О́ńirde shegirtkelerdiń eginge túsý qaýpi týyp turǵanymen, mamandar ázirge mundaı jaǵdaıdyń tirkelmegenin aıtady. Biraq, tań bozynan qara keshke deıin beınettenip egin salǵan sharýalar shegirtke shyrǵalańynan shynynda da qaýiptenip otyr. Eger shegirtkeler shartarapty otap tastasa, eńbektiń esh, tuzdyń sor bolǵany. Odan bólek, jaıylymdy jaılaǵan zııankesterdiń óristegi shópke deıin otaý qaýpi taǵy bar. Sondyqtan, bul jaǵdaıdyń aldyn alyp, shuǵyl arada olardyń kózin joımasa, jerge dendep enip, odan kóbeıip, aqyry qıyn bolýy múmkin.
Shegirtke bolǵanda, bul kádimgi shegirtke de emes. Áıtpese, aýyldaǵy sýly, nýly jerlerde tún balasy «shyrqap» qoıa beretin qarapaıym shegirtkeniń násili bólek. Al óńir jaılaýyn jaılaǵan shegirtkelerdiń bul túri «marokkolyq» dep atalady eken. Mamandar shegirtkeniń mundaı túrin asa qaýipti deıdi. Endi qaýipti zııankestermen kúres jumysy qansha jerden jolǵa qoıyldy degenmen, olardyń kún emes, saǵat sanap kóbeıip bara jatýy kúmán týdyrady.
Árıne, mıllıondaǵan zııankesti bir mezette túp-tuqııanymen joq qylyp jiberý qıyn. Bólingen qarajat bar, endi buǵan kóptegen jumys kúshi qajet. Osy oraıda jýyrda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi agroónerkásip keshenindegi Memlekettik ınspeksııa komıtetiniń tóraǵasy Erjan Aınabekov óńirge kelgen edi. Komıtet tóraǵasy mamandardyń zııankestermen jumys barysynda shegirtkeler shóp jegende birden áser etetin preparattardy qoldanyp otyrǵanyn, bul dáriler úsh saǵat pen úsh kún aralyǵynda óz nátıjesin beretinin aıtty.
Mamandar mundaı jaǵdaıdyń ár on jyl saıyn qaıtalanyp otyratynyn málimdedi. Máselen, ótken jyly zııankester oblysta 8 myń gektar jerdi jaılasa, bıyl 63 myń gektar jerdi otaýǵa kirisken. Bir qyzyǵy, aıaq astynan kóbeıip ketý marokkolyq shegirtkelerge tán qasıet eken. Ásirese, Ońtústik Qazaqstan jáne Jambyl oblystarynda marokkolyq shegirtkelerdiń túri kóp kórinedi. Sondyqtan da shegirtkelermen kúres bir kúnde aıaqtala salatyn jumys bolmaı otyr.
– Fıtosanıtarlyq dıagnostıka jáne boljamdaý ortalyǵymen birlesip, anyqtaý jumystaryn júrgizýdemiz. Sondaı-aq, elimizdiń ósimdikterdi qorǵaý ınstıtýtynyń birlesken baǵdarlamasy boıynsha sheteldik mamandardy da shaqyrdyq. Mundaǵy maqsat spýtnıktik júıe, ushaqsyz apparattardy qoldana otyryp, zııankesterdiń taralý aýmaǵyn anyqtaý bolmaq. Endi hımııalyq preparattardan bıologııalyq preparattarǵa ótemiz ba degen jospar bar. Shegirtkeniń shamadan tys kóbeıýine jergilikti dıqandar men shopandar alańdaýshylyq tanytýda. Degenmen, qazir shegirtke aýmaǵynan kem degende 25-30 shaqyrymǵa deıin tazalanyp bitti, – deıdi Erjan Aınabekov.
Zııankesterdiń kózin joıý maqsatynda respýblıka boıynsha 1,5 mıllıard qarjy qaralsa, Jambyl oblysy boıynsha 125 mıllıon teńge bólingen. Shilde aıynda shegirtkelerdiń jumyrtqalaý kezeńi bastalady. Endi kelesi jylǵa zııankesterdiń qanshalyqty tómendeıtini sol kezde belgili bolady eken. Al jambyldyqtar 2008 jyly dál osyndaı jaǵdaıdyń oryn alǵanyn aıtady.
Bıyl zııankester Jambyl aýdanynyń Kódeli aımaǵynda kóp taralǵan. Oblystyq aýmaqtyq ınspeksııanyń bergen málimetinshe, Jambyl aýdanynda 18 970 gektar kólemindegi jer zalaldanǵan. Al Talas aýdanynda 17 540 gektar jerdi, Baızaq aýdanynda 15 480 gektar jerdi marokkolyq shegirtkeler jaılapty. Endi ınspeksııa basshysy Nurbı Jigitekov Jambyl aýdanynda – 4, Baızaq aýdanynda – 6 jáne Talas aýdanynda 7 tehnıkanyń jumys istep jatqanyn aıtty. Máseleniń mán-jaıyn bilmek maqsatta Kódeli aımaǵyna barǵanymyzda arnaıy tehnıkalardyń jumys istep jatqanyn kórdik. Aldaǵy ýaqytta bul jumystar qandaı nátıje beredi degen saýalymyzǵa Nurbı Rahmethanuly zııankesterdi bıyl tolyǵymen joıamyz dep jaýap berdi. Biraq qazir shegirtkeler jaılaǵan aýmaqtarda jumys qarqyny burynǵydan da kúsheıtilgen.
Bıyl Jambyl oblysynda tuqym sebý josparlanǵan aýmaq asa aýqymdy. Onyń ishinde dándi jáne dándi burshaqty daqyldar, maıly daqyldar, mal azyǵy daqyldary men kókónis, baqsha ónimderi de bar. Endi bul baılyqtyń bárin kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, zııankesterdi jaılatpaý búginde oblys úshin mańyzdy másele bolyp otyr.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
