KSRO-daǵy sol jyldardaǵy asharshylyqty aıtqanda búginde Ýkraınadaǵy ashtyq qyrǵyny qosa aıtylady. Biraq sol kezde 40 mln halqy bar Ýkraınada ashtan qyrylǵandar sany 3 mln-nan assa, 1929 jylǵy sanaq boıynsha Qazaqstanda turǵan 5 mln 965 myń adamnyń 1934 jylǵy 1 qańtarda aman qalǵany 3 mln 212 myń ǵana. aıyrmashylyq jer men kókteı.
1991 jyly 11 qarashada Qazaq KSR-iniń Joǵarǵy Keńesi asharshylyq pen saıası repressııa sebepterin anyqtaýǵa arnalǵan Memlekettik komıssııa qurdy. Ony sol kezdegi halyq depýtaty, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, asa kórnekti ǵalym jáne qoǵam qaıratkeri, akademık Manash Qabashuly Qozybaev basqarǵan edi. Komıssııa quramynda tarıhshylardan osy joldardyń avtory Talas Omarbekov, Mámbet Qoıgeldıev, Maqash Tátimov jáne basqalary jumys istedi. Bir jyl boıy buryn asa qupııa saqtalǵan NKVD arhıvindegi qujattardan bastap, izdenis jumystary Máskeý, Bishkek, Tashkent qalalarynyń arhıvterinde jalǵastyryldy. Komıssııa qorytyndysy Joǵarǵy Keńes Tóralqasynda tyńdalyp, bekitilgen soń, 1992 jyly 21 jáne 22 jeltoqsanda «Egemendi Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda» jáne basqa da merzimdi baspasózde jarııalandy. Sol qorytyndyda jarııalanǵan derekter boıynsha, 1931-1933 jj. Qazaqstanda 2 mln 200 myńdaı adam asharshylyq qurbany bolǵan. Onyń 1 mln 750 myńy qazaq. Bul asharshylyq tragedııasyn zerttegen, 1939-1940 jj. osy máseleni arnaıy teksergen respýblıka IIHK (NKVD) qyzmetkerleriniń ózderi osy derekterdiń tolyq emes ekenin eskertedi. Sebebi, 1929-1932 jj. Qazaqstanda halyqtyń jappaı qarsylyǵy, kóterilisteri bolǵanyn, sondyqtan kóptegen aýdandar men eldi mekenderde qujattar joıylyp ketkenin eskertedi. Onyń ústine bul jyldar Qazaqstannyń asharshylyqqa ushyraǵan aýdandarynda jappaı bosqynshylyqtyń oryn alǵanyna nazar aýdarady.
Shyndyǵynda, 1929-1933 jyldar Qazaqstanda buryn-sońdy bolmaǵan bosqynshylyq kezeńi edi. 250 myń qazaq Qyrǵyzstanǵa baryp panalady, resmı tirkelgeni 125 myń, qalǵany jol boıy, ne sol jaqta opat bolǵandar. Sol sııaqty 200 myń qazaq О́zbekstandy, Aral, Aqtóbe óńirinen myńdaǵan qazaq Qaraqalpaqstandy baryp panalady, ári ketkenderi Tájikstanǵa, Iran men Aýǵanstanǵa asty. Qytaı jerine shekara boıyndaǵy aýdandardan myńdaǵan otbasy mal-múlkimen qonys aýdardy.
Men ózim sońǵy 6-7 jyl boıy udaıy Máskeý arhıvterinde osy máselemen aınalysqanda anyqtaǵanym: bosqynshylyqqa ushyraǵan qazaqtar sol kezdegi KSRO-nyń túkpir-túkpirine ketýge májbúr bolǵan. Stalındik besjyldyqtar kezinde salynǵan alyp qurylystarǵa, qalalarǵa jumys kúshi qajet boldy. Mine, sol mekemelerge jaldanýǵa májbúr bolǵan qazaqtar Kamchatkanyń balyq tresinen bastap, Arhangelsk (Soltústik ólke) orman tresterine, tipten Ýkraınanyń Zaporoje oblysyndaǵy, Dnepropetrovsk jáne basqa oblystaryndaǵy kásiporyndar qurylysynda jumys istegen. Bul týraly halyqtyń ulttyq quramy kórsetilgen Máskeýdegi 1933 jyly qujattarda qazaqtardyń arnaıy aıtylýynan baıqaýǵa bolady.
Sol jyldary júzdegen myń qazaq otbasymen Batys Sibir ólkesine, Túmen oblysyna, Sverdlov oblysyna, Mordovııaǵa, Iаmal-Nenes ulttyq okrýgine bosqyn bolyp ketýge májbúr bolǵan. Qazaqstanǵa irgeles Astrahan, Saratov, Samara oblys-
taryna, Stalıngrad ólkesine myńdaǵan qazaq bosqyn bolyp bardy. Tek 1933 jyly birinshi toqsanda Stalıngrad ólkesinde 12 myń qazaqtyń ólimge dýshar bolǵany resmı statıstıkada tirkelgen. Al olardyń tirkelmegenderi qansha?! Chelıabi, Novosibir, Tom jáne basqa qalalardyń vokzaldary men kóshelerinde ashtan ólgen qazaqtardyń kóp ekendigi týraly sol jerlerdiń basshylary Qazaqstanǵa da, Ortalyq úkimet – Máskeý de der kezinde habarlap otyrǵan. Tipten, Sibir ólkelik partııa (BK(b)P) komıtetiniń hatshysy Robert Eıhe I.Stalınniń atyna jazǵan hatynda Qazaq respýblıkasynyń basshylyǵy ne istep otyr, ne sebepten halqyn qańǵytyp jibergen dep te shaǵymdanǵan.
Fılıp Goloshekındi qyzmetten bosatý uzaqqa sozyldy. Tek 1932 jyly 26 mamyrda Qazaq AKSR úkimetiniń tóraǵasy Oraz Isaev ózi tikeleı I.Stalınge hat jazyp, birinshi basshyny ózgertý týraly onyń usynysy tek bir jylǵa jýyq ýaqyttan soń ǵana oryndalady. Onyń hatynan keıin Qazaqstannyń úsh oblysyna BOAK komıssııasy jiberilip, mal basynyń kúrt kemigen sebepterine nazar aýdaryldy. Biraq ol komıssııa músheleriniń jazǵan esep qorytyndylarynda adam ólimi ashyq aıtylmady. 1932 jyly 17 qyrkúıekte KSRO úkimeti men BK(b)P Ortalyq Komıteti «Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde mal sharýashylyǵy týraly» degen qaýly qabyldaıdy. Bolshevıkter partııasy Saıası bıýrosynyń I.Stalın qatynasqan májilisinde qabyldanǵan bul qaýlynyń kólemi nebári birjarym ǵana bet. Onda mal basynyń kemýi, kolhozdardy qurýda asyǵystyq jasalǵan degen sózder ǵana bar da, adam ólimi týraly bir aýyz sóz joq. Eskertpesinde «qaýlyny qabyldaýǵa negiz bolǵan barlyq materıaldar arnaıy jabyq saqtaýǵa berilsin» degen sózder bar.
Búkilodaqtyq Ortalyq Atqarý Komıtetiniń (BOAK) Máskeý arhıvindegi qorynda saqtaýly KSRO-nyń kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli aýdandaryndaǵy otyryqshylandyrý komıssııasynyń qujattarynda sol kezdegi osyndaı kategorııaǵa jatatyn Qyrǵyzstanda, Býrıat-Mońǵolııa, Týva, Iаkýtııa, Qalmaq respýblıkasynda, tipten soltústiktiń buǵy ósirýmen aınalysatyn halyqtarynyń birde- birinde Qazaqstandaǵy sııaqty eshqandaı adam ólimi tirkelmegen. Halyqty qyrǵynǵa ushyratyp, qańǵytyp jibergen tek Qazaq respýblıkasy ǵana eken. Sol qujattarda Qazaqstanda asharshylyqtan qyrylǵan halyqtyń 2 mln-nan asatyny naqty sıfrlarmen aıtylǵan. Bul 1991-1992 jj. jumys jasaǵan komıssııa tujyrymynyń durys ekendigin dáleldeıdi.
1932 jylǵy 17 qyrkúıekte belgilengen sharalar, Qazaqstanǵa kómek berilý jumystary der kezinde oryndalǵan joq. Halyq burynǵysha qyrylyp jatty. Náýbet ábden shegine jetkende ǵana BK(b)P Saıası bıýrosy F.Goloshekındi qyzmetinen bosatý máselesin jol jónekeı Bıýro músheleri men OK hatshylarynyń kelisimin aýyzsha alǵan soń ǵana,1933 jyly 31 naýryzda qyzmetten aldy. L.Mırzoıandy Qazaqstanǵa jiberý de osyndaı kelisimmen iske asty. Tek 1933 jylǵy naýryzdan keıin ǵana Qazaqstanǵa arnaıy astyq bólinip, kómek kórsetile bastady.
Ortalyq ókimettiń nusqaýymen KSRO-nyń túkpir-túkpirine bosqyn bolyp ketken qazaqtardy eline qaıtarýǵa nusqaý berildi. Onda olarǵa qaıtar jolǵa sol kásiporyndar azyq-túlik bólýi de aıtyldy. Biraq kóp jaǵdaıda bul nusqaý oryndalmady. Jumystan qazaqtardy bosatyp qoıa bergen soń elge jete almaǵan baıǵustar Qıyr Shyǵystan bastap Máskeýge deıingi qalalardyń temir jol vokzaldary men stansııalarynda ólip jatty.
Kezinde kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli degen jeleýmen qazaqty otyryqshylyqqa kóshirý úshin qurylǵan Otyryqshylandyrý komıteti degen qurylymnyń qyzmeti mazaqqa aınaldy. Otyryqshylandyrýdy qystaýlar men ákimshilik aýyldarda otyrǵan qazaqtardy eýropalyq úlgidegi poselkelerge jınaımyz dep oılaǵan otyryqshylandyrýshylar máseleni basqasha túsindi. 1929 jyly 1 qańtarda Qazaqstandaǵy orta eseppen shyǵarylǵan mal basy 47,5 mln bolsa, 1934 jyly 1 qańtarda sonyń 4,5 mln-y ǵana qaldy. 1934 jyldan bastap bosqynshylyqqa ushyraǵandardy eline qaıtarýdyń ózi úlken tragedııalyq naýqanǵa aınaldy. Bosqyndarǵa «aýa kóshkender» (otkochevnıkı) degen resmı ataý berilip, endi Otyryqshylandyrý komıteti sol bosqyndardy eline qaıta ornalastyrýmen aınalysty.
Qazaqstandaǵy 1930 jyly 5 mln 452 myń halyq sol jyly 317 400 adamǵa kemidi, 1931 jyly – 758 900 adamǵa, 1932 jyly – 769 200 adamǵa, 1933 jyly 690 020 adamǵa kemidi. Bul resmı derekti jasaǵan sol kezdegi óz qyzmet quzyry boıynsha naqty jaǵdaıdy jasyrmaı baıandaıtyn OGPÝ – NKVD organdary. Al 1934 jyldan bastap Qazaqstanǵa kómek kórsetilgenimen, halyqtyń ashtan ólý faktileri 1936 jylǵa deıin jalǵasqanyn, onyń eline qaıtqan bosqyndar arasynda kóp bolǵany qujattarda naqty aıtylady.
Qazaqstandaǵy asharshylyq tragedııasy HH ǵasyrdyń 1921-1922 jyldary da bolǵan. Biraq onyń bir aıyrmashylyǵy – KSRO 1921 jyly mamyrdyń sońynda eldiń kóp jerinde egin shyqpaı qalǵanyn zerttep, halyqaralyq deńgeıde ashyq dabyl qaqty, shet elden kómek surady. Osynyń nátıjesinde, ol náýbetten qıyndyqsyz shyǵýǵa múmkinshilik aldy.
1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq – sol kezdegi júıeniń qoldan jasaǵan qyrǵyny. Tipten Qazaqstanda halyqtyń qyrylyp jatqany jasyryn boldy. Qazaq respýblıkasy ol kezde negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysatyn. Soǵan qaramastan, KSRO Saýda jáne daıyndaý halyq komıssary Anastas Mıkoıan Qazaqstandy jyl saıyn 42-50 mln put astyq tapsyrýǵa mindettep, jospardy oryndap otyrdy. Tipten 1932 jyly ashtyq shegine jetkende Qazaqstandy 42 mln put astyq ótkizýge májbúr etti. Qazaqstannyń mal ótkizetin aımaq ekeni A.Mıkoıanǵa sarqylmas qor sııaqty boldy. 1930 jyly qańtarda ol Almatyǵa kelip, memleketke et tapsyrýdyń josparyn 8-10 ese artyǵymen oryndatty. 1931 jyly bul taǵy qaıtalandy. Saldarynan 1929 jyly kúzden bastap 1932 jyldyń sońyna deıin Qazaqstanda 400-ge jýyq irili-ýaqty kóterilister men búlikter oryn aldy. Qanshama adamnyń ómiri osy kóterilisterdi basý kezinde qıyldy, myńdaǵan adam jaýapqa tartylyp, sottalyp ketti.
Keńestik júıeniń qazaq halqyna qoldan jasaǵan qyrǵynynyń saldary osyndaı.
Qaıdar ALDAJUMANOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy
Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń
bas ǵylymı qyzmetkeri
