Senattyń 15 depýtatyn qoǵamnyń ulttyq-mádenı jáne ózge de mańyzdy múddeleriniń ókildigin Senatta qamtamasyz etý qajettigin eskere otyryp, Prezıdent taǵaıyndaıdy. Al osy jyldyń 28 maýsymynda ótetin saılaýda ókilettiliginiń konstıtýsııalyq merzimi aıaqtalatyn senatorlardyń ornyna elimizdiń ár óńirinen bir-birden 16 Senat depýtaty saılanady.
Senat depýtattyǵyna kandıdattar usyný saılaý taǵaıyndalǵan kúnnen keıingi kelesi kún − 2017 jylǵy 29 sáýirden bastaldy. Ol saılaý ótkiziletin kúnge bir aı qalǵanda, ıaǵnı 28 mamyrda aıaqtalady. Qazirgi kezde usynylǵan kandıdattardyń jalpy sany elimiz boıynsha 84 adamǵa jetti. Depýtattyqqa kandıdattar usyný oblystyq, Astana jáne Almaty qalalyq, aýdandyq, qalalyq máslıhattar sessııalarynda júrgizilýde. Saıası partııalar, ózge de qoǵamdyq birlestikter máslıhattardaǵy ózderiniń ókilderi arqyly Senat depýtattyǵyna kandıdatýralardy usynady. Al ózin-ózi usyný tártibimen tıisti saılaý komıssııasyna Senat depýtattyǵyna kandıdat retinde daýysqa túsý nıeti týraly ótinish berý arqyly júzege asyrylady.
Senat depýtattyǵyna kandıdatty qoldap qol jınaýdy senim bildirilgen adamdar uıymdastyrady. Qoldardy jınaýǵa arnalǵan qol qoıý paraqtaryn tıisti saılaý komıssııasy beredi. Depýtattyqqa kandıdat oblys máslıhattarynyń, Astana nemese Almaty qalalyq máslıhatynyń ókilderi bolyp tabylatyn tańdaýshylardyń jalpy sanynyń keminde 10%-ynyń qoldaýyna, biraq bir máslıhattan tańdaýshylar daýysynyń 25%-ynan aspaıtyn daýsyna ıe bolýǵa tıis. Tańdaýshy bir kandıdatty ǵana qoldap óz qolyn qoıýǵa quqyly. Kandıdat tirkelgennen keıin tańdaýshynyń qoly tek sot sheshiminiń negizinde ǵana keri qaıtarylyp alynady. Qoldardyń rastyǵyn tekserýdi tıisti saılaý komıssııasy qol qoıý paraqtaryn alǵannan keıin bes kún merzim ishinde, pasport qyzmetiniń qyzmetkerlerin tarta otyryp, júzege asyrady jáne tıisti hattama resimdeıdi. Eger qoldardyń rastyǵyn tekserý nátıjesinde qoldardyń 1%-ynan artyǵy ras bolmaı shyqqan jaǵdaıda, Senat depýtattyǵyna kandıdatty tirkeýden bas tartylady.
Depýtattyqqa kandıdattardy tirkeý máselesine kelsek, kandıdat tirkelgenge deıin jáne onyń Konstıtýsııa men Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zań qoıatyn talaptarǵa sáıkestigi tekserilgennen keıin, sondaı-aq, ony qoldap jınalǵan qoldar tekserilgennen keıin Ortsaılaýkomnyń shotyna depozıt retinde zannamada belgilengen eń tómengi jalaqynyń on bes eselengen mólsherinde (24459 teńge h 15 = 366885 teńge) saılaý jarnasyn engizedi. Kandıdat Senat depýtaty bolyp saılanǵan nemese daýys berý qorytyndylary boıynsha daýys berýge qatysqan tańdaýshylar daýsynyń keminde 5%-yn alǵan jaǵdaıda, sondaı-aq kandıdat qaıtys bolǵan jaǵdaıda engizilgen jarna kandıdatqa qaıtarylady. Qalǵan jaǵdaılardyń bárinde engizilgen jarna qaıtarylmaıdy jáne ol respýblıkalyq bıýdjet kirisine alynady.
Al tıisti oblystyq, Astana jáne Almaty qalalyq saılaý komıssııalary Senat depýtattyǵyna kandıdattardy tirkeýdi Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 73-babynda belgilengen qujattar negizinde júzege asyrady. Depýtattyqqa kandıdatty tirkeý kezinde oǵan tıisti kýálik beriledi jáne saılaý komıssııasynyń hattamasy jasalady, ol úsh kúndik merzimde Ortsaılaýkomǵa tabys etiledi. Kandıdatty tirkeýden bas tartýǵa nemese tirkeý týraly sheshim kúshiniń joıylýyna ony usynǵan máslıhat (máslıhattar) nemese kandıdattyń jeke ózi jeti kún merzimde Ortsaılaýkomǵa nemese sotqa shaǵym bere alady. Bul rette shaǵym berilgen kúninen bastap jeti kún merzim ishinde qaralady. Daýys beretin kúnge eki kún qalǵanda kandıdatty tirkeý týraly sheshimniń kúshin joıýǵa nemese buǵan deıin tirkeýden shyǵarylǵan kandıdatty qalpyna keltirýge jol berilmeıdi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna, qoǵamdyq birlestikterine Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa, ózge de zań aktilerine sáıkes belgili bir kandıdatty, saıası partııany jaqtap ne qarsy kedergisiz saılaý aldyndaǵy úgit júrgizý quqyǵyna kepildik berilgen. Memlekettik organdarǵa, jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna, sondaı-aq qyzmettik mindetterin oryndaý kezinde olardyń laýazymdy adamdaryna, Qarýly Kúshterdiń, basqa da áskerler men áskerı qurylymdardyń áskerı qyzmetshilerine, ulttyq qaýipsizdik organdarynyń, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri men sýdıalarǵa, saılaý komıssııalarynyń múshelerine, dinı birlestikterge saılaý aldyndaǵy úgitti júrgizýge, kez kelgen saılaý aldyndaǵy úgit materıaldaryn taratýǵa tyıym salynǵan.
Saılaý aldyndaǵy úgit Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes belgilengen kandıdattardy tirkeý merzimi aıaqtalǵan kezden bastalyp, saılaý bolatyn kúnniń aldyndaǵy kúngi jergilikti ýaqyt boıynsha saǵat 24.00-de aıaqtalady. Saılaý bolatyn kúni jáne onyń qarsańyndaǵy kúni kez kelgen úgitke tyıym salynady, biraq saılaý komıssııalarynyń úı-jaılarynan jáne daýys berýge arnalǵan pýnktterden tys jerlerde burynnan ilýli turǵan baspa úgit materıaldaryn sol oryndarynda qaldyrýǵa bolady. Saılaý aldyndaǵy úgit buqaralyq aqparat quraldary arqyly, saılaý aldyndaǵy jarııa is-sharalardy, sondaı-aq kandıdattardyń jáne olardyń senim bildirgen adamdarynyń tańdaýshylarmen jeke kezdesýlerin ótkizý jolymen, baspa, dybys-beıne jáne ózge de úgit materıaldaryn shyǵarý jáne taratý jolymen júzege asyrylady. Depýtattyqqa kandıdattyń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamasynda elimizdiń konstıtýsııalyq qurylysyn kúshtep ózgertý, onyń tutastyǵyn buzý, memleket qaýipsizdigine nuqsan keltirý, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq arazdyqty qozdyrý, qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urý jáne zańdarda kózdelmegen áskerılendirilgen qurylymdar qurý ıdeıalaryn ýaǵyzdaýǵa tyıym salynady.
Daýys berý kúni daýys berýge arnalǵan pýnktte ótinishterdi tirkeý jýrnaly bolýy tıis, al barsha jurttyń tanysýy úshin joǵary turǵan saılaý komıssııalarynyń, sottardyń, prokýratýra organdary men quqyq qorǵaý organdarynyń telefondary men mekenjaılarynyń tizimderi ilinedi. Sottar men prokýratýra organdary saılaý komıssııalary músheleriniń, azamattardyń, zanda belgilengen tártippen tirkelgen qoǵamdyq birlestikter ókilderiniń daýys berýdi ótkizýge qatysty, sondaı-aq saılaý týraly zańdardyń buzylýy jónindegi saılaýdy ázirleý men ótkizý kezeńinde kelip túsken aryzdaryn qarap, olardy 5 kún merzimde, al daýys berý aldyndaǵy 5 kúnge jetpeıtin ýaqyt ishinde jáne daýys berý kúni kelip túskenderin dereý qaraýǵa mindetti Senat depýtattaryn saılaý tańdaýshylardyń birlesken otyrysynda, eger oǵan tıisinshe oblystyń barlyq máslıhattarynan, respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń nemese el astanasynyń máslıhatynan ókil bolyp saılanǵan depýtattar sanynyń 50%-dan astamy qatysqanda zańdy bolyp tabylatyn tańdaýshylardyń birlesken otyrysynda júrgiziledi. Otyrysqa tıisti máslıhattyń hatshysy tóraǵalyq etedi. Oǵan tıisti saılaý komıssııasynyń tóraǵasy men músheleri qatysady. Saılaý komıssııasynyń tóraǵasy tańdaýshylardy tirkeý aıaqtalǵannan keıin dereý Ortsaılaýkomǵa Parlament Senatynyń depýtattaryn saılaýǵa tańdaýshylardyń kelýi týraly habar jiberedi. Eger Senat depýtatyn saılaý jónindegi otyrysta bolǵan tańdaýshylardyń 50%-dan astamy daýys berýge qatyssa, ol ótkizilgen bolyp esepteledi.
Daýys berý barysyn, daýystardy sanaý jáne daýys berý nátıjelerin resimdeý rásimin júzege asyratyn adamdarǵa barlyq atalǵan rásimderdi anyq kórý múmkindigi qamtamasyz etilýi qajet. Saılaý komıssııasynyń tóraǵasy bir mezgilde daýys berýge arnalǵan úı-jaıdaǵy tańdaýshylardyń sanyn retteıdi, tártipke jaýapty bolady jáne Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń erejelerin buzyp, daýys berýdi ótkizýge kedergi keltirgen kez kelgen adamnyń ol jerden ketýin talap etýge haqyly. Al saılaý komıssııasynyń tóraǵasy men hatshysynyń bıýlletender berýge quqyǵy joq. Bıýlletendi bergen komıssııa múshesi oǵan óziniń qolyn qoıady, sondaı-aq bıýlleten alǵan tańdaýshy da óziniń teginiń tusyna qolyn qoıady.
Daýys berýge arnalǵan pýnkttegi daýystardy sanaý júrgiziletin ústelder ýchaskelik saılaý komıssııalary músheleriniń is-áreketin qatysyp otyrǵan barlyq adamnyń kórip otyrýy qamtamasyz etiletindeı etip ornalastyrylady. Daýystardy sanaý kezinde qatysatyn senim bildirilgen adamdar men baıqaýshylar daýystardy sanaýdy bıýlletenderdegi belgilerdiń kórinip turýy qamtamasyz etiletindeı qashyqtyq pen jaǵdaıda baıqap turady. Depýtattardy saılaý kezinde daýystardy sanaý daýys berý aıaqtalǵannan keıin kidirissiz bastalady. Daýystardy sanaýdy saılaý komıssııasynyń músheleri úzilissiz júrgizedi. Daýystardy sanaý ýaqyty sanaý bastalǵannan 12 saǵattan aspaýy tıis.
Osy úderister aıaqtalǵan soń bıýlletender salynǵan turaqty jáshikti ashqanǵa deıin saılaý komıssııasy bıýlletender alǵan tańdaýshylardy sanap, tańdaýshylardyń jalpy sanyn aıqyndaıdy. Paıdalanylmaǵan bıýlletender joıylady jáne jeke qattalyp jınalady. Odan keıin saılaý komıssııasynyń tóraǵasy ne onyń ornyndaǵy komıssııa múshesi sanaý nátıjelerin jarııa etedi jáne olardy daýystardy sanaý hattamasyna engizedi. Al Senat depýtattaryn saılaý qorytyndylaryn Ortsaılaýkom saılaý ótkizilgen kúnnen bastap jeti kún merzimnen keshiktirmeı shyǵarady.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
