Osydan-aq sýretten túsirilgen sýrettiń ar jaǵynda bir adamnyń ǵana basynan ótken azaptyń aıtylmaǵan daty turǵanyn túsiný qıyn emes edi. Sory bes eli saıası-qýǵyn súrgin qubandarynyń ishinde qanshama qasiret ketti eken. Eń ǵajaby atylyp ketti degen sýrettegi adam 1985 jyly óz ajalynan qaıtys bolǵan. Al jyldar boıy túrmeniń muraǵatynda jatqan qujattar baıyrǵy fototilshiniń obektıvine ilinýiniń ózi de sırek qubylys. Bertinde qaıtys bolǵan naǵashysynyń sýretin KGB arhıvinen tapqan Bolat aǵamyz da kópke deıin tańǵalýmen júredi. Sonymen...
– 1992 jyldary Qyzylorda oblystyq ákimdiginiń tapsyrmasymen «Bozdaqtar» atty kitap shyǵaratyn bolyp, soǵysta habarsyz ketkender, asharshylyqta ólgen, «halyq jaýy» atanǵandardyń qujattary men fotosýretterin qaraý úshin kitaptyń jaýapty redaktory Hamıt Embergenov aǵamyzben sol kezdegi Memlekettik qaýipsizdik komıtetimen daýlasyp júrip, arhıvke kirgenimiz bar. Ruqsat alǵannan keıin Hamıt aǵa ekeýmiz eki bólek qujattar aqtaryp otyryp, myna qyzyqqa kezdestim. «Memlekettik asa qaýipti qylmysker», «Japon tyńshysy» Oraqbaev Zarlyq №58 statıamen atýǵa buıyryldy» degen qujatty taýyp, shalqamnan túse jazdadym. Zarlyq aǵamyz maǵan naǵashy bolyp keledi. Ári bir aýyldanbyz. Jáne bala kezden ol kisini kórip, óstik. Keıin 1985 jyly óz ajalynan qaıtys bolǵanyn da bilemiz. Tek ara-tura 1937 jyly eki-úsh aı túrmede otyrǵanyn sheshem Rámzeden estip qalýshy edim.
Sonda deımin-aý, ushqan qus, júgirgen ań shyǵa almaǵan abaqtydan, talaı jazyqsyz arystarymyz qasha almaı, birden atylyp ketken jerden bul kisi qalaı sytylyp ketken? Tóbe shashyńdy tik turǵyzǵan «ataqty №58 bappen» atýǵa buıyrylǵan adam qalaı túrmeden qutyldy dep qaıran qalyp, otyryp qaldym.
Surastyra kelgende bilgenim, Zarlyq aǵamyzdyń kishi balasy Áýeshtiń (Áýelbek) aıtýynsha, ol kezde atýǵa buıyrylǵandardy atar aldynda eki saǵat túrmeniń aýlasyna shyǵaryp alyp baryp, sodan keıin ajal qushtyrady eken.
Áýelbektiń ákesiniń aıtqanyn eske túsirip otyrǵanda estigenim, sottyń úkimi shyǵyp, olardy dalaǵa shyǵarǵanda, túrme bastyǵy keremet jaraýly atpen kirip kelipti. Sol sátte Zarlyq aǵamyz barystaı atylyp kelip, ony atynan aýdaryp jiberip, atqa yrǵyp minip alyp, túrme qaqpasyn jantalasa jaba bergen qaraýyldardy (nadzıratel) attyń omyraýymen qaǵyp jiberip, qaqpadan aǵyp óte shyqqan kórinedi. Birden túrme mańyndaǵy Syrdarııa ózeninen júzip ótip ketedi. Artynan birde-bir myltyqtyń daýysy shyqpaǵan. Zarlyq aǵamyzdyń paıymdaýynsha, arǵymaǵyn qımaǵan túrme bastyǵy «oqtaryń atqa tıip ketedi» dep qarýly qaraýyldarǵa atqyzbaǵan bolý kerek.
– Zarlyq babamyz neden jazyqty bolǵan? Sodan ári qaıda baryp panalaǵan?
– Zarlyq aǵamyzdyń qaryndasy Qymbat Júsipovanyń sózine qaraǵanda, 1937 jyldyń basynda aýylda «Qulboldy» Ishannyń urpaǵy maqsum Akmaldy tutqyndaýǵa kelgende inisi Ikram «men Akmalmyn» dep aǵasynyń ornyna ketip, atylyp ketkende Zarlyq naǵashymyzdyń ákesi Oraqbaıdy da baıdyń balasy dep, atyshýly №58 statıamen atyp jiberipti. Sol 1937 jyldyń kúzinde aýyl bolyp ekken bıdaıyn jabyla oryp jatady. Oraqshylar túski tamaqtaryn iship bola bergende tóbelerinen bir qos qanatty ushaq ushyp ótipti.
Sonda kóp oraqshynyń biri Zarlyq aǵamyz: «Oı mynaý ushaqtyń qanatynyń astynda «Doloı SSSR» dep jazýly tur ǵoı» dep qalady. Osy sózdi ol kisi qaı jetiskennen aıtty deısiń?! Ishindegi jazyqsyz ketken ákesiniń sheri bar ǵoı. Erteńinde-aq Zarlyq aǵamyz tutqyndalǵan...
– Ol kisini bala kezden kórip ósseńiz, bertinde qaıtys bolsa, qalaı aman qaldy eken?
– Zarlyq aǵamyz sodan 1957 jylǵa deıin 20 jyl boıy Qyzylqumnyń Qaraqalpaqstandaǵy shekarasynda, elsiz jerde jalǵyz ózi boı tasalap júrgen. Qystyń aıazdy kúnderinde kúndiz qalyń sekseýildi úıip jaǵyp, keshke otty bylaı ysyryp tastap, ornyndaǵy ystyq jerge shapan jamylyp jatqan. Jerkepe qazyp alǵan.
– Eger bul súrgin jıyrma jylǵa sozylǵan bolsa, taǵdyry shynynda da sumdyq eken?! Aty da Zarlyq...
– Zarlyq Oraqbaev Qyzylorda oblysy, Syrdarııa aýdany, Qoǵalykól aýylynda 1902 jyly týǵan. Tutqyndalǵanda 35 jasta eken. Keıin elde 83 jasynda qaıtys boldy dep otyrmyn ǵoı. Áıeli Maýyty 1911 týyp, 2001 jyly týra 90 jasap, ómirden ótti. Zarlyq aǵamyzdyń ózi Oraqbaıdyń qaıtys bolyp ketken 12 balasynan keıin kórgen jalǵyz uly. On úshinshi bolyp týǵan balasy. Sondyqtan atyn Zarlyq dep qoıǵan eken.
Aıtqandaı bul kisiniń úsh balasy boldy. Tuńǵyshy Ásııa 1932 jyly týǵan. Uldary Aıtbaı 1945 jyly, kenjesi Áýelbek (Áýesh) 1949 jyly týǵan. Sonda deımin-aý, Zarlyq aǵamyz urlanyp úıine kelip júretin bolý kerek.
Mine, bir ǵana sýrettegi bir ǵana taǵdyrdyń syry osy!
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti sýretten túsirgen
Bolat OMARÁLIEV
ALMATY
