereksheligin sheberlikpen ashatyndaı joǵary deńgeıde emes. Poezııanyń, prozanyń ózine tán kórkem tili, yrǵaǵy bolatyny sekildi, kúrdeli janr dramatýrgııany oryssha, aǵylshynsha jatyq, zamanaýı úlgide aýdarypty degen jańalyqty armandaýmen kelemiz. Salanyń sapaly aýdarmashylaryn daıyndaý arqyly, kórkemdik deńgeıi joǵary qazaq avtorlarynyń shyǵarmalary shet el oqyrmandary men kórermenderine jete alady. Aýdarylǵan shyǵarmalar óziniń túpnusqadaǵy ádebı kórkemdik qundylyǵy men qunarly tildik ereksheligin, ulttyq bolmys-bitimin joǵaltpaýy kerek. Jumys toby men sarapshylar iriktep alǵan úzdik shyǵarmalar osy jyldyń ekinshi jartysynda búkilhalyqtyq talqylaýǵa usynylady dep kútilýde. Qazaq oqyrmandary álemdik mádenıettiń muhıtyna qosylýǵa laıyq degen qazaq avtorlarynyń shyǵarmalaryna daýys berý arqyly iriktep, ony ári qaraı ulttyń bolmysyn ashatyn kórkem týyndy etip qalyptastyrýda ózderiniń belsendiligin tanytady dep bilemin.
Elbasy maqalasynda elimizdiń jańa tehnologııalarǵa, jańa álemdik saıası-ekonomıkalyq ahýalǵa negizdelgen múldem jańa tarıhı kezeńge aıaq basqanyn aıta kele, Birtutas Ult bolý úshin qandaı qasıetterge ıe bolyp, qandaı mindetterdi eńserý qajettigi jóninde keńinen oı tolǵaǵan. Zaman talabyna saı keshegi men búgingini ornymen baılanystyryp, ulttyń rýhanı kodyna arqa súıeý kerektigi kórsetiledi. Belgili jazýshy, qoǵam qaıratkeri Aldan Smaıyl aǵamyzdyń jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan «Ulttyq dástúr − tarıh jazǵan Ata Zań» atty maqalasynda «Ulttyq kod degenimiz ne?» degen suraq qoıa otyryp, «ol – eń aldymen, ana tili, sodan keıin óner men mádenıet, salt-dástúr, ata-baba ustanǵan din. Bular jınaqtala kelip ulttyq minez ben ulttyq qasıetti qalyptastyrady», deıdi. Rýhanı qundylyqtardy qalyptastyrýda barshamyz úshin qasterli salt-dástúrimiz, tilimiz, mádenıetimiz, dinimizdi qurmettep, zamanǵa saı damytý arqyly qazaqtyń qazaq ekendigin álemge tanytýǵa bolatynyn Elbasy maqalasy ornymen, tııanaqty etip kórsetip bergen.
Ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtaý arqyly ana tilimizge qurmet, ulttyń jańǵyrýy, jastarymyzdy durys tárbıeleý, dinimizdi qadirleı bilý tárizdi máselelermen qatar, qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdiń ózekti tustarynyń bárinde búgingi kúnniń mańyzdy problemalaryn sóz etedi. Bul oraıda mamandar kórshiles elderdiń tájirıbesin zertteýdiń qajettiligin alǵa tarta otyryp jumys isteý ornymen bolmaq. Túrik, ázerbaıjan, túrikmen, ózbek aǵaıyndardyń salǵan jolyndaǵy jetistikteri men kemshin tustaryn eskere otyryp sheshý kóp túıindi máseleni jeńildetpek. Sonymen qatar, jańa álipbıge kóshpes buryn qazaq tiliniń zańdylyqtaryn eskerý, naqty isterdi qolǵa alý, tıimdi ádistemelerge mán berý, túrki álemimen tutas bolýdyń alǵashqy qadamyn jasaý jaıyna nazar aýdardy.
Birtutas Ult bolý máselesi de bizdi kópten tolǵandyryp keledi. Ulttyq birlik pen biregeılikti saqtaýda qazaqtyń múddesin birinshi shepke shyǵarýdy turaqty nazarda ustap, ózgelerge osy ıdeıany túsindirip berýde kemshin tustarymyz bar.
