Tajaldy tunshyqtyrý

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti  Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst

Saýytbek Abdrahmanovtyń  suhbat kitabynan

– Nursultan Ábishuly, Táýelsizdi­gi­miz­diń jıyrma jyldyǵy tarıhy­myz­daǵy taǵy bir orasan oqıǵanyń jıyrma jyl­dyǵymen tustas keledi. Ol oqıǵa – sizdiń 1991 jylǵy 29 ta­myz­daǵy Jar­ly­ǵyńyzben Semeı po­lıgonynyń ja­by­lýy. Keńes odaǵy­nyń tusynda, Más­keý bıligi kezinde qabyldanǵan bul sheshim Ortalyqqa ashyq kúngi naıza­ǵaı­daı bolǵanyn, al álemdik qaýymdastyq úshin sizdiń ja­handyq qarýsyzdaný isine qosqan úl­ken úlesińiz, adamzat tarı­hyn­daǵy teń­dessiz qadam retinde qabyl­dan­ǵa­nyn bilemiz. Suhbat kitabynyń bir ta­raýy sol sheshimge alyp kelgen jaǵ­daıat­tar, sol sheshimniń qabyldanýy, onyń bizdiń keıingi ómirimizge, bizdiń ǵana emes-aý, jalpy planetadaǵy qa­rý­syz­da­ný úderisine áseri týraly bolsa dep ótinish bildirgenim sondyqtan. – Bul áńgimeni áriden bastaýǵa týra keledi. Áriden degende, tipti Adam ata men Haýa ananyń kezinen. Olardyń eki uly bol­ǵan delinedi ǵoı – Ábil men Qabyl. Abyl dep te jazady, men qazaq­tarda kóbi­rek kezdesetin bolǵan soń Ábil dep aıtyp otyrmyn. Taýratta Avel men Kaın dep aı­tylady. Qabyl egin ekken, Ábil mal baq­qan eken. Ekeýi Allaǵa qurbandyq bergende Ábil shyn nıetimen semiz qoshqaryn, al Qabyl áıteýir berip qutylaıyn dep sa­pasy nashar bıdaıyn ákelipti deıdi. Sonda Qabyldyń nıetsiz ákelgen qurbandyǵy qa­byl alynbapty. Júregin qyzǵanysh býǵan Qabyl Ábildi óltirgen. Orystaǵy «okaıan­nyı», ıaǵnı qarǵys atqan degen sózdiń sol Kaınnan shyqqanyn bilesiń ǵoı. Sonda Qabyl Ábildi taspen urǵan. Sol tas – adamzat bala­synyń alǵashqy ajal qarýy. By­laısha aıtqanda, qarýlaný úderisiniń ba­sy. Sodan bergi zamandardyń bárinde adam balasy qarýlanýyn jalǵastyryp keledi. Áýelde qarý ańshylyqta qorǵaný­dyń, shabýyldyń quraly bolǵan. Bara-bara qarý adamdar arasyndaǵy qaqty­ǵys­ta, keıin halyqtar, memleketter ara­syndaǵy so­ǵysta qoldanyla bastady. Qa­rýdyń nesheme túri shyqty. Onyń bu­rynǵydan qater­li­rek, qýattyraq túrine aldymen qoly jetken elderdiń mereıi ústem boldy. Jańa elderdi, jańa jerlerdi solar basyp aldy. Qarýdyń arqa­synda memleketterdiń sheka­ra­lary óz­ger­tildi, talaı halyqtar jer aýyp ketti. Tarıhtaǵy ımperııalardyń bári qarýdyń kúshimen qurylǵan. Otar el­derdiń bári qarýdyń kúshimen baǵyn­dy­ryl­ǵan. Adam­zat tarıhyn tek soǵystar tarıhy dep qaraý, árıne, birjaqtylyq, áıt­se de, bul paıymdaýda aqıqattyń ush­qy­ny da bar. Tarıhtyń qaı kezeńin alsa­ńyz da sondaǵy oqıǵalardyń eń aldymen neshe túrli soǵystardyń saldarynan bol­ǵa­nyn kóresiz. Adamzat shejiresinde izin qaldyrǵan áıgili ámirshilerdiń barlyǵy derlik ári qudiretti qolbasshylar ekendigi de sondyqtan. Darıı de, Aleksandr Makedonskıı de, Gaı Iýlıı Sezar da, Shyń­ǵys­han da, Napoleon da bárinen bu­ryn uly qolbasshylar edi. Olardyń qaı qaısysy da soǵys tarıhynda qarýdyń óz kezi úshin jańa túrlerin engizýimen de qalǵan. Qýat­ty qarýǵa ıe bolý sol eldi bas­qarǵan adam­dardyń qadirin aıqyn­daıtyn basty ólshemderdiń birine aınal­dy. Cherchılldiń Stalın týraly aıtqan «On prınıal Rossııý s sohoı ı ostavıl ee s atomnym voorýjenıem» degen belgili sózi bar. Ǵylymnyń, tehnıkanyń damýy qarý­dy tipti qaterli etip jiberdi. Qazaqtyń