Minezdi talant

Tirshilikte úlken-kishimen ár túrli deńgeıde aralasýǵa týra keledi, al sanaly ǵumyryń ustazdyq pen ǵylym salasynda ótken soń, ustaz ben shákirttiń arasynda bir-birine degen ózimsiný bolmaı turmaıdy. Sonyń ishinde jazýshylardyń ortasynda etene bop ósýdiń jóni erekshe. Ári kúrdeli de qyzyqty jaı. Men bul ortaǵa erteleý kirdim de, qazaq ádebıetiniń klassıkteri Muhań­men, Sábeńmen, qos Ǵabeńmen jáne solardan keıingi aǵa urpaq ókilderimen jıi aralasyp kettim. Olardyń shyǵarmashylyq jolynyń ǵylymǵa túıispeı ketkenderi taǵy da joq. Keıin oqytýshylyq pen ǵylymı qyzmetke bet burǵanda da sol ortanyń óz adamy bolyp qaldym. Bul orta minez ben kózqarasqa baı keledi. Aıtymy da, qaıtymy da tez, týrashyl qaýym. Árıne, minezsiz talant bolmaıdy. Al sol minez bilimmen ushtasqan tusta talanttyń qyry burynǵydan da ashyla túsedi. Kóptegen jazýshylar óziniń shyǵarmashylyq jolyn óleń­men, áńgimeden bastap, ómirin ǵylymmen aıaqtady. Solardyń qata­rynda Q.Jumalıevti, M.Qara­taev­ty, Z.Qabdolov­ty, N.Ǵabdýllındi, M.Dúı­senovti,      R.Ber­­dibaevty, M.Maǵaýındi, Jaısańbek Mol­­daǵalıevti, J.Ysmaǵulovty, A.Seıdimbekti, Q.Sal­­ǵarındi aıtsam da jetkilikti. Sondyqtan da ádebıetke kelgen ár talantty ádebıettanýdyń da ókili dep esepteıtinbiz. Ádette, ádebıettiń ystyq-sýyǵyn kórip, túrli talqylaýlarda shyńdalǵan, qalamy tóselgen, ózindik pikiri bar ondaı qalam ıeleri ǵylym salasyna tez beıimdelip, ónimdi eńbek etetin edi. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń aıaǵynda qoǵamdaǵy kózqarastarmen qosa aǵa tolqyn men keıingi tolqynnyń arasyndaǵy almasý júrip jatqan edi. Akademııalyq ǵylymmen aınalysqan ǵalymdardyń oılaý júıesi birjaq­ty keledi ári asyqpaı shabandaý qımyldaıdy. Oǵan keńestik ǵylymı oı qorytý júıesine qoıylǵan qatań ári qasań talaptar da yqpal etpeı qoıǵan joq. Burynǵy jabyq taqyryptardy ıgerý úshin de tyń ǵylymı kúsh qajet boldy. Sondyqtan da ádebıet ınstıtýtyna ǵylymı zertteýge qabileti men daıyndyǵy bar, ádebıet teorııasy men tarıhyna synı kózqarastary qalyptasqan qalamgerlerge, sonyń ishinde jastarǵa erekshe yntamen qarap, ǵylymı qyzmetke batyl tartý qajet boldy. Aldymen Aqseleý men Qoıshyǵara keldi, oǵan Shómishbaı men Batyrhan Dárimbetov, Nurdáýlet Aqyshev, Beken Ybyraıymov qosyldy. Solardyń ara­synda elge tanylyp qalǵan, on jyldan astam ýaqyt «Juldyzdyń» syn bóliminde istep, ádebıettaný salasynda tájirıbe jınaqtaǵan Tursyn da bar edi. Ádebıettiń tabaldyryǵyn aqyn retinde bastap, bir-eki óleńder jınaǵyn shyǵarǵanyn, keıinnen prozaǵa qalam tartyp, birneshe ret respýblıkalyq konkýrstyń báıgesin alǵanyn, «Besqarager» atty povesiniń Ǵabeńniń – Ǵabıt Músirepovtiń nazaryna ilikkenin biletinmin. Al syn maqalalary únemi jarııalanyp turdy. Sonyń ishinde, Abaıdyń ómiri men tekstologııasy jáne M.Áýezovtiń týyndylaryndaǵy tarıhı jáne kórkem shyndyq týraly salystyrmaly zertteýleri nazar aýdarta bastap edi. Ásirese, «Besigińdi túze!..» atty tolǵaý-essesi ádebı ortada erekshe yqylasqa bólendi. Mundaǵy kórkem jáne synı taldaýlar Tursynnyń ǵylymı zertteýge bet alǵanyn tanytatyn. Bul ádebıetten óz oryny men janryn izdegen jas adamǵa jarasty minez. Qazirgi paıymdaýymsha, bul kórkem ádebıettiń bar janryna qalam tartqan Tur­synnyń shyǵarma­shylyq jolynyń alǵashqy kezeńi eken. Izdenisteri sátsiz de emes edi. Syn bóliminde isteıtin qyzmetkerlerdi alty aıda bir Máskeýge semınarǵa shaqyryp, arnaıy taqyryp­tyq keńester ótkizetin. Munyń ózi álem ádebıetindegi baǵyttar men jańalyqtardan maǵlumat alyp, oı-órisińdi keńeıtýge septigin tıgizetin úlken mektep bolatyn. Tursynnyń sol mektepten ótkeni jaz­ǵandarynan-aq bilinip turatyn. Sol tusta, Abaıdyń týǵanyna 150 jyl tolýy qarsańynda ınstıtýttan abaıtaný bólimi ashyldy da, Mekemtas Myrzahmetov meńgerýshi­likke bekitildi. Endi M.Áýezovtiń murajaı-úıiniń jetekshi ǵylymı qyzmetkeriniń ornyn senimdi adamǵa tapsyrý qajettigi týdy. Rah­manqul men Mekemtas Tursynǵa toqtaldy. Ekeýi oraıy kelgende oǵan usynys aıtyp: «Seniń ornyń osy» – desken eken. Alaıda, jazýshy­lardyń óz minezi men kózqarasy bar. Tursyn da: «Odaqtaǵy erkin minezge boıym úırenip qaldy. Sizderdegi «neǵylaıyny kóp» kómpis minezge kóndige almaspyn» – degen ýájben bir jyldaı jaltaryp ketip júrdi. Murajaıda jınaqtalyp qalǵan máseleler óte kóp edi. Onyń ústine M.Áýezovtiń týǵanyna júz jyl tolý músheli de jaqyndap kele jatqan. Tursyn Alash ardagerlerin aqtaý tusynda Joǵarǵy Sotta jabyq ádebı keńesshi bolǵanyn, arhıv qujattaryn jaqsy biletinin jáne onyń Áýezovti berile zerttep júrgenin eskerip, Láılá Muhtarqyzy Áýezovaǵa: sizge de, maǵan da erkin oıly, erkin minezdi jazýshylar ortasy jaqsy tanys. Sondyqtan da Abaı men Áýezovti berile zerttep júrgen, sol ortadan shyqqan Tursyndy qyzmetke tartyńyz, – degen usynys aıttym. Jyl aıaǵyna qaraı Láılá Muhtarqyzy bólmege kúle kirdi de, Tursynnyń murajaıǵa aýysý týraly ótinishin aldyma qoıdy. Mine, sodan beri Tursynnyń betin qaıtarǵan emespin. О́zim saqa qoıyp, sabynan qaraýyl qaraǵanym jaraspas edi, árıne. Tursyn ózimen qosa bir basylymnyń bas redaktory bolyp júrgen Ǵalym Doskenov pen synshy Tursynjan Shapaevty «erte keldi». Sodan bastap Tursynnyń shyǵarmashylyq ómirindegi ekinshi kezeńi, ǵylymǵa betburysy bastaldy. Kórkem shyǵarmaǵa degen ańsary áli basylmaǵany, sol kúnderdi ańsaıtyny týraly suhbattaryn oqyp qaldym. Degenmen de ǵylym salasyna betburý arqyly onyń jandúnıesi tolysty. Láılá apaıy ekeýi jaqsy til tabysyp ketti. Tursynnyń óz erkimen dıssertasııa jazbaıtyny anyq edi, ony ózi de ashyq aıtyp, «meni zorlamańyzdar» degen bolatyn. Biraq Láılá Muhtarqyzy «Beıýaq» kitabynyń negizinde baıandama arqyly kandıdattyq dıssertasııa qorǵaýǵa kóndiripti. Al onyń taýsylmaıtyn resmııattaryn Láılá apaıynyń ózi bitirip júrdi. Ásirese, fılosofııadan emtıhan tapsyrǵan kezinde: keńes odaǵynda fılosof joq, fılosofııa tarıhyn túsindirýshiler ǵana bar – dep komıs­sııanyń tóraǵasymen aıtysyp, úsh eki, bir úsh alyp, áıteýir Láılá apaıynyń bedelimen áýpi­rimdep ótkeni esimde. Ol kezde marksızm-lenınızm ilimi týraly ár túrli pikirler aıtylyp júr­genimen, áli kúshin joıǵan joq edi, ári qoǵamtanýshy ǵalymdar da jańa paıymdaýǵa daıyn emes bolatyn. Instıtýttyń ózinde de erkin pikirge erik berilip, táýelsizdiktiń lebi ese bastaǵanyn bárimiz de sezindik. Biraq mundaı ashyq pikirge kóbimiz boı úırete qoımap edik. Árıne, barlyq ǵalymdar tilektes bolǵandyqtan, qorǵaý kezinde pálendeı qıyndyq týmady. Keńestik úlgidegi ádebıet salasyndaǵy sońǵy kandıdattyq kýálikti alǵan da Tursyn boldy. Osyndaı baspaldaqtardan ótken­nen keıin endi Tursynnyń da ózin kórsetetin kezi keldi. Aldyn ala aıta keteıin, ózine artqan úmitti Tursyn aqtady. Burynǵy memlekettik qu­rylym kúıregen tusta, ǵylym aka­demııasynyń basqarý júıesi de ózgeriske ushyrady. Soǵan oraı Tursyn mynadaı másele kóterdi: M.Áýe­zovtiń murajaı-úıi ádebıet ıns­tıtýtynyń áýezovtaný bólimi retinde ǵana jumys istedi. Murajaı retinde ne qalanyń, ne respýblıkanyń esebinde joq. Tek jazýshynyń kezekti músheltoıy qarsańynda úkimet tara­pynan ulttyq ǵylym akademııasyna arnaıy bólgen qarjysymen kezekti jóndeýden ótip, kórmeler jańar­tylyp qana otyrypty. Murajaı-úıdiń irgeta­synan bastap shatyryna deıin kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Sý qubyry buzylsa áýeli ınstıtýtqa, odan akademııanyń qoǵamdyq ǵy­lymdar, odan sharýashylyq bólimine habarlanyp baryp, akademııanyń prezıdentiniń qoly qoıylǵan soń baryp jóndeledi eken. Bul resmııat qansha tez oryndaldy degenmen de, keminde bir táýlik ýaqyt ketedi. Oǵan deıin buzylǵan qubyr búldiretinin búldirip bolady. Sondyqtan da onyń statýsyn qaıta qaraý qajet. Ekinshiden, murajaıdy mindetti túrde kúrdeli jóndeý kerek. Úshinshi, burynǵy murajaı – keńestik ıdeologııanyń talabyna saı qabyrǵa gazeti sııaqty kórgizbege qurylǵan. Endi ol memorıaldyq murajaıǵa aınaldyrylýy tıis. Tórtinshi, M.Áýezovtiń shyǵarmashylyq ómir­baıanyn qaıtadan jazyp, shyǵarmalarynyń 50 tomdyq basylymyn júzege asyrý kerek, – depti. Bul usynysqa Láılá Muhtarqyzy da qosyldy. Munyń barlyǵy oryndy usynys edi. Bárimiz qostadyq. Biraq memleketimiz táýelsizdik aldy, sonymen qosa, jalpyǵa ortaq kúızelis bastaldy, sonyń ishinde ǵylym júıesiniń bel omyrtqasyn syndyryp ketken ekonomıkalyq qıyn jaǵdaı qalyptasty. Alty-jeti aı boıy jalaqy almaıtyn kez týdy. Jalaqy men zeınetaqyǵa qarajat taba almaǵan memleket murajaıdy qaıtadan jóndeýge qaıdan yqylasty bolsyn. Láılá apaıy ekeýi túrli álqýatty mekemelerge baryp kómek surady. Sol úshin M.Áýezovtiń qoryn qurdy. M.Áýezovtiń júz jyldyq músheltoıyn ótkizý týraly qaýlynyń da jobasyn jasap, úkimetke jiberdi. Murajaıǵa derbes statýs berý, kúrdeli jóndeýden ótkizý, 50 tomdyq basylymdy júzege asyrý, jazýshynyń júz jyldyǵyna oraı úkimet qaýlysyn shyǵarý, bul sharalardy Abaıdyń 150 jyldyq merekesine oraılastyra júrgizý týraly usynystardy qostadym. Biraq senimim bola qoımady. Úkimettiń músheleri de jıi aýysa berdi. Tursynnyń haty da údeı tústi. Bul jantalas Oljastyń murajaıdyń jaǵdaıy týraly Prezıdentke kirýimen, Prezı­denttiń vıse-premer Ǵ.Ábilseıitov bastaǵan úkimet komıssııasyn jiberip, murajaıdy jóndeýge jabý týraly pármenimen aıaqtaldy. Jobaǵa qarjy bólindi. Buǵan kádimgideı qýanyp qaldyq. О́kinishke oraı, sol tusta biri – ápkesi, biri – baýyry sııaqty bolyp murajaı úshin qol ustasa kúresip júrgen Láılá Muhtarqyzy kenetten dúnıeden ozdy. Endigi júktiń bári Tursynnyń moınyna qaldy. Mádenıetke jaýap beretin vıse-premerdiń taǵy Ǵ.Ábilseıitovten Q.Sultanovqa ótip, odan T.Júkeevke kelgende qaýly qabyl­dandy. I.Tasmaǵambetov kelgen soń naqty júzege asa bastady. Bólim deńgeıindegi murajaıǵa «M.O.Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵy degen derbes statýs berildi. Sóıtip, táýelsiz Qazaq­standaǵy alǵashqy mádenı qurylys qolǵa alyndy. Murajaıdyń qurylysyn júrgizý, memorıaldyq zattardy izdestirip, qalpyna keltirý, Láılá apaıy bastap ketken «M.O.Áýezovtiń ómiri men shyǵar­mashylyq shejiresi», M.Áýezov shyǵarmalarynyń elý tomdyq tolyq basylymy sııaqty kúrdeli ister qatar atqaryldy. Ǵylymı sharaǵa Z.Qabdolv, Z.Ahmetov, R.Nurǵalı, B.Maıtanov sııaqty ǵalymdar da (ishinde men de barmyn) tartyldy. Jeke shyǵarmashylyqtan da kende qalmady, «Dýlyǵa», Abaı týraly «Kúıesiń, júrek... súıesiń!..», M.Áýezov týraly «Besigińdi túze!..», «Talqy» atty kitaptary jaryq kórdi. Qoıshy, jantalaspen ótken Tursynnyń jeti jyly jemisti aıaqtaldy. Prezıdent te, premer de, vıseler de murajaıǵa eki-úsh ret kelip, rızashylyqtaryn bildirdi. Jańa memorıaldyq murajaıdy Prezıdenttiń ózi ashty. Oǵan IýNESKO-nyń resmı ókili bastatqan otyzǵa tarta sheteldiń ókilderi qatysty. Eńbek jandy. Bul eńbekke jurtshylyq rıza boldy. 50 tom­dyqtyń alǵashqy eki tomy músheltoı qarsańynda shyǵyp úlgerdi, jetinshi tomy baspaǵa berildi. Endi ony asyqpaı júzege asyrý jumysy ǵana qalǵan. Mine, sol kezde bizdiń «qazaqy kúresimiz» bastaldy. Murajaıdy jekeshelendirý, oǵan «laıyqty murager» izdestirý sııaqty máseleler kóterildi. Aqyry, úkimettiń qaýlysymen qurylǵan derbes ǵylymı ortalyq taratylyp, qaıtadan ınstıtýtqa qa­ra­dy. Qyryqtan astam qyzmetkerden onshaqty adam qaldy. Ol kez­de ınstıtýttyń bas­shy­ly­ǵynan zeınetke shyq­­­­­qan­dyq­tan da bul ádi­let­sizdikke tikeleı ara­sha túse almadym. Tursyn doktoranttyq de­malysqa jiberildi. Shyn­dyǵyn aıt­­sam, onyń ǵy­lymǵa de­gen kóńili shyn­dap qa­lyp edi. Láılá Muhtar­qyzynyń ósıetin aqtaǵa­nyna qýanatyn da, ádi­letsizdikti eske al­ǵanda «jylap ketken jeti jyl» dep ókinetin. Bizdiń de janymyz aýyratyn. Ta­qyryby «Besigińdi tú­ze!..» atty óziniń esse­siniń negizinde «M.Áýe­zovtiń shyǵarmashylyq jo­ly men kórkemdik ále­mi» dep atalǵan. Bul ta­qyrypty onyń ózinen jetik biletin ǵalym az edi. Qorǵaýy uzaqqa sozylǵanymen sátti aıaqtaldy. Eshqandaı yryń-jyryń bolmady. Alaıda, eki myń birinshi jyly naýryz aıynda, ádettegideı kútpegen, biraq tutastaı alǵanda tabıǵı bir usynys jasalyp, vıse-premer Imanǵalı Tasmaǵambetov shaqyrýymen Astana qalasyna jol tartty. Onda qazaqtyń tarıhy men rýhanııatyna qatysty dúnıe muraǵattary men kitaphanalaryndaǵy derekterdi bir ortalyqqa jınastyryp, ony ǵylymı aınalymǵa túsiretin «Otyrar kitaphanasyn» ashý mindeti usynylypty. Ol mekeme ǵylymı ortalyq retinde ázirshe Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń janynan irge kótermekshi. Aqyl surady. Men kúlip: «Erterek doktorlyqty qorǵaǵanda bul usynys ta erterek jasalatyn edi. Jolyń ashylady, qyzmet seni ózi izdep keledi degenim osy. Bar. Unamasa qaıtyp kelersiń», – dedim. Ol: «E, bizdiń aýylda Rymǵalı aǵamyzdyń bir aǵasy qyrman kúzetshisi bolǵanda «Shaıqaqtyń osy atqa mingeni – mingen» degen eken. Sózin jerge tastamaspyn degen úsh adamym bar edi. Biri sizsiz. Baraıyn. Biraq alty aıdyń ishinde úı berse, Almatyǵa qaıtyp kelý joq. Bermese, Semeıge tartamyn. Osy aqylyńyzǵa ókinip júrmeńiz», – dedi de tapsyrylǵan iske de belsene kiristi. О́kinishke oraı, úsh jylǵa deıin páter berilmedi. Biraq alǵan betinen qaıtpady. Túpki maqsaty – sırek kitaptar men qoljazbalardyń ortalyǵyn qurý, «Aleksandrııa kitaphanasy» sııaqty jeke ǵımarat salý, jazý murajaıyn ashý, qoljazbalar men kóne kitaptardy restavra­sııalaıtyn laboratorııa qurý, memorıaldyq kitaphanalar qoryn jasaqtaý, ǵylymı basylymdardy júzege asyrý sııaqty tolyp jatqan ıgilikti jumystardy júzege asyrý bolatyn. Bes jyldan keıin Á.Marǵulannyń murajaı-kitaphanasyn ashqan soń: «Ǵylymı ortalyqtyń negizgi uıym­dastyrý jumystar aıaqtaldy. Endi ony damytyp, ǵylymı múmkindigin kórsetý kerek bolyp tur»,  degeni esimde. Sol aralyqta S.Begalınniń, M.Qarataevtyń, T.Kákishevtiń, K.Aqyshevtiń, R.Syz­dyqovanyń, O.Nurmuhamedovanyń, A.Seıdim­bektiń murajaı-kitaphanalary quryldy. Aqyry men de ózimniń ómir boıy jıǵan kitaptarymdy «Otyrar kitaphanasyna» tapsyrdym. Qazir de Astanaǵa jol túskende baryp, eski dostarymmen ońasha syrlasyp qaıtatynym bar. Bul bastamanyń taqyryptyq basylymdar arnaıy jınaqtalmaǵan Astananyń ǵylymı múmkindigin keńeıtýge úlken septigin tıgizgeni sózsiz. Osydan bes jyldaı buryn jeke ǵımarat salý máselesi sheshilip, Eltańbanyń avtory J.Málibekov jasaǵan kóne túrki úlgisindegi ǵıma­rattyń jobasyna qarajat ta bólinip, Tursynnyń qýanyshy qoınyna syımaı júr edi. Alaıda, arnaıy bólingen qarjy kezinde tıisti «orynyn tappaı» qalypty. Bıýdjetten bir obektige ekinshi ret bes jyldan keıin ǵana qaıyra qarjy bólinetin jazylmaǵan dástúr bar. Ol merzim de aıaqtalyp qaldy. Múmkin, endi joly bolar. On jyldyń ishinde «Otyrar kitaphanasynda» daıyn­daldy» degen buryshtamamen 72 kitap shyǵarǵan ortalyqtyń ǵylymı bolashaǵy zor, naqty ǵylymmen aınalysýǵa múmkindigi bar. Jazý men jazba tarıhı shejireleri túgendelmegen ultymyz­dyń rýhanı muqtajdyǵyn óteı alatyn mundaı ǵylymı mekemeniń únemi memlekettiń qoldaýyna zárý ekeni ózinen ózi túsinikti. Al sırek qoljazbalar men kitaptardyń qoryn tolyqtyrý, ǵylymı sıpattama berip, aýdaryp, ǵylymı aınalymǵa túsirý de ońaı jumys emes. Ásirese, arnaıy bilim men kóne tilderdi ıgergen maman­darǵa muqtaj mundaı ǵylymı ortalyqtarǵa «sırek mamandyq ıeleri» shaqyrylsa, olarǵa tıisti jaǵdaı jasalsa, ǵylymı kúsh bir ortalyqqa toptastyrylsa, memleketimizdiń tarıhy úshin úlken olja bolar edi. Ǵylymı ortalyqtyń qory kóbeıgen saıyn ony qoıatyn orynnan tapshylyq kóre bastaıtyny belgili. Onyń ústine kóne kitaptar men qoljazbalardyń radıasııa jına­q­taıtyny, juqpaly «dertke» ushyraıtyny bar. Eski mazarlardan qazylyp alynǵan muralar mindetti túrde jeke saqtaýdy qajet etedi. Jazba qundylyqtardy satyp alýǵa Úkimetten arnaıy qarjynyń bólinbeýi de ortalyqtyń tynysyn taryltyp júrgen sııaqty. Munyń barlyǵy túbinde sheshimin tabatynyna senemin. Al Tursynnyń jeke ǵylymı-shyǵarmashy­lyq tabystaryna keletin bolsaq, ol óziniń úzdik­siz izdenis ústinde ótken osy úshinshi kezeńinde ádebıet pen tarıhtyń tamyryn jalǵap, jan-jaqtylanyp, marqalanyp ketken sııaqty. Túpki tanymdyq tamyry bir bolǵandyqtan da bul tabıǵı kórinis sııaqty. Qazir jaratylystaný men qoǵamdyq ǵylymdardyń ózi bir-birimen ózara tyǵyz baılanysyp bara jatqany anyq baıqa­lady. Onyń ústine ǵylymı ortalyqtyń uıym­dastyrý jumysy ádebıet, tarıh, jazý tarıhy sııaqty salaǵa tikeleı qatysty bolǵandyqtan da, osyndaı jan-jaqtylyqty talap etedi. On jyldyń ishinde ár ilim salasyn qamtıtyn 30-dan astam sırek qoljazbalar men kóne kitaptardy ǵylymı aınalymǵa túsirýiniń ózi sonyń dáleli. Taıaýda Tursynnyń bıblıografııalyq kór­set­kishin paraqtap shyǵyp, ózime beıtanystaý biraz jaılardy ańǵardym. Onyń aqyn, jazýshy, jýrnalıst, synshy, ádebıet tarıhshysy retindegi eńbekterimen qosa tarıhı áfsanalary da bir zertteýshiniń júgin kóteretindeı salmaqty eken. «Dýlyǵa» atty eki tomdyǵy úsh ret basylym kóripti. «Qunanbaı» atty monografııasy, pro­zalyq shyǵarmalarynyń tórt tomdyǵy shy­ǵypty. О́zimniń jazý dástúrime jat bolsa da, kórsetkishtegi myna derekterdi Tursynnyń izdenis aıasy men eńbegin kórsetý úshin keltire ketkendi jón kórdim. 2001-2010 jyldar araly­ǵynda professor T.Jurtbaıdyń jetekshiligimen 40 myńǵa tarta sırek qoljazbalar men kitaptar jınaqtalyp, 31 basylym, sonyń ishinde «Jetinshi qazyna» (2004); Narmanbettiń «Ker zaman» (2004); H.Bolǵambaevtiń «Shyǵarmalary. Taǵy­lym­dary» (2005); T.Qońyrovtyń «Teńeýler tabıǵaty» (2005); H.Tákejanovtyń «Qazaqtyń salt-dástúrleri» (2005); Á.Marǵulannyń «Saıat qustary» (2005); Noǵaıbaıdyń «Elim úshin kektimin» (2007); B.Bafınniń «Tarıhı shejire» (2007); I.Nurahmettiń «Ulystyq ádebıetten ulttyq ádebıetke» (2005); S.Kenjeahmetulynyń «Qazaqtyń salt-dástúrleri» (qazaq, orys, aǵyl­shyn tilderinde, 2004); «Qazaqtyń darhan das­tar­hany» (qazaq, orys tilderinde, 2005); «Qazaq halqynyń mádenıeti men turmysy» (qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde); «Qazaqtyń salt-dástúri (Ensıklopedııa, 2009); Q.Sart­qojaulynyń «Túr­ki jazýynyń genezısi» (2007); N.Ahmetbekovtiń «О́leńderi men dastan­dary» (2007); K.Tańa­tarulynyń «Arman da, arman, shyn arman» tarıhı jyrlary (2011); Q.Muhamedhanovtyń 9 tomdyq (2004-2011); S.Begalınniń 6 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy (2007 -2011); «Qazaq ult-azattyq kóterilisiniń tarıhy» atty 30 tom­dyqtyń 7, 11-15, 17 tomdaryn (2007, 2008, 2009, 2010) qurastyryp, ǵylymı túsiniktemeler ja­zylyp, baspadan shyǵarylypty. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aıasynda uıymdas­ty­rylǵan «Kóne túrki jazba eskertkishteri men shy­ǵys qoljazbalary – Qazaqstannyń Táýel­sizdiginiń rýhanı negizi» (2003-2005) jáne «Kóne túrki jazba eskertkishteri men shyǵys qoljaz­balary – Táýelsiz Qazaqstannyń ulttyq ıdeıa­synyń rýhanı negizi» (2007-2009) atty joba­syna ǵylymı jetekshilik etip, túbirli zertteýler júrgizipti. Sonymen birge, qazir «Qazaq qoljaz­balary (bizdiń dáýirimizge deıingi X ǵ. bastap XXI ǵ. deıin)» atty 10 tomdyq ǵylymı jobany ǵylymı aınalymǵa túsirý baǵytynda jumys istep jatyr eken. Onyń: «Qazaq qoljazbalary»: «Ejelgi grek, kóne qytaı jazbalaryndaǵy túrkilik ádebı úlgiler», «Batys óńirindegi az ult aqyndarynyń tańdamaly óleńderi» (51 aqyn, ony Tursynnyń ózi aýdarypty), «Túrki jáne qazaq jazba ádebı muralary», «Maıtrı smıd», VIII ǵasyrdaǵy 20 kórinisti pesa. Transkrıpsııa, aýdarma, túsinik», «Jeti qaǵan», «Muz­burshaq» eposy» (IH-HI ǵ.) atty alǵashqy IV tomy «El-shejire» baspasynan bıyl jaryq kórdi. Resmı sarapshy retinde pikir bildirgendikten de oıymdy taratyp aıtyp jatpaıyn. Biraq qazaq ádebıettanýyna da, tarıhshylarǵa da oı salatyn qundy basylym ekeni daýsyz. Al onyń «Uranym – Alash!..» atty, 1922-1957 jyldary aralyǵyndaǵy keńestik ıdeologııalyq qysym men saıası jazalaý, ult zııalylaryn qýdalaý men qýǵyn-súrginge ushyratý, ulttyq sana men qundylyqtardy joıý, tuqymúzý (genosıdtik), halyqtyń jadyn óshirý, ádebıeti men mádenıetin rýhsyzdandyrý saıasatyn áshkereleıtin «Jegi», «Tez», «Talqy» degen úsh kitaptan turatyn «túr­me áfsanasy» birtutas alash ıdeıasynyń tujy­rymdamasy jasalǵan irgeli eńbek bolyp taby­lady. Sonymen qatar, baspasóz betinde jarııa­lanyp jatqan merzimdik maqalalary qanshama. Osyǵan qarap, men Tursynnyń ómiriniń alty asqary nátıjeli ótti dep esepteımin. Ol ádebıettaný ilimindegi ulttyq ıdeıanyń qalyptasýyn zertteı júrip, qazirgi tańdaǵy ulttyq ıdeıamyzdyń qalyptasýyna aıanbaı eńbek sińirgen adal da, shynshyl, minezdi tulǵaǵa aınaldy. Men osyndaı oıly pikirli ári qarapaıym azamattyń ómir jolynyń aıyryqty tusynda durys baǵyt bere bilgenimdi maqtanysh etemin jáne onyń oıda júrgen isterin júzege asyryp, bizdi alpystyń asqaryna shyqqan kezde óziniń tyń ıdeıasymen tanystyra beretinine tolyq senimdimin. Serik QIRABAEV, akademık, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.