Qazaq halqy negizgi memleket quratyn halyq bola turyp, álige deıin ult, dıaspora, etnos degen álemdik qaýymdastyq zań júzinde moıyndaǵan halyqaralyq termınologııany ornymen qoldana almaı kelemiz. Osyndaı halyqaralyq keńistikte qalyptasqan quqyqtyq termınder, zańdar, normatıvti qujattardy halyqtyń nazaryn aýdara otyryp, biz ózimizge tıesili zańdy ataýlardy saýatty túrde dáleldeı otyryp, ózgege jaltaqtamaı erkin qoldanysqa engizýimiz kerek. Birtutas Ult bolý máselesi respýblıkada árkim óz ornyn, mártebesin anyqtaǵannan keıin tolyqqandy túrde júzege aspaq.
Zaman usynǵan ozyq oı-ıdeıalarmen, aldyńǵy qatardaǵy tehnologııalarmen qarýlana otyryp, ulttyq tamyrdan boıǵa bitken ózindik kelbetimizdi ustap qalýymyz qajet. Bárin tez qabyldaýǵa qabiletti qazaq úshin ulttyq bolmysty saqtaý jolynda adam sanasyn ýlaıtyn, teris kózqarastaǵy keıbir aǵymdar men ıdeologııanyń taralymyn shekteý máselesi ótkir tur. Osyǵan oraı tarıhshy ǵalymnyń qazaq ultynyń hal-jaıyn vırýsqa qarsy qoıar qalqany joq ınternetke qosylǵan kompıýtermen teńegeni maǵan beıneli ári naqtyly mysal bolyp kórindi. Biraq, bizde bári jaqsy, kórshilerimizge qaraǵanda barlyq salada anaǵurlym aldamyz dep toqmeıilsý, qazirgi, erteńgi kúngi qoǵam ómirine tónetin qaýipti sezinbeý, keler urpaq aldyndaǵy jaýapsyzdyq ta joq emes. Ony biz qoǵamǵa qaýip tóndirip, tipti ýshyǵyp ketken dinı aǵymdardyń belsendi áreketinen, ártúrli jastaǵy qoǵam músheleriniń óz-ózine qol salýynan, ózge eldiń ustanymdarynyń qazaqstandyqtardyń sanasynda turaqty pikir qalyptastyrýynan, t.b. mysaldardan kóremiz. Bul keltirilgen mysaldar jahandaný dáýiriniń barlyq qoǵamǵa tańatyn kórinisi desek te, Elbasy aıtqan rýhanı qundylyqtarymyzdy jańǵyrtý arqyly bolashaqqa baǵdardy anyqtap, senimdi nyq qadam jasaýǵa bolady. Bastalǵan eken uly kósh, júrisine sáttilik tilep, júzege asýyna bárimiz bir kisideı atsalysaıyq.
Oıymyzdy qoryta kelgende, Elbasy kez kelgen jańǵyrýdyń eń aldymen, ulttyq bolmysqa, dástúrdiń zamana synynan súrinbeı ótken ozyǵyna negizdelýin qadap aıtty. Bul ózgeristerge úrke qarap, tek qana ótkendi jyrlaı berýden, jańanyń bárin qısyq dep taýyp, kertartpalyqtan ada bolýdy talap etedi. Álemniń aldyńǵy qatarly damyǵan 30 eliniń tobynda kórinýge baǵyt ustaǵan táýelsiz Qazaq eliniń aldyna qoıǵan maqsaty aıqyn. Olaı bolsa, keńestik dáýirdegi toqyraý kezeńiniń úlgisimen sóz qýyp, esep berýge qumar naýqanshyldyqty emes, naqtyly istermen, qajymas qaırat-kúsh jigermen bastaǵan jumysymyzdyń nátıjesi úshin jumys jasaıyq. Bárine ýaqyt – synshy, keleshek kórseter desek te, ulttyń rýhanı jańǵyrýy jańa serpilistiń, bıik belesterdi baǵyndyrýdyń, asqaraly shyńdarǵa kóterilýdiń irgetasy Elbasy N.Nazarbaevtyń osy maqalasynda kótergen oılarymen, qadap aıtqan tapsyrmalarymen berik qalanǵany anyq. Bul – Uly Dala tósinde san túrli qıyndyqtardy basynan ótkizgen táýelsiz Qazaq eli men halqynyń sanasyn oıatatyn bolashaqqa baǵyttalǵan kósh. Búgingi zaman talap etken bıikten kórine otyryp, bolashaqqa bastaıtyn tarıhı qujat.
Amankeldi MUQAN,
ónertaný kandıdaty, teatrtanýshy,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty teatr jáne kıno bóliminiń meńgerýshisi