burynǵy shoqpar, qanjar, selebe, aıbalta, narkesken sııaqty qarýlary, saýyt, sharaına, dýlyǵa sııaqty jaraqtary oq qarýy­nyń, ot qarýynyń janynda jaramaı qal­dy. «Batyr bir oqtyq» degen maqal sol kez­de shyqqan bolsa kerek. Qys­qasy, adam adam bolǵaly qarýlaný­men keledi. Degenmen, ár nárseniń shegi bar. Bolýǵa tıis. Ási­re­se, jıyrmasynshy ǵasyrda atomdy ból­shekteýge qol jetkennen, sonyń nátıje­sin­de ıadrolyq qarý jasaýǵa múmkindik tý­ǵannan keıin adamzat qatty oılanýǵa tıis edi. О́ki­nishke oraı, olaı bolmady. Al negizinde, semserden soqa soǵý, ıaǵnı óltiretin quraldan yryzdyq keltiretin qural jasaý adam balasynyń atam zamannan kele jat­qan armany. Nıý-Iorkte, Birikken Ulttar Uıymynyń aldynda Výchetıchtiń «Semserden soqa soǵý» degen músini qoıylǵany sondyqtan. – Sizdiń bala kúnińizde osyǵan uqsas oqıǵa bolǵan ǵoı. – Bolǵan. Ony jazdym ǵoı kitabymda. DÁIEKTEME: «Balalyq shaǵymdaǵy bir oqıǵa me­niń ómirim men taǵdyryma tereń boılap engeni sonsha, sol oqıǵany men umyt­paı júrmin be, álde janyma jalaý bolyp júrgen sol oqıǵa ma – muny búgingi kúni tap basyp aıtý qıyn. ...Men týardan kóp buryn-aq bizdiń úıde áskerı vıntovka bolypty, ony ákem Ábishtiń týystarynyń biri jaza­laý­shy otrıadpen bir qaqtyǵysta ol­jalaǵan eken. Bul sonaý topalańdy 1916 jyly, Reseı ımperııasynyń qıyr­daǵy baty­syn­da lapyldap jatqan so­ǵystyń qara jumysyna qazaqtardy qoıdaı aıdaý tý­raly jarlyqqa qarsy burq ete qalǵan qarýly kóterilis tu­synda bolypty. Biraq kúsh teń emes-tin: qolǵa ilikkenimen qarýlanǵan sar­bazdarǵa qarsy júıe­li armııanyń muz­daı qarýlanǵan bólim­deri attanǵan-dy. Demek, vıntovka bizdiń úıde jaýyn­gerlik olja ne rýymyzdyń erliginiń belgisi retinde emes, opat bolǵan­dardyń kózi retinde saqtalǵany ǵoı. Birde ájem Myrzabala: «Bul myl­tyq aǵalarymyzǵa ajal, bizge azap bo­lyp tıgen. Qaıǵy jamap, sarsyltqan ǵoı. Endi sol qasiret balalarymyzdyń ba­syna da kelsin deısińder me? Kemeń­gerliktiń de, kisiliktiń de ólshemi – ja­mandyqty janyńa jolatpaǵan. Al ja­dymyz ózimizben birge keter», – depti. Aıtty – boldy. Qarýmen qoshtasý­dyń kóne yrymyn jasap, ákem vın­tov­­kany ókimetke ótkizedi, biraq alty qyrly naızasyn alyp qalady. Aýyl balalary eńbekke erte ara­la­sady ǵoı. Birde balapandarǵa kók julý­ǵa barǵan meniń qos alaqa­nym­nyń osy­lyp-osylyp ketkenin (ósip turǵannyń bári jo­ńyshqa emes qoı) kórip, ájem: «Jaý­dy jeńdik qoı, endi soǵys bola qoımas, al aspap úıde kádege jaraıdy» dep, sol temir naızadan oraq jasaýdy buıyrdy. Shynynda da sol kezde elde ózi­mizdiń de, ózgeniń de qarý-jaraǵy jetip ar­ty­latyn. Esesine kádimgi qaı­shy, qalaq, ıne-jip, buranda... jetispeıtin. Úıge jańa týǵan aıdaı jal­tyra­ǵan oraq ta kelip, sharýanyń balasy meniń tuńǵysh quralyma aınaldy». N.Nazarbaev «Beıbitshilik kindigi» A., 2001, 6-7-better. – Kitabyńyzda aýyldaǵy oıyn bala­larymen júrgende sol vıntovka, sol naıza esińizge túsip ketip, nege berdi, nege oraq jasady dep úlkenderge ókpe­leı­tinińiz de aıtylǵan. – Onda men Myrzabala ájemniń oraqty qolyma ustatarda «Ie bol!» degenin de eske salaıyn. О́ıtkeni, sol sóz bala kúnimde-aq aldymnan shyqqan edi. Úlkenderge erip, ózimshe, álim kelgenshe álgi oraǵymmen egin orysatynmyn. Kishkentaımyn, sharshap, qaljyrap ketemin. Jata qalyp, qal­ǵyp ta ketemin. Oıyn balasy emespin be, ózim bir jaqta, oraǵym bir jaqta jatady ondaıda. Bir kúni janyma tastaı salǵan sol oraqqa qurdastarymnyń biri aıaǵyn or­ǵy­zyp al­ǵany. Shapshyp aqqan qany da kóz al­dym­da. Záre-qutym ketti. Sonda ájem­niń «Ie bol!» degen sózi qulaǵymda jań­ǵyr­ǵandaı bolyp edi. Ájem, árıne, ol sózdi oraǵyńdy joǵaltpa, abaılap usta, bir jerińdi oryp alyp júrme degen tur­ǵyda aıtty ǵoı. Biraq, sol sózge úlken ma­ǵyna da syıyp turǵan sııaqty. «Ie bol!» degen sózdi bárine qatystyryp aı­týǵa bo­lady. Quralyńa ıe bol, qarýyńa ıe bol, ot­basyńa ıe bol, óz basyńa ıe bol degendeı. Aıtqandaı, taǵy bir jaǵ­daı bar. Dál sol oqıǵa bolǵan kúni, qurdasymnyń aıa­ǵyn meniń oraǵym oryp ketkenin aıtamyn, aýyl jaqqa kelsem bizdiń úı jaqtan ýlap-shýlap jylaǵan daýys estildi. Ájem ómir­den ótken eken. Endi búgin sol sózge prezıdent retinde qarasam, maǵan ájem «Elińe ıe bol» dep amanat etip ketkendeı de kórinedi. – Jańa Cherchılldiń Stalın týra­ly aıtqan sózin keltirdińiz. Degenmen, Ke­ńes odaǵy atom qarýynyń qupııa­syn áýelde barlaý, shpıonaj jolymen qolǵa túsirgeni keıingi kezde kóp aı­tylyp júr ǵoı. Buǵan baılanysty ne der edińiz? – Solaı dep jarııalylyq jyl­daryn­da, odan beride ǵana aıtylyp, jazyla basta­dy. Men onyń naqty jaı-japsaryn bile qoımaımyn. Dál solaı bolǵan kún­niń ózin­de Keńes odaǵynda bul baǵytta kóp jumys amerıkalyqtarmen qatar júr­gizilgeni anyq. Sodan keıin formýla jazylǵan qa­ǵaz qolǵa túsisimen bomba jasala qal­maı­tynyn da uǵyný kerek. Qalaı bolǵanda da Keńes odaǵynyń ıadrolyq qarýǵa qol jetkizýin jalǵyz shpıonajdyń jemisi deı salý azdyq etedi. 1947 jyly Stalın (aıt­qan­daı, bul da ta­myz aıynda) Semeı ıadro­lyq polıgo­nyn qurý jónindegi sheshimge qol qoıǵan. Soǵan baılanysty qupııa qala turǵyzy­latyn bolyp, oǵan «Semeı – 21» degen jasyryn at berilgen. Arada nebári eki jyl ótkende, 1949 jylǵy 29 tamyzda po­lıgonda alǵashqy jarylys jasalǵan. DÁIEKTEME: «1949 jylǵy 29 tamyzda tup-týra tańǵy saǵat jetide kóz ilespes jyl­dam­dyqpen ulǵaıyp bara jatqan otty dop kenetten Jer denesine qomaǵaı qa­dalyp, ony sharpyp ótti de, dál bir Kún ornyna kún bolǵysy kelgendeı aspanǵa kóte­rile berdi. Jer oqystan qatty aýyrsynyp, shyńǵy­ryp jiberdi. Otty shardan soń, sura­pyl qýat pen kóz qa­ryq­tyrar sáýle bas aınaldyryp jibergendeı bir sát­te jalmaǵan jer qaba­ǵy­nyń ystyq kúli men ıisi kókke kóterile berdi. Jer lypasynyń órteń ıisi qolqa atar tútinniń ashy ıisin qoldan ja­sal­ǵan jel áp-sátte jan-jaqqa tara­typ, kóz kórip, qulaq estimegen, aıaýdy bil­meıtin jaý jaqyndap qalǵanyn jet­­kizgendeı boldy. Orasan zor, biraq kózge kórinbeıtin sypyrǵy esten tan­ǵan tirshilik ıeleri men eshteńeni tú­sin­begen ósimdikti jer betinen bir demde julyp alyp, talaı-talaı sha­qyrymǵa serpip tastaǵandaı edi. Er­teginiń sum­dyq Aıdahary jer qoı­naýynan kenet shyǵyp, onyń denesin orasan ot tilimen jalmap ketkendeı edi. Taıaý jerlerdegi sırek aýyldar men bir­li-jarym selolarda turatyn adam­­dar dir ete túsken jer men jar­ty as­pan­dy alyp ketken ot-jalynǵa ta­ńyr­­qap, úılerinen júgirip shyǵyp, kók­jıek­ke ún-túnsiz, demin ishine ala qa­rap tur­dy, al onda adamnyń oıy men táji­rıbesine esh syımaıtyn ekinshi kún jarq etip, qaıta sónip bara jatty. Bári bitti... Jalǵyz túp shóp qal­maǵan, tútigip qaraıyp ketken dala­nyń tul jamylǵysy. Jańa jumyrt­qa jar­ǵan balapandaı, qaıda, nege ba­ratynyn bilmeıtindeı áltek-táltek basqan so­qyr búrkitter. Jan tásilim aldynda jantalasqan tyshqandar­dyń, qarsaq­tar­dyń, qasqyrlardyń, tún­de ǵana ty­nymsyz jortqan ke­sirt­keler­diń denesi. Olardyń jan­talasynan kimge qaratyp aıtylǵany belgisiz «Nelikten..?» degen únsiz suraq seziletindeı. Al záresi ushyp, ańyrǵan adamdar «Ol ne?» degen suraqqa jaýap taba almaı, beımálim qursaýdan bosana almaı tur. Buryn-sońdy kórme­gen bul qu­bylys, olardy ún-túnsiz qa­typ qalýǵa májbúr etti, olar ózderi de baıqamaı, dala óristeri men taý bók­terleriniń burynǵy sheshek atqan, gúl jaınaǵan raqat kúnderine, bálkim, endi qaıtyp oralýy kádik kúnderine taǵzym etkendeı edi». N.Nazarbaev «Beıbitshilik kindigi», 47-48-better. – Nursultan Ábishuly, osy arada tań­daýdyń nege qazaq dalasyna, nege Abaı men Áýezov týǵan jerge túske­nine baı­lanysty da túsindirme bere ketý ar­tyq bolmaıtyn sııaqty. – Máskeý­de­gi­ler bul jer Keńes odaǵy­nyń eń adam az qonystanǵan jeri edi, onyń ústine negizgi kommýnıkasııa jelilerinen onsha­lyq­ty qashyq emes edi degen sııaqty sóz­derdi aldymen kóldeneń tartatyn. Sóı­tip, oblys ortalyǵynan nebári júz elý sha­qyrym jerdi tańdap alypty. Tym uzaq­qa temirjol tartyp jat­paý úshin. Kóp shy­ǵyn jumsamaý úshin. Synaq ornyna jap-jaqyn jerde tolyp jatqan aýyldar men kentter bar edi. Ár nárseni óz atymen ataıtyn bol­saq, olardyń bári de is jú­zin­de mem­lekettiń áskerı-saıası múddesine bola qurban etilgen. Sanaly túrde. Áıtpese, ıadrolyq synaqtardyń sol mańaıdaǵy eldi mekender adamdarynyń densaýly­ǵyna qan­daı áser etetinin, qandaı qater tón­diretinin olar bilmegen emes, bilgen. AQSh-tyń atom qarýyna monopolııasyn qaıt­kende de tezirek joıýdy ǵana maqsat tutqan keńestik bılik is júzinde júz myń­daǵan adamdardyń ómirin túkke tur­ǵysyz birdeńe dep qaraǵan. Iаdrolyq ja­rylys jasalatyny jóninde sondaǵy halyqqa eskertý 1953 jyldan ǵana bas­talǵan. Soǵan deıin, ıaǵnı tutastaı tórt jyl boıy adam­darǵa aldyn ala habarlaý da, olardy jarylys ornynan alys jerge ýaqytsha alyp ketý de oılasty­ryl­maǵan. Ásirese alǵashqy jarylystyń zardaby erekshe bolǵan. Radıoaktıvti zat­tekter sol mańaı­daǵy barlyq eldi mekenderdi jaýyp qal­ǵan. Ne bolyp, ne qoıyp jatqanynan aty­men habary joq aýyldardaǵy turǵyndar radıa­sııalyq sáýleniń óte úlken dozasyn alǵan. Sum­dyq emes pe? О́z halqyna osyn­daılyq jany ashymaǵan, tipti adamdardy eks­perıment nysany retinde kádimgi tá­ji­rı­be jasaıtyn qoıan kójekterindeı qa­ras­­tyr­ǵan ókimetke osydan keıin qalaı ishiń jylıdy?! – Siz bir kitabyńyzda Qaraǵandy ob­komynyń hatshysy bolyp júrge­nińizde qala jurtshylyǵy aýyq-aýyq jer silkinisi bolǵandaı kúı keshetinin, páter­degi shamdaldar terbelip, ydys-aıaq tur­ǵan servant syqyrlap ala jó­neletinin, sol kúnderde Semeıde ıadro­lyq jary­lys jasalǵanyn biletin­derińizdi jazǵan edińiz. Keıinnen Or­talyq komıtettiń hatshysy boldy­ńyz, respýblıka Úkime­tin basqardy­ńyz. Sol kezde Semeı polı­gonyndaǵy jaǵdaımen tanysýdyń múmkindigi boldy ma? – Senimen áńgimelesý barysynda qaıta qurýdyń jaqsy jaǵy, jaman jaǵy degendi ár qyrynan aıtyp jatyrmyn ǵoı. Ra­syn­da da, 1985 jyly bastalǵan qaıta qurý – óte kúrdeli qubylys. Onyń kúngeıi de jetkilikti, kóleńkeli jaǵy da jetkilikti. Sol kúngeı jaǵynyń eń bir jaqsy jeri – jarııalylyq. Qaıta qurý jyldarynda keńes zamanyndaǵy nebir soraqy sum­dyqtardyń beti ashyldy. Jıyrmasynshy, otyzynshy jyldardaǵy asharshylyq, odan keıingi jappaı jazalaý, soǵystyń shyn­dyǵy, tyń kóterý kezinde elimiz, tilimiz kórgen qııanat, jel­toqsannyń qasireti sııaq­ty jaılardyń bári aldymen sol jyl­darda aıtyldy. Elim dep ótken arys­tarymyz da sol tusta aqtaldy. Semeı po­lı­gonyndaǵy ahýal týraly aqıqat ta al­ǵash ret ja­rııalylyq kezinde aqtaryldy. Oǵan deıin Ortalyq komıtet hatshysynyń da, Úkimet basshysynyń da, tipti SOKP Or­ta­lyq komıteti Saıası bıýrosynyń mú­she­si bolyp otyrǵan birinshi basshynyń da polıgondaǵy jaǵdaıǵa aralasý tur­maq, onda barýǵa da múmkindigi bolǵan joq. Bar­ma­ǵan soń, kórmegen soń, árıne, bile de alǵan joq. Bul máselelerdiń bar­lyǵy asa ma­ńyzdy memlekettik qupııaǵa jatatyn. Ony aıtamyz, áskerı nysan bolyp taby­latyn ıadrolyq synaq polı­gonyn bylaı qoıǵanda, respýblıka basshysy tipti Baı­qońyrǵa bara alǵan joq qoı. Baıqońyrǵa aıaq basqan birinshi Qazaqstan basshysy men. Ol kezde bárin Ortalyq sheshetin, bá­rin Máskeý bılep-tósteıtin. Iаdrolyq polıgon ózinshe bir memleket ishindegi memleket sııaqty edi. Sondyqtan biz qaıta qu­rýǵa osy polı­gondy jabýǵa jol ashyp bergeni úshin de razy bolýǵa tıispiz dep oılaımyn. – Al polıgon aqıqaty aıtylǵanda qandaı jaılar anyqtaldy? – Polıgon aqıqatynyń aıtylýyna 1986 jylǵy Chernobyl apaty qatty qoz­ǵaý saldy. Onda atmosferaǵa taraǵan radıasııadan 4 myńnan astam adam rak aýrýy­na shaldyqqany jarııa etilgen edi. Semeı jerindegi ıadrolyq synaqtardyń sal­daryn eseptep, bizdiń mamandar Qa­zaq­­standaǵy polıgonnyń zardaby kem qoı­ǵan­da eki Chernobyldaı bolǵan degen qory­tyndyǵa keldi. Qazaq jerinde osy ýaqyt ishinde 456 ıadrolyq jarylys ja­salǵan eken. Jańaǵy sıfr aıtýǵa ǵana ońaı. Shyn­týaı­tynda, 456 ret jer ús­tinde jáne jer as­tynda osyndaı sum­dyq jarylys jasal­ǵa­nyn kóz aldy­ńyzǵa elestetýdiń ózi qıyn. 1963 jyly atom qarýyn atmosferada, ǵaryshta jáne sýda synaýǵa tyıym salý jónin­degi shartqa qol qoıylǵany belgili. Sodan keıingi jarylystardyń bári de jer astynda jasalyp kelgen. Talaı jyldar boıy jer asty jarylystarynyń zııan­syz­­dyǵy jóninde ańyz taratylyp júr­gen. Ol ańyzdyń da kúlin kókke ushyrǵan kúshtiń aty – jarııalylyq. Qaıta qurý jylda­ryn­da radıoaktıvti element­ter­diń atmos­feraǵa shyǵyp ketýiniń barlyq faktileri ashyq aıtylyp, olardyń aına­ladaǵy or­taǵa, adamdardyń densaý­lyǵyna qandaı zııan keltirgeni jazyla bastady. Meniń qatty ashý-yzamdy týǵyzǵan jaǵ­daı jańaǵy Chernobyl apatynan keıin birneshe aı ótpeı jatyp Semeı synaq polıgonynyń aýmaǵyn keńeıtý jóninde tapsyrma alǵanymyz boldy. Ony irgeles Taldyqorǵan oblysynyń jerinen bólip berý jóninde birinshi hat­shymen kelisim ja­salypty. Bizge jańa jerler kerek. Naq­ty daıyndyq jumy­symen aınalysatyn generaldar men mamandardy qarsy alýǵa daıyndaly­ńyz­dar. Qorǵanys mınıstrligindegi dáý dókeıdiń sózi osyndaı. Qanym basyma shapshydy. «Nemene, Ortalyq komıtet pen Úkimettiń qaýlysy shyǵyp pa edi? Nege men, Qazaqstan Úkimetiniń bas­shy­sy, muny alǵash ret estip otyrmyn?», desem, «Qaýly shyqpasa, shyǵady. Joba jasalǵan, Ortalyq komıtet kelisken. Biz qujatty jibergende qol qoıyńyz da, aıtqandy isteńiz», dep túıeden túsken­deı sóıleıdi. «Keshirińiz, men ondaı qujatqa qol qoımaımyn. Qol qoı­maıtynym bylaı tursyn, ondaı sheshimdi ózgertýge tyry­sa­myn», dedim. Kolbınge habarlasyp, «Bul ne jaǵdaı, siz kelisim berdi degen sóz ras pa?» desem, «Sondaı bir áńgime bolǵan, umyt­pasam, jańa polıgon salý týraly emes, buryn­ǵynyń aýmaǵyn keńeıtý týra­ly aıtty-aý deımin. Nemene, problema bar ma edi?» dep qarap otyr. Problema bar ekenin, úlken problema bar ekenin túsindirip berdim. Kolbın: «Olardy toqtatpaq bolsaq, ekeýmizdi de ornymyzdan alyp tynady» degenimen, meniń sózderim áser etti ǵoı deımin, aqyr aıaǵynda «Jaraı­dy, onda ózińiz toq­tatýǵa tyrysyńyz» dedi. Ne isteý kerek? Bul arada taǵy da jarııalylyq, demokratııa kómekke keldi. Taldyqorǵanda Seıilbek Shaýhamanov degen dosym oblat­kom­nyń tóraǵasy bolatyn. Seıilbekke bylaı dedim: «Ne istesiń ony iste, biraq myna polıgon qurylysy týraly sóz taratyp jiberýiń kerek, odan keıin birneshe kúnnen soń osy jospardy jú­zege asyrýǵa qarsy­lyq bildiretin mıtıng uıymdastyrýyń kerek». Seıilbek shoshyp ketti. «Ony istesek siz ekeýmiz de jumystan aırylamyz ǵoı», deıdi. «Meni qaıdam, seniń jumys­tan aı­ry­la­tynyń anyq. Seni ózim ju­mys­tan bosa­tamyn», dedim oǵan. Buǵan qosymsha retinde Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Semeı óńirindegi rak aýrýynyń óte kóptigi jónindegi qupııa málimetterin baspasózge shyǵartyp jiberdik. Ár jer, ár jerde qo­ǵamdyq qar­sylyq kúsheıe bas­tady. Más­keý­ge qara aspandy tón­di­rip, qara sýdy aldyryp, bulaı bara berse 1986 jylǵy jeltoq­san­daǵy jaǵdaı qaıtalanýy múm­kin, biraq endi búkil respýblıka kólemin qamtýy múmkin degen úreıli qyzmettik jazbalar joldap jat­tyq. Aqyr aıaǵynda Más­keý ol jobadan bas tartýǵa májbúr boldy. Polı­gondy keńeıtpeýin keńeıt­pe­geni­men, synaqtardy jalǵastyra berdi. Aqy­ry shydamymyzdy sheginen shyǵardy. – Shydamnyń sheginen shyǵarǵan jaǵdaı 1989 jylǵy qysta kezekti ja­ry­lys kezinde atmosferaǵa radıoaktıvti zattekterdiń tarap ketkendigi ǵoı, solaı emes pe? – Mundaı jaǵdaı buryn talaı oryn alǵanyna eshqandaı kúmán joq. Al ol oqı­ǵanyń Chernobyldan keıin qaıta­lan­ǵany tipti qanymyzdy qaınatty. Sheteldik bu­qaralyq aqparat quraldary bul jaıynda sol kúni-aq habar taratyp, shýlatyp ala jóneldi. Bizge de keregi osy bolatyn. Dál sol kúni Oljas Súleı­me­nov­tiń odaqtyq par­lamentke depýtat­tyq­qa kandıdat retinde teledıdardan, tikeleı efır arqyly sóı­leıtin kúni eken. Oljas depýtattyqqa Almaty qala­sy­nan túsip jatqan edi. Qa­lanyń prob­lemalaryn sheshýge saılanǵan jaǵdaıda depýtat retinde ne isteıtini jóninde aıtýǵa tıis edi. Almaty jaıyna qaldy. Oljas ólsheýli ýaqyttaǵy sóziniń bárin derlik Semeı polıgonyna arnady. Aqyn ashyǵyn aıtty, ashynyp aıtty. 28 aqpan kúni Qazaqstan Jazýshylar odaǵy­nyń ǵımaraty aldynda mıtıng bolyp, ony Oljas Súleımenov basqardy. Oljas qur­ǵan, biz qoldaý kórsetip otyrǵan «Ne­vada-Semeı» qoǵamdyq qozǵalysy kóp sharýa atqardy. Qozǵalys halyq­ara­lyq qoǵamdyq ómirde erekshe qubylysqa aınaldy, antııa­drolyq nasıhatta, beıbitshilik pen qarý­syz­daný úshin kúreste, ıadrolyq synaq­tar­dan zardap shekkenderge kómek kórsetýde baǵa jetkisiz is tyn­dyrdy. Aıtqandaı, Ol­jastyń ózi ja­ńaǵydaı jaǵdaıdan keıin Almatyda saı­laýǵa túsýden bas tartyp, («ózim qatty qurmetteıtin jumysshy tap­tyń ókili­men talasýdy artyq kóremin» dep túsin­dirip), Semeı óńirinen kandıdattyqqa usynyldy. Ol jaqta saltanatty jeńiske jetkeni aıtpasa da túsinikti shyǵar. Respýblıka basshylyǵynyń, ortalyqtyń bıligi áli de kúshinde turǵanyna qara­mas­tan, qoz­ǵalysty tolyq qoldaýynyń máni úlken boldy, ondaı qoldaýsyz an­tııadrolyq áre­kettiń qandaıy da qatań basylyp tas­talatyn edi. Sol kezde ha­lyq depýtattary Semeı oblystyq ke­ńesiniń tóraǵasy, KSRO halyq depýtaty bolǵan Keshirim Boz­taev­ kezekti bir jary­lystan keıin SOKP Or­ta­lyq komıtetine «Semeı qalasy mańyndaǵy ıadrolyq polıgon týraly» dep atalatyn shıfrly jedelhat joldady. Árıne, shıfr­ly jedelhattyń mátini bizben aldyn ala beıresmı túrde kelisilgeni belgili. Áıt­pese, ol kezde oblystardyń Máskeýge tike shyǵýy keshirile qoımaıtyn kúnáǵa jata­tyn edi. «Nevada-Semeı» qozǵaly­sy­nyń belsendiligi, Oljastyń óziniń jeke basy­nyń bıik bedeli maǵan res­pýb­lıkadaǵy qoǵamdyq pikirdi Semeı ıadro­lyq polıgo­nyn jabýǵa daıyndaýǵa erekshe járdem­desti. Oljastyń: «Bizdiń jerimizde beıbitshilik dep oılaýshy edik, sóıtsek mine qyryq jyldan beri soǵys júrip jatyr eken. Ol soǵystyń aty – óz halqyńa qarsy tynysh júrip jatqan atom soǵysy...», dep sóıleıtini de asy­ryp aıtatyn aqynǵa jarasyp turatyn. Polıgon problemasyn barynsha bıik deńgeıde qozǵaýǵa maǵan KSRO Joǵarǵy Keńesi depýtatynyń mandaty da keń jol ashty. Men ol kezde respýblıka Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy edim. Sonda ás­kerılerdiń maǵan aıtpaǵan sózi qalmady. Eldiń eń basty strategııalyq nysanyna qastandyq dep te baǵalady, «Keńes oda­ǵy­nyń qorǵanys qabiletin búldirý áre­keti» dep te baǵalady. Meni «úıden qo­qys shyǵarǵan», «saıası upaı jınaǵan» adam etip kórsetkileri keldi. Generalıtet úshin polıgondy jabý degen túske de kirmeıtin sumdyq bolatyn. DÁIEKTEME: «Men 1949 jyldan beri jumys istep turǵan Semeı ıadrolyq polıgony tý­raly aıtpaqpyn, atmosferadaǵy ja­rylys­tar sonda bastalǵan bola­tyn. Odan beri ol óńirdegi turǵyn ha­lyqtyń sany tórt ese ósti. Alaıda, áskerıler bizdi ıadrolyq synaqtar is júzinde adam densaýlyǵyna ıgi áser etedi dep sendirgileri keledi. Biz mu­nyń qazir memlekettik qajettilik ekenin túsinemiz, áıtse de, atom ja­rylys­ta­rynyń aınaladaǵy ortaǵa yq­pa­lyna naqty tereń taldaý qajet. Onyń nátıjelerin halyqqa málimdeý kerek». N.Á.Nazarbaevtyń 1989 jylǵy 30 mamyrda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń keńeıtilgen májilisinde sóılegen sózinen. – Bul aıtqanyńyzdy myna bir jaımen tolyqtyra alamyn. 2010 jyldyń mamyrynda men Grýzııaǵa baryp, E. Shevardnadzemen suhbat jasap qaıtyp edim. Sonda Edýard Amvrosıevıch KSRO syrt­qy ister mınıstri qyzmetinde júrge­ninde Aýǵan­stan­da sovet generalıtetimen kezdesip, áskerlerdi áketý jóninde saıası sheshim qabyldanǵanyn habar­la­ǵanda jınal­ǵan jurttyń qýa­nyp, qol shapalaq­taý­dyń ornyna túnerip oty­ryp qal­ǵa­nyn áńgimelep bergen. Sol sııaqty Semeı polıgonyn jabý da eń joǵary generalıtetke bıik laýa­zym­dar­dan, joǵary jalaqylar­dan, qosymsha ta­bystan aırylýǵa aparyp soqtyrady ǵoı. – Bulaı dep aıtýyńnyń jany bar. Degenmen, munyń ózi máseleniń bir jaǵy ǵana. Áskerı-ónerkásiptik keshen tek generaldardan turmaıdy. Kez kelgen iri is myńdaǵan adamdardyń taǵdyryna áser etip jatatynyn únemi esten shyǵarmaý kerek. Mysaly, Kýrchatov qalasynda kezinde 50 myńdaı adam bolǵan, polıgon jabylyp, ǵalymdar men áskerıler ketkennen keıin nebári 10 myńǵa da jetpeıtin adam qalǵan. Sol kóshken 40 myńnyń Reseıge baryp ornalasýy, jumys tabýy, baspana tabýy ońaı boldy deısiń be? Ońaı bolǵan joq. Solaı bolatynyn bilsek te biz hal­qy­myzdyń amandyǵy úshin, elimizdiń erteńi úshin, táýelsizdigimizdiń bekemdigi úshin osy qıyn qadamǵa barýǵa táýekel ettik. Táýekel ettik te maqsa­tymyzǵa jettik. 1990 jylǵy 22 sáýirde Joǵarǵy Ke­ńes­tiń meni el Prezıdenti etip saılaýy po­lıgonǵa qarsy júrgizgen jumysyma tyń serpin qosty. Prezıdent laýazy­myna kiriskennen keıingi alǵashqy qolǵa alǵan sharýalarymnyń biri «Álem saı­laý­shy­la­ry ıadrolyq qarýǵa qarsy» degen taqy­ryp­ta úlken konferensııa ót­kizý­ge daıyndyq boldy. Oǵan qy­zy­ǵý­shylyq biz oılaǵannan da asyp tústi. Konferensııa 24 mamyrda bas­talyp, 3 kún boıy júrdi. Álemniń otyz­ǵa jýyq elinen delegasııalar keldi. Kon­feren­sııa­nyń sońy Almatydaǵy Beıbitshilik sherýine ulasyp ketti. «Semeı-Hırosıma» telekópiriniń ótkizilýi, keıinnen onyń jazbasy búkil Keńes odaǵyna kórse­tilgeni mıllıondaǵan adamdarǵa qatty áser etti. Endi qozǵalysqa búkil respýblıka qosyldy. Qaıda barsań da jurttyń aldymen suraıtyny polı­gon­nyń keleshektegi taǵdyry boldy. Ra­dıofobııanyń kú­sheı­geni sondaı, bir kezdesýde «Polı­gon­nyń zardabynan Semeı­diń jer astyna túsip ketetini ras pa?» dep suraq qoıǵany da bar. Al «Sarjalda turatyn barlyq týys­qandarym naýqas. Bul radıasııanyń áseri me?», «Bizge jer astyndaǵy synaq­tardyń zııany joq dep edi ǵoı. Olaı bol­ma­ǵany ma?» degendeı suraqtar tipti tolas­tamaıtyn. Halyq ábden shıryǵyp aldy. Ásirese, «Nevada-Semeıdiń» Abaı aýda­nynyń ortalyǵy Qaraýylda ótkizgen san myń adamdyq mıtıngisiniń mańyzy bólek­she boldy. Oǵan qatysqan adamdardyń ár­qaısysy bir-bir tas alyp, Abaı atamyzdyń bala­lyq shaǵy ótken Qaraýyl tóbeniń ja­nynan qoldan tastóbe jasady. Jer-jerde qozǵalysqa qoldaý bildirgen jı­yn­dar uıymdastyrylyp jatty. My­saly, Qara­ǵandyda tıisti petısııaǵa 130 myń shahter qol qoıǵan. Bul qozǵalysqa, ony respýblıka basshylyǵynyń ba­ryn­sha qoldaýyna Máskeýdiń barynsha qar­sylyq bildirip baqqanyn áńgimelep ja­týdyń ózi artyq shyǵar. Osy arada men, paradoks bolsa da, bizdiń polıgondy jabý jolyndaǵy kúresimizge... tamyz bú­li­gin bastaýshylar da ózinshe kómektes­kenin aıtýǵa tıispin. – Qalaısha? – Tamyz búliginen keıin ortalyq bılikten ábden bedel ketti. Elsınniń Gor­ba­chevty Reseı Joǵarǵy Keńesiniń jı­ynyna shaqyryp alyp turyp, Reseı kom­par­tııa­synyń qyzmetin toqtatý týra­ly jarlyqqa onyń kózinshe qol qoı­ǵa­nyn búkil el kórdi. Endi Máskeýdiń res­pýb­lıkalarǵa buryn­ǵy­daı olaı et, bu­laı et dep nusqaý berýge shamasy da kelmeı qaldy. Men osy óliara sátti paı­dalandym. Sóıtip, 1991 jylǵy 29 ta­myzda Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdym. Dál sol kúni KSRO qorǵanys mınıstri Evgenıı Shaposhnıkov jyl sońyna deıin Semeıge belgilengen úsh jarylystyń endi Ark­tı­kadaǵy Jańa Jer aralynda orna­las­qan synaq polıgonynda jasalatynyn habar­lady. Basqa amaly da joq edi. Sóıtip, biz 40 jyldan astam ýaqyt boıy qazaq jerin titiretip kelgen tajaldy tun­shyqtyryp tyndyq. Ajaldyń aýzy­na óz qolymyzben qum quıdyq. DÁIEKTEME: SEMEI IаDROLYQ SYNAQ POