1. Tektilik
Ońtústiktiń ortalyǵy Shymkent qalasynyń qaq tórinen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan murajaı salyndy. Iske kirisip kep kettik. Jazyqsyz japa shekkenderdiń qujattaryn jınaýmen qatar, olardyń urpaqtarymen qarym-qatynasty arttyrdyq. Murajaıdyń aty oblystyq bolǵanymen, biz áldeqaıda keń aýqymdy qamtydyq. О́ıtkeni, ózge oblystarda dál mundaı murajaı joq. О́zge oblystardyń da muraǵattaryn aqtaryp, qýǵyn-súrginge ushyraǵandar jóninde materıaldar jınaqtap, olardyń urpaqtaryna izdeý saldyq.
Jyl saıyn 31mamyr kúni jıyn ótkizemiz. Urpaqtary jınalyp, áke-shesheleri týraly estelikterin ortaǵa salady, takyryptyq teatrlandyrylǵan kórinisti tamashalaıdy. Sońynan qurbandarǵa arnalyp as berilip, quran baǵyshtalady.
Alǵashqy jyly nebári elý adam qatysqan bolsa, búginderi myńdaǵan adam qatysatyn dástúrli is-sharaǵa aınalyp ketti. Mıtıngige Almaty, Astana, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Reseımen qatar, elimizdiń batysy men shyǵysynan, tústigi men arqasynan kelgen urpaqtary qatysady. Bul biz úshin úlken mártebe. Mamyrdyń 31-shi juldyzy jaqyndaǵannan qońyraý soǵýshylar kóbeıedi. О́ıtkeni, kóptegen jerlerde gúl shoqtaryn qoıyp taǵzym etetin eskertkish, ne murajaı joq. Mundaıda astanalyqtar: «Bizden otyz shaqyrym jerde «Aljır» murajaıy ashyldy. Biraq bul –ult zııalylarynyń áıelderiniń otyrǵan lageri, biz sizderdiń murajaıǵa barǵymyz keledi» – degen ótinishterin bildirip jatady.
Bizge kelýshiler de, kelem deýshiler de kóp. Ondaıda demeýshiler izdep zyr júgiremiz. Eshqashan tarynyp kórgenimiz joq. Sebebi, «halyq jaýy» atanyp, zulmat jyldary zardap shekkenderdiń tikeleı urpaqtarynyń ózi búginde seksen men toqsan jastyń arjaǵynda. Olar memleket tarapynan qoldaý men jeńildikter talap etip kórgen emes. Tek qana ákeleriniń aqtalǵandaryna rıza. Repressııanyń jetpis jyldyǵyna oraı teatrda ótken ǵylymı konferensııada bir azamat Ilııas Jansúgirovtiń uly Saıat aǵaǵa «Zardap shekkender retinde kirmeler (repatrıanttar) men shet jaqtan qonys aýdandarǵa úkimet tarapynan qarjylaı qoldaý kórsetilip jatady, al bizge nege joq?» − dep saýal tastaıdy. Sonda Saıat aǵamyz: «Bizdiń ákelerimizdiń tógilgen qany eshqandaı materıaldyq kómekpen jýylmaıdy. Ol kisilerdiń esimi onsyz da búkil qazaqtyń júreginen oryn alǵan. Sol jetedi!» – dep taǵdyrlastaryn bir serpiltip tastap edi.
Shyndyǵynda da bul urpaqtardyń taǵdyry – aýyr taǵdyr. Qurbandar kórgen qııanat – artynda qalǵan ul-qyzdaryna «ómirlik azyq» boldy. Taǵdyrlary – qyl ústinde, áne úzilem-mine úzilem degen qońyr kúzdiń kúlgin japyraqtaryndaı bolǵany ras.
Talaıymen aralas-quralas júrgenimde bilgenim, birde-biriniń dúnıe-múlikti sóz etkenin, joqshylyqqa shaǵynǵanyn estigenim de kórgenim de joq!
Bizde osy qasıet bar ma? Jasa, endeshe, qany jerge tamǵan –Tektilik!
2. Kóz jasy
Murajaı ashylǵaly on úsh jyl ótse de úzbeı keletin urpaqtardyń biri – almatylyq Kábıra Qulymbetova (Qarabalına) apamyz. Jasy toqsannan asty. Kezinde KazSIK-tiń tóraǵasy bolǵan Uzaqbaı Qulymbetovtiń qyzy. Kelgen saıynǵy ádeti – ákesiniń barlyq qujatyn aldyryp alaqanymen sıpaıdy, baýyryna basady. Sosyn jylaıdy. О́tken-ketken ómirin, qatygezdikpen ótken balalyq shaǵyn eske alady. Sodan soń maǵan qarap: «Qaraǵym, osy kúnge jetkizgen Allama, odan keıin el balasy, Elbasy Nursultanǵa aıtar alǵysym sheksiz. Mynadaı murajaı salyp berdi. Joǵaltqanymyzdy bir jerden tabamyz. Qoljazbalar, kóne sýretter kózime ottaı basylady. Rahmet, qalqam. Sózdiń shyny kerek, ákemizdi kúnde oılaımyz desek asylyq bolar, men ózim qazir ákemniń jasynan asyp kettim. Al sen bolsań kúnde osy kisilerdiń rýhymen tildesesiń. Sýretteri, qujattary qoıylǵan shyny jáshikterdi kúnde súrtesiń. Ákem eshteńe demeı me?» – dep, sóz aıaǵyn qaljyńǵa burady. Burady da taǵy jylaıdy.
«Ákem 1937 jyly «halyq jaýy» atanyp, atý jazasyna kesilgende, men ishte qalǵan bala ekenmin, – deıdi almatylyq Klara Asylbekqyzy Seıitova. – Men ákemniń júzin kórmeı ósken urpaqpyn. Biraq oǵan degen mahabbatym ólsheýsiz. Ákem Asylbek Seıitov – Almatydaǵy tuńǵysh emhanany ashqan, zemskıı vrach bolǵan eken».
− 1931 jyly Álıhan Bókeıhanovpen tanysyp, «Alash» partııasyna múshelikke kirgen. Allaǵa shúkir, búginde esimi ózi ashqan Almatydaǵy № 5 emhanaǵa, Almaty men Astana qalalarynan kóshe attary berildi. О́zi jaıly arhıv materıaldarynan jınaqtap, súbeli kitap bastyryp shyǵardyq. О́tken jyly ákemniń 120 jyldyǵy este qalarlyqtaı ótkizildi. Shymkenttegi J.Shanın atyndaǵy teatrda murajaı qyzmetkerleriniń kúshimen daıyndalǵan ákem týraly kórinisti akterlerdiń oryndaýynda kórip, kóz jasyma ıe bola almadym. Beıne ákem tirilip kelgendeı kúı keshtim. Halyq barda solar úshin basyn qurbandyqqa shalǵandardyń aty óshpeıtindigine kózim jetti, − deıdi, búginde seksen jasqa áne-mine jetkeli turǵan Klara apamyz.
Aıtpaqshy, birde Almatyda júrgenimde týǵan kúnimmen quttyqtap apamyz telefon soqty. Meniń sonda ekenimdi esitken soń qoıarda-qoımaı shaı iship ketýge shaqyrdy. Aıtaıyn degenim, sol úıde kóne albomdy aqtaryp otyryp, kózime tanys beıne ottaı basyldy. Klara apaı: – Bul meniń túp naǵashym – Musa Shormanov qoı, – dedi. Symdaı tartylǵan Musanyń eki jaǵynda báıbishe-toqaly tur. Shormanov anasy jaǵynan Shoqan Ýálıhanovtyń naǵashy aǵasy eken. Shyǵys halyqtarymen qatar orys tilin jaqsy meńgergen qazaq aqsúıegi, orys áskeriniń polkovnıgi ekendiginen habarymyz bolatyn. Sol Musanyń uly Sádýaqastyń Nafııa esimdi jalǵyz qyzy bolǵan eken, 16 jasynda Asylbek Seıitovke uzatylǵan. Musanyń nemeresi Nafııa – Klaranyń anasy. Asylbek Seıitov atylǵannan keıin araǵa jyl salyp Nafııa qaıtys bolady. Sonymen, Klara Ormanovtar áýletinde tárbıelenip, el qataryna qosylady.
Saıası qýǵynǵa ushyraǵan, atylǵan, asylǵandardyń taǵdyrynyń tereńine kóz salsaq, árbirinen osyndaı tektiliktiń izin kórgen bolar edińiz. Sondaı tektilerdiń biri – Sultanbek Qojanov, Mirjaqyp Dýlatov, Isa Toqtybaevpen qoıan-qoltyq aralasyp, ult bolashaǵy úshin aıanbaı eńbek etken, ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń izimen aǵartýshylyq jolynda mol mura qaldyrǵan – Táńirbergen Otarbaev edi.
1970 jyldary ult batyry Baýyrjan Momyshulynyń respýblıkalyq bir gazetke kólemdi maqalasy jarııalanady. Shymkent qalasyndaǵy №7 mektepte bilim alǵanyn, onda dáris bergen Táńirbergen Otarbaevtyń pedagogıkalyq kózqarasy men sabaq berý tásilderin tebirene eske alyp, ustazynyń sýretin jarııalapty. Gazetten ákesi týraly jyly lebizdi estigende eki kózine erik bergen Uljan apaı qaıtkende batyrǵa jolyǵý kerektigin oılaıdy. Biraq jastaıynan boıyna sińip ketken jaltaqtyq, jasyqtyq, úreı Baýkeńe barýǵa kóp kedergi jasaıdy. Araǵa jyldar salyp baryp Baýkeńniń esigin qaǵady.
Bastan-aıaq qyraǵy kózimen bir sholyp ótken Baýkeń: «О́tirik aıtyp tursyń, búginde jaqsylardyń atyn jamylǵandar kóbeıip ketti. Myna qortyq boıyńda Táńirbergenniń onnan bir nusqasy joq. Tákeń eńseli, keýdesi shalqaq, jigittiń tóresi edi. Onyń ustazdyq, aqyndyq, aǵartýshylyq qasıetterin bylaı qoıǵanda, ol óner adamy bolatyn», dep Uljan apaıǵa tesile qaraıdy.
Uljan apaıdyń aıtýy: Shynynda da alasamyn, bet-álpetim de kelisip turmaǵan bolýy kerek. Bir jasymnan jetimdik taqsyretin tartyp, mektep jasyna deıin ár bosaǵada bir júrip, mektep jasyna jetkenimde Shymkenttegi Sultanbek Qojanov atyndaǵy mektep-ınternattyń birinshi klasyna aǵaıyndardyń áýpirimdep ótkizgendigin (sol on jyl oqyǵan mektepti meniń ákemniń ashyp ketkendigin bilmeppin), birde toq, birde ash jetim qyz bop áıteýir qatarǵa qosylǵandyǵym, endi ákemniń kózin kórgen, aıtýy boıynsha, odan dáris alǵan adamnyń maǵan óz ákemdi qımaı turǵandyǵyn kórgende, kóz jasym burshaqsha tógildi. Úndemeı jylaýdyń sońy óksikke aınaldy. Batyr jubatýdyń ornyna:
– Prekratıt! Terpet ne mogý jenskıe slezy! – dep aıqaı saldy.
– Kóz jasymdy súrtip qaıtýǵa oqtaldym. Baýkeńniń: Stoıat! – degen sózine burylyp qaradym: – «Ne aıtqyń keldi? Aıtqyń!» – dedi.
– Boıymnyń qortyqtyǵyna kúıeý balańyz renjigen joq edi! – dedim.
Solaı aıtýym muń eken, Baýkeń qarqyldap kúlip aldy da: – Ras, sen Tánirbergenniń qyzy ekensiń, oǵan názik ıýmoryń kýá. Biraq ójettigiń tartpapty, – dedi.
– Ylǵı jetimdik kórip, qýǵyn-súrginde júrgen urpaqta ol qaıdan bolsyn?! – dedim.
– Batyr meni baýyryna basty.
Men taǵy da jyladym...
3. Qazaq bolyp ólsem deımin...
Birde qyzmet ornyma nemeresin jetelegen aqsaqal keldi.
– Balam, meni osynda bir tylsym kúsh jeteledi. Petropavldan kelip otyrmyn. Jasym seksenge jaqyndap qaldy. Esimim Parhat, famılııam Vahıtov. Osy Ońtústik Qazaqstanda týǵanmyn. Ákem Baızaqov Máýlenqul «halyq jaýy» dep atylyp ketkende nebári eki jasta ekenmin. Kóp uzamaı Qazan qalasynan bir-aq shyǵyppyz. Onyń sebebi, meniń anam Mahınýr Vahıdova tatar ultynyń qyzy edi. Sonymen, meniń qujatyma Vahıdov Farhat, ulty – tatar dep jazylyp ketken.
Es bilgen shaǵymda Qazaqstannyń Qyzyljar óńirine keldim. Ákem 1930 jyldary Pavlodar jaǵynda prokýror qyzmetin atqarǵan eken. Qazir, qudaıǵa shúkir, úıli-barandy boldym. Ákemiz aqtaldy. Qansha jyldardan beri bir kórýge arman bolǵan týǵan ólkeme aıaq basyp turmyn. Tipten, ózimniń týǵan, ákemdi ustap áketken úıdi de kórdim. О́z ornynda tur eken. Shymkenttegi Gogol kóshesi, 41-úı. Kózime ottaı basyldy.
Endigi aıtpaǵym, sizderde ákem týraly qujattar bar kórinedi. Sony dálel etip, óz famılııamdy alyp, qazaq ekendigimdi aıǵaqtaıyn. Soǵan kómektes. О́ıtkeni, men qazaqtyń balasy – qazaq bolyp ólsem deımin...
Murajaıdyń qor saqtaý bólimindegi qujattar sóıleı jóneldi:
«Baızaqov Máýlenqul Islamqulovıch – 1900 jyly týǵan. Ulty – qazaq.
Áıeli – Vahıtova Mahıgýr – 1911 jyly týǵan. Ulty – tatar.
Qyzy – Baızaqova Laılıa – 1933 jyly týǵan. Ulty – qazaq.
Uly – Baızaqov Parhat – 1936 jyly týǵan. Ulty – qazaq.
Baızaqov Máýlenqul 1938 jyly 20 qańtarda OQÝNKVD tapsyrysymen ustalǵan. Keńes Odaǵyna qarsy nasıhat júrgizgeni úshin 58-statıanyń 2,8,9 jáne 11 tarmaqtary boıynsha ÚShTIKTIŃ qaýlysymen 1938 jyldyń 8 aqpan kúni atylǵan. 1989 jyly aqtalǵan.
Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jyldyń 14 sáýirindegi «Jappaı saıası repressııanyń qurbandaryn reabılıtasııalaýǵa baılanysty Baızaqov Máýlenqul saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolyp tabylady... »
Aqsaqal qýanyp qaldy. Ákesi tirilip kelgendeı bir otyryp, bir turyp, qaıta-qaıta rahmetin jaýdyryp jatty.
Qujat beretin mekemege qajetti qujattardy ázirlep berdik.
Bul – zobalań jyldary atylyp, keıinnen aqtalǵan barlyq qurbandarǵa beriletin tildeı anyqtama. Az bolsa da kóp maǵynany bildirip tur. Artynda qalǵan urpaqqa jol siltep turǵan – muhıttaǵy maıak-syndy, ári alys, ári jaqyn jol silteý.
Araǵa alty aı salyp Parhat aǵa keldi. Qýnaq. Júzinen qýanysh lebi esedi.
– Sizderge alǵys aıtqaly keldim. «Ulty qazaq» degen tólqujatty da aldym. Endigi armanym ákem turǵan úıge eskertkish taqta ornatsam deımin.
Bul múmkin be? – dep surady. Ishteı tolqýly. Ruqsat berile me, nemese ony qaıtesiz? – dep aıtyp qala ma degen úreı de bar sııaqty. – Qazir turyp jatqan úı ıesiniń kelisimin de aldym. Úıdiń taqta iletin qasbetin jóndep berýge kelisip te qoıdym.
– О́te jaqsy, aǵa. Qolymyzdan kelgen kómegimizdi aıap qalmaımyz.
Jaqynda, 31 mamyr kúni beıbit mıtıngi ótkizemiz. Sol mıtıngiden keıin ózińizdiń taǵdyrlas áriptesterińizdiń, ózge de urpaqtardyń, jalpy halyqtyń qatysýymen eskertkish taqtany saltanatty túrde ashatyn bolamyz degenimde, Parhat Máýlenqululynyń qýanyshynda shek bolmady.
Hanbıbi ESENQARAQYZY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
