Muǵalim mártebesi

Búgingi áńgime tórkini sol mártebesi bıik ustazǵa qatysty bolmaq. Mamandyq mártebesiniń kóterilýine yqpal etetinder de kásibı áleýeti joǵary muǵalimder. Úzdik pe­dagogtardy dóp basyp taný, olardy shyna­ıy qol­daý – osy saladaǵy ózge jandardy yn­talan­dyratyn, búginde jańa mazmunǵa ıe bo­lýy tıis mańyzdy faktor. Máńgi óshpes qun­dylyq – bilim   sapasyn qamtamasyz etip, ada­mı kapıtal sapasyn arttyrý arqyly eli­mizdi básekege qabiletti etýge úles qosatyn – úz­dik pedagog. Olaı bolsa, kásibı belsendi, kósh­basshy maman qandaı qurmet, marapatqa bol­syn ábden laıyq. Desek te, solardyń ishin­degi bir emes, birneshe ataǵy bar, el ishinde moı­yndalǵan, shyǵarmashylyqpen jumys is­teı­tin, sanaýly daraboz ustazdarǵa bir erekshe qurmet jasalsa ǵoı deısiń. Birde Elbasy mu­ǵa­limniń bedelin kóterýimiz kerektigin, ke­le­shekte muǵalim joǵary aqy tólenetin már­te­beli mamandyqqa aınalatynyn aıtqan bola­tyn. Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «...qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bı­ik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi» deýinde úl­ken mán jatyr. Demek, osy sala mamandaryna ar­tylar jaýapkershilik salmaǵy aýyrlamasa, je­ńildemesi anyq. Osyǵan oraı, olarǵa da sáı­kesinshe jaǵdaı qarastyrylsa, quba-qup.

Máselen, doktorlardy qozǵamaı-aq qoıa­lyq, kandıdattyǵyn qorǵap alǵannan keı­in keı­bir kemtalant «ǵalymdardyń» da jala­qy­sy­na ústeme aqy tólenedi. Mem­le­ketimizdiń áde­bıet pen mádenıet salasynyń maıtalman­daryna udaıy qoldaý bildirip, qurmet kór­setetini jón-aq. Aıtalyq, Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – El­basynyń ádebıet jáne mádenıet sa­la­syndaǵy memlekettik stıpendııasyna 2016 jyly ıe bolǵandar tizimin ( «EQ», 5 qań­tar 2017 j.) qarap otyrsaq, onda jasy 22-den bas­tap 90-nan asqan tanymal jáne esimderi bel­gisizdeý de azamattar qamtylǵan eken. Al, muǵalim qabileti, eńbegi jarq etip, bir­den kózge túspeıdi, jarııa bolmaıdy, keń qaý­ymǵa tanylý úshin ýaqyt kerek. Ta­nyl­ǵan­nyń, moıyndalǵannyń ózinde eńbegi eleý­siz qalyp, zeınetkerlikke marapatsyz ke­tetinderi de joq emes. Osy oraıda jýrnalıst Súleımen Mámettiń «Muǵalim bedelin qaı­tsek kóteremiz?» degen maqalasyndaǵy «Ur­paq taǵdyryn sheshetin muǵalimder quqyǵyn qorǵ­aıtyn arnaıy zań qabyldasaq, utylmas edik. Onsyz muǵalimder týraly túıtkil ońaı sheshilmeıdi» degen oı-pikiri kóńilge qo­nym­dy. Bul rette naǵyz ustaz da shynaıy ba­ǵa­syn tapqan bolar ma edi. Shynynda da, «arpa ishin­­degi bir bıdaı» degendeı, júzdegen, tipti myń­­d­aǵan muǵalimder arasyndaǵy daraboz ma­ma­n­darǵa memleket tarapynan ózgeshe qoldaý kór­setilgeni jón. 

Osydan birer jyl buryn osy mazmundas hat­ty Bilim jáne ǵylym mınıstrligine jol­daǵan edim. Olardan kelgen jaýapta búginde muǵalim mártebesin kóterýge ba­ǵyttalǵan túrli is-sharalar, onyń ishinde jyl saıyn «Úzdik pedagog» respýblıkalyq baıqaýy ótkiziletini jazylǵan bolatyn. Bul − tolaǵaı tabysyn pash etkisi keletin talantty muǵalimder arasyndaǵy shoqtyǵy bıik kásibı baıqaý. О́kinishke qaraı, jeńimpaz atanatynyna kúmáni joq, qashanda top jaratyn naǵyz ustazdyń konkýrstan ótpeı qalýy kóńil qulazytady. О́zgelerdiń qandaı krıterııler boıynsha úzdik atanǵany da jarııa etilmeıdi. Qalaı desek te, ózgeshe oılap, ózgeshe áreket jasaıtyn shyǵarmashyl ustazdyń eńbegi de ózgesherek elenýi tıis. Tipti, HIH ǵasyrda uly aǵartýshy-pedagog Y.Altynsarın jaqsy oqytýshyǵa erekshe kóńil bólgenin myna bir sózderi aıǵaqtaıdy: «...aǵash-balta ustalyǵy ónerinen sabaq beretin bir jaqsy oqytýshy tabyla qalatyn bolsa jáne onyń ústine oqý-jazý úırete de biletin bolsa, oǵan páter berip, onyń ústine 400-500 som jalaqy berýdiń de tásilin tabar edim» (V.V.Katarınskııge jazǵan hatynan, 1883 jylǵy 1 sáýir). О́zgelerden bási joǵary mamanǵa qoshemettiń de molyraq bolýyn qalaǵan uly ustaz ónegesi ómirsheń bolsa eken deısiń. Muny qoldaýshylar da barshylyq. 

Aıtalyq, elimizdiń bilim salasy qyz­metkerleri arasyndaǵy birden-bir Qazaq­stan­nyń Eńbek Eri Aıagúl Mırazova muǵalim eń­be­giniń memlekettik deńgeıdegi «Bilim be­rý isiniń úzdigi», Y.Altynsarın medali já­ne basqa da marapattar qarjylyq túr­de bekitilgenin qalaıdy. Iаǵnı, marapat ıe­le­ri­ne óz deńgeı-dárejesine qaraı aılyq jala­qy­laryna qosymsha aqy berilip otyrsa, nur ús­tine nur bolar edi dep sanaıdy ataqty pe­dagog. Onyń pikirinshe, eger muǵalimniń jalaqysy durystalsa, muǵalim tapshylyǵy emes, muǵalimdikke oryn tappaı júrer edik. Damyǵan elderde, aıtalyq, bilim salasy eń úzdikter qatarynda sanalatyn Fınlıandııada muǵalimderdiń aılyǵy kásibı ereksheligine qaraı 2-3,5 myń eýro aralyǵynda eken. Odan ózge de damyǵan elderde muǵalimderdiń kásibı qu­zyrettiligi joǵary, bedeli bıik.

Keleshekte mamandyqtardyń birsha­ma­sy­na joıylý qaýpi tónetindigi aıtylýda, al meı­linshe keń taraǵan, «kún sóngenshe són­beı­tin» muǵalim mamandyǵyn qadirleý te­tik­te­ri júzege asyp jatsa, el erteńi jastarymyz da neǵurlym zerdeli, áleýetti bolmaq. Shynynda da, bilim sapasyn arttyrý, oǵan tikeleı yqpal etýshi tulǵa – muǵalim mártebesin kóterý, túptep kel­gende, ózara táýeldi, bir-birimen baılanys­ty sheshýshi, pármendi qubylystar. Osy tusta er­teńgi el bolashaǵyn oqytyp tárbıeleıtin us­tazǵa ózgeshe kóńil bólý qajet ekenin taǵy da bir ret qaperge salǵymyz keledi. 

Pıalash SÚIINKINA, 
Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń ozaty, Y.Altynsarın medaliniń ıegeri

QOSTANAI