Sammıtke mártebeli meıman retinde shaqyrylǵan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jıyn barysynda birqatar mańyzdy kezdesýler ótkizip, shaǵyn kelissózder júrgizgenin atap ótý kerek. Qazaqstan Prezıdentin Qos kıeniń saqshysy, korol Salman ben Ábdel-Ázız Ál Saýd ystyq yqylaspen kútip aldy. Elbasynyń beıbitshilik bastamalary, mámilegerlik mıssııalary halyqaralyq arenada joǵary baǵalanatynynyń belgisi bul.
Máselen, Sırııadaǵy ahýal shıelenise bastaǵan kezden bastap jaǵdaıdy beıbit jolmen sheshý kerektigin ashyq aıtqany sonyń bir ǵana kórinisi. Resmı Astana beıbitshilikti qoldaıtyn beıtarap ustanymyn baıqatyp qana qoımaı, Sırııa máselelerine qatysty tartysýshy taraptarǵa kelissóz alańyn usynǵany málim. Elordada birneshe márte ótken Astana prosesi Jeneva kelissózderin tolyqtyrýshy mańyzdy forým retinde moıyndalǵan. «AQSh – Islam álemi» sammıtinde Sırııadaǵy ahýal da sóz boldy.
AQSh prezıdenti Donald Tramptyń sammıtke kelýi bul jıynǵa jahan nazaryn aýdarýǵa áser etkeni túsinikti. D.Tramp prezıdent retindegi shet elge jasaǵan alǵashqy saparyn Saýd Arabııasynan bastasa, eki kúnin sammıtke arnady. Jıynda birinshi bolyp sóz alǵan AQSh prezıdenti musylman memleketteriniń basshylaryn terrorızmdi birlesip joıýǵa shaqyrdy. «Associated Press» agenttigi dóp kórsetkendeı, AQSh prezıdenti óz sózinde «radıkaldy ıslam terrorızmi» degen tirkesti qoldanǵan joq. Taıaý Shyǵys memleketteriniń aýmaǵynan terrorısterdi tolyq qýyp, ekstremıstik uıymdarǵa qoldaý kórsetýdi toqtatýǵa shaqyrdy. Dinı kóshbasshylar adamdarǵa durys aqyl berýdi, terrorızm jolyn tańdasa ómirleri mánsiz ári qysqa bolyp, qarǵysqa qalatynyn úıretýi kerek dep sanaıtynyn jetkizdi.
AQSh pen Islam álemi memleketteriniń basshylary bas qosqan jıynǵa muryndyq bolǵan Saýd Arabııasynyń ustanymy agressıvti ekstremıstik ıdeologııaǵa qarsy turý, Islam elderi ishindegi odaqtastarymen áriptestik qatynastardy nyǵaıtý, sol arqyly ujymdyq ekonomıkany damytý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý bolyp tabylady. Sondaı-aq, AQSh-pen aradaǵy qatynastardy jolǵa qoıýdyń jóni bólek, árıne.
«AQSh – Islam álemi» sammıtinde Saýd Arabııasynyń koroli Salman ben Ábdel-Ázız Ál Saýd, AQSh prezıdenti Donald Tramp, Iordanııa koroli II Abdalla ıbn ál-Hýseın, Mysyr prezıdenti Adlı Mansur, Indonezııa prezıdenti Djoko Vıdodo, Kýveıt ámiri Djaber as-Sabah sóz sóıledi. Elbasy Nursultan Nazarbaev jıyn aıasynda birqatar elderdiń prezıdentterimen jáne delegasııalar jetekshilerimen tıimdi kelissózder júrgizdi. Solardyń ishinde AQSh prezıdenti Donald Tramppen júzdesýiniń jóni bólek.
О́zara áńgime barysynda ekijaqty is-qımyldardyń negizgi baǵyttary, saýda-ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy qarym-qatynastardy tereńdetý joldary talqylandy. Qazaqstan basshysy Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Bas hatshysy Iýsef ben Ahmed ál-Ýsaımınmen, AQSh memlekettik hatshysy Reks Tıllersonmen de kezdesti.
Arnur Asqar,
«Egemen Qazaqstan»
Sony sıpattaǵy basqosý
Negizinde, AQSh pen Parsy-arab shyǵanaǵy elderine tikeleı qatysy bar, sonymen qatar, halqynyń basym kópshiligi musylman bolyp tabylatyn memleketterdi de qamtıtyn aıtýly basqosýǵa Elbasy bastaǵan joǵary deńgeıdegi qazaqstandyq delegasııanyń qatysýynyń sımvolıkalyq mańyzy zor.
Islam áleminiń ajyramas bir bólshegi bolǵandyqtan ári aýmaǵy jaǵynan eń úlken musylman eli bolyp sanalatyn Qazaqstanǵa ıslam álemindegi ártúrli saıası, halyqaralyq, ekonomıkalyq jáne qaýipsizdik máseleleri áser etpeı qoımaıdy. Onyń ústine, osy jolǵy sammıt aıasynda kóterilgen mindetter terrorızmmen birge, ekstremızmmen kúresý sııaqty ózekti máselelerge qatysty bolyp otyr. Sammıtke Qazaqstan, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstannyń prezıdentteri men ókilderiniń qatysýy da mańyzdy basqosýǵa sony sıpat berdi dep aıtýǵa bolady.
Tarıhta AQSh pen arab-musylman álemi arasynda buryn-sońdy bolmaǵan osyndaı aýqymdy sammıt aıasynda belgilengen maqsattar Batys pen Islam áleminiń aldaǵy jyldardaǵy qarym-qatynasyna yqpal etip, negizgi baǵyttaryn aıqyndaýy múmkin. Sondyqtan, AQSh prezıdenti D.Tramptyń alǵashqy saparyn jáne iri syrtqy saıası qadamyn strategııalyq odaqtasy ári barsha musylmandardyń kıeli mekeni − Mekkeniń saqshysy Saýd Arabııasyna jasaýy beker emes. Tarıhqa kóz tastasaq, Saýd Arabııasynda munaı óndirisiniń damyp, ekonomıkasynyń qarqyndaýyna AQSh úlken úles qosqany belgili. Eki odaqtas eldiń tyǵyz yntymaqtastyǵy kommýnıstik ıdeologııanyń taralýyna birlesip tosqaýyl qoıý kezeńinen bastaý alady.
D.Tramp musylman álemine qaratyp, arnaıy ázirlengen baǵdarlamalyq baıandama jasady. Arab tildi basylymdarda onyń tarıhı baıandamasy ártúrli pikirler týǵyzǵanyna qaramastan, basym kópshiligi oń kózqaras bildirgeni ras. Mysaly, D.Tramp din atyn jamylǵan ekstremızmge qarsy kúresýdiń órkenıetter arasyndaǵy qaqtyǵys emes, kerisinshe, jaqsy men jamannyń arasyndaǵy kúres ekenin málimdedi. Ol musylman elderiniń ózderi aldymen ekstremızm sııaqty keleńsiz jaıttarmen kúresip, óz kúshterine súıenip, aýyrtpalyǵyn kóterýge jaýapty bolý kerektigin basa aıtty.
Osy jolǵy baıandamasynda AQSh prezıdenti demokratııa jáne adam quqyǵy týraly az sóılep, ekstremızmge «ulttar koalısııasy» retinde birlesip qarsy turý kerektigi tóńireginde kóbirek sóz qozǵady. AQSh aımaqta terrorızmge qarjylyq qoldaý kórsetýdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq ortalyqtyń ashylatynyn málimdedi. Sonymen qatar, ekstremısterdi ınternet arqyly anyqtaıtyn, qadaǵalaıtyn arnaıy baqylaý júıesi qurylatyny málim boldy.
«Ál-Haıat» gazetiniń kolýmnısi Barıa Alamýddınniń pikirinshe, D.Tramp AQSh-tyń terrorızmmen kúresý, aımaqtyq qaýipsizdik, saýda-sattyqty damytý sııaqty basty strategııalyq jáne bıznes basymdyqtarynyń musylman álemimen baılanysty ekenin jaqsy túsinip otyr. Atalǵan kezdesýlerge AQSh-tyń eń iri korporasııalary basshylarynyń da qatysýy sonyń dáleli. Saýd Arabııasy men AQSh arasynda qol jetkizilgen 280-350 mlrd dollarǵa jýyq kelisimderdiń arqasynda AQSh-ta myńdaǵan jańa jumys oryndarynyń ashylatyny belgili boldy. Atap aıtqanda, munaı, qurylys, ónerkásip, munaı-hımııa, tikushaq óndirisi, qarý-jaraq óndirisi, burǵylaý, munaı ónimderi salalarynda kelisimderge qol qoıyldy. Jalpy kólemi 110 mlrd dollardy quraıtyn qorǵanys salasyndaǵy kelisimder arqyly Saýd Arabııasy osyǵan deıin AQSh-tan satyp alyp kelgen qarý-jaraqtyń biraz bóligin budan bylaı óz aýmaǵynda shyǵara alatyn bolady. Osylaısha, Saýd Arabııasy AQSh ekonomıkasyna, óndirisine jáne ınfraqurylymyna júzdegen mıllıard dollar quıýdy jalǵastyra beretini belgilendi.
Budan buryn keıbir sarapshylar AQSh-tyń birte-birte Taıaý Shyǵys aımaǵynan áskerı jaǵynan shyǵatynyn málimdegen edi. “Arab News” agenttiginiń sarapshysy Naser Át-Tamımıdiń aıtýynsha, atalǵan sammıt AQSh-tyń qysqa jáne orta merzimde aımaqtan tolyq shyqpaıtynyn kórsetedi. О́ıtkeni, AQSh-tyń aımaqta energetıka, saýda, ıadrolyq qarýdy taratpaý, terrorızmge qarsy kúres, syrtqy agressııaǵa qarsy tótep berý, ekonomıka jáne qarý-jaraq saýdasy sııaqty salalarda strategııalyq múddeleri bar. Onyń ústine, AQSh aımaqtan munaı ımporttaýdy jalǵastyra bermek. Iаǵnı, AQSh jáne Saýd Arabııasy Parsy-arab shyǵanaǵynan energetıka tasymaly, ortaq qaýip-qaterler, logıstıkalyq jáne barlaý máselelerinde múddeles bolyp otyr.
Arab saıasattanýshylary atalǵan tarıhı sapardan keıin Saýd Arabııasy keleshekte kelesi irgeli baǵyttardy negizge alatynyn aıtýda. Birinshiden, Parsy-arab shyǵanaǵy yntymaqtastyq keńesiniń ujymdyq jáne birlesken áskerı múmkindikteri kúsheıtiledi. Ekinshiden, Saýd Arabııasy Mysyr, Bahreın, Iordanııa jáne Marokko elderine saıası-ekonomıkalyq qoldaý kórsetip, sonymen qatar, Iemen, Sırııa jáne Lıvanǵa qatysty arab elderiniń aımaqtyq saıasatyn óz paıdasyna sáıkes úılestirýge umtylýy múmkin. Úshinshiden, AQSh-pen jaqsy qarym-qatynasta bolý Er-Rııadtyń syrtqy saıasatyndaǵy basty maqsattardyń biri bolyp qala bermek. Sońǵy kezde Saýd Arabııasy Reseı men Qytaı sııaqty iri eldermen de baılanystaryn kúsheıtkeni málim. Qysqasy, Saýd Arabııasy men AQSh qatynastary jańa deńgeıge kóterilip, Taıaý Shyǵystaǵy ahýalǵa áser etpek.
Álemniń qýatty memleketi AQSh pen musylman áleminiń yqpaldy eli Saýd Arabııasynyń jańa yqpaldastyǵy Islam áleminiń keleshegine, aımaqta turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń ornaýyna qalaı jáne qanshalyqty áser etetinin aldaǵy jyldar kórsete jatar. Eń bastysy, sammıtte jasalǵan málimdemeler aımaqtaǵy beıbit halyqtardyń qarapaıym ómirin kúrdelendirmeı, shartarapty sharpyǵan ekstremızmdi aýyzdyqtaýǵa úles qossa eken degen ǵana tilegimiz bar.
Janat MOMYNQULOV,
shyǵystanýshy
Aq úı Taıaý Shyǵystaǵy úderisten tys qalmaıdy
AQSh prezıdenti Donald Tramptyń Saýd Arabııasyna jasaǵan resmı sapary álemdik saıasatta máni zor oqıǵalardyń biri boldy. О́ıtkeni, Amerıka basshysynyń Er-Rııadqa jasaǵan bul qadamy Taıaý Shyǵys pen musylman álemine qatysty oń kózqarastyń qalyptasýyna yqpal etetini baıqalady.
Sondaı-aq, sapardyń halyqaralyq deńgeıdegi salmaǵyn arttyrǵan taǵy bir mańyzy – «AQSh jáne Islam álemi» sammıtiniń ótip, onyń aıasynda AQSh-tyń syrtqy saıasat strategııasy men musylman áleminiń ózara yntymaqtastyǵyn tereńdete túskeni boldy.
Negizinen, prezıdenttik saılaý naýqany kezinde D.Tramptyń ózi taıaýshyǵystyq saıasatqa qatysty birqatar synı pikirler aıtqany eldiń esinde. Solaı desek te, Er-Rııad ekijaqty qatynastyń sýymaýyna múddelilik tanytyp, baılanystyń bekı túskenin qalaıtynyn ańǵartty. Ondaı áreket nátıjesiz bolmady.
Sondyqtan da, D.Tramptyń Saýd Arabııasyna jasaǵan bul saparynan AQSh-tyń aımaqtardaǵy eldermen oń qarym-qatynas qalyptastyrmaq nıetin baıqaýǵa bolady. Sonymen qatar, bul sapar Saýd Arabııasyndaǵy saıası elıta men onyń kórshileriniń AQSh-pen aradaǵy strategııalyq seriktestiginiń nyǵaıýyna septigin tıgizetindigin sezý qıyn emes.
Al D.Tramptyń saparyn qorytyndylaǵanda kóz jetkizetin bir másele – AQSh-tyń Taıaý Shyǵystaǵy saıası prosesterden múldem shet qalǵysy kelmeıtindigin kórsetip berdi.
Joǵary deńgeıde ótken kezdesýler aıasynda AQSh prezıdenti óz sózinde terrorızmge qarsy kúreste Qurama Shtattar árkez qoldaý kórsetýge ázir ekendigin ashyq bildirdi. Desek te, bul baǵytta eki el keń aýqymda qarastyrylǵan birlesken jospar arqyly áreket etpese, aımaqta tynyshtyqty saqtaý ekiushty másele bolatyny aıtpasa da túsinikti.
Sammıt aıasynda AQSh prezıdenti Donald Tramp pen Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevtyń ekijaqty áriptestik jaıyn talqylaǵan kezdesýi ótti. Jumys kestesiniń tyǵyzdyǵyna qaramaı, eki el basshylarynyń kezdesýi olardyń bir-birine degen qurmeti men ózara baılanysty odan ári bekite túsýge degen múddelilik jatqanyn aıǵaqtap berdi. О́zara yntymaqtastyq pen senimdi seriktestiktiń jaıyn sóz etken júzdesý qarym-qatynasty jańa deńgeıge kóteretini belgili.
Asqar NURShA,
Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy
Qazaqstan – Islam áleminiń ajyramas bóligi
О́ziniń saılaý naýqany barysynda «ıslam bizdi jek kóredi, osyny naqty aıtý kerek», dep amerıkalyqtardy biraz shýlatqan AQSh prezıdenti Donald Tramp tuńǵysh resmı sheteldik saparyn Taıaý Shyǵysqa jasady. Er-Rııad qalasynda Tramp 50 musylman memleketiniń basshylarymen kezdesip, ıslamǵa qatysty túıindi málimdeme jasady.
«Musylmandardyń dushpany» ımıdjin joqqa shyǵarýǵa umtylǵan Donald Tramp sóz áýenin ózgertýge tyrysty. Islam elderiniń kóshbasshylaryna sóz arnaǵan kezinde ol «birigip, musylmandardyń jazyqsyz qyrylýyna qarsy shyǵýǵa» shaqyrdy.
«Bul dinderdiń arasyndaǵy qaqtyǵys, dinı aǵymdardyń arasyndaǵy qaqtyǵys emes, órkenıetterdiń arasyndaǵy qaqtyǵys emes. Bul – jabaıy qylmyskerlerge qarsy soǵys. Bul – jaqsylyq pen jamandyqtyń arasyndaǵy soǵys», – dedi Donald Tramp.
Forýmǵa qatysqan júzden astam ǵalymdar men sarapshylar is-sharanyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵanyn, taraptardyń jaǵymdy nátıjelerge qol jetkizgenin atap ótti. Olardyń aıtýynsha, barlyq qatysýshylar terrorızm men ekstremızmdi jeke dindermen nemese jeke óńirlermen baılanystyrýǵa bolmaıtyndyǵymen kelisti. Sonymen qatar, olar halyqaralyq lańkestikpen kúresý joldaryn, áleýmettik jelilerde aqparat taratatyn ekstremısterge jol bermeý tásilderin egjeı-tegjeıli talqyǵa saldy.
Qazaqstan Respýblıkasy zaıyrly memleket bolǵanymen, halqymyzdyń kóbi ıslam dinin ustanady. Sondyqtan «AQSh – Islam álemi» forýmyna Elbasy Nursultan Nazarbaev ta shaqyryldy. Árıne, bul is-shara Taıaý Shyǵys óńirindegi áriptesterimizben tildesýge, Qazaqstannyń ulttyq múddelerine tikeleı áser etetin máselelerdi talqylaýǵa, seriktes baılanystarǵa jańa serpin berýge tamasha múmkindik berdi. Elimiz úshin Taıaý Shyǵys memleketteriniń saýda jaǵynan da, saıası yntymaqtastyq jaǵynan da mańyzy zor. Forým barysynda Nursultan Nazarbaev Kýveıt, Qatar, Bahreın, Birikken Arab Ámirlikteri, Iemen sekildi óńirdiń iri jáne bedeldi memleketteriniń basshylarymen kelissózder júrgizdi.
Bul Elbasymyzdyń AQSh prezıdenti Donald Tramppen tuńǵysh kezdesýi ekenin de arnaıy atap ótý kerek. AQSh álemniń eń iri ekonomıkasy jáne eń yqpaldy saıası kúshi bolyp qalyp otyr. Postkeńestik respýblıkalar basshylarynyń arasynda jaqynda saılanǵan Amerıka Qurama Shtattarynyń prezıdentimen birinshi bolyp kezdesken Prezıdent Nursultan Nazarbaev boldy. Sondaı-aq, bul kezdesýdiń der kezinde ótkeni de aıtýǵa turarlyq.
Qazirgi tańda AQSh-tyń jańa úkimeti qalyptasý kezeńinen ótip jatyr, Memlekettik departamenttegi birneshe basshylyq laýazymdarǵa qyzmetkerler taǵaıyndalǵan joq, AQSh syrtqy saıasatynyń jańa baǵyttary men basymdyqtary áli qarastyrylýda. Sondyqtan Tramppen kezdesip, Qazaqstan úshin mándi máselelerdi talqylap, onyń syrtqy saıası kózqarasyna áser etý óte ýaqtyly jáne asa ıgilikti qadam boldy.
Janbolat ÚSENOV,
Eýrazııalyq keńestiń halyqaralyq qatynastar jónindegi dırektory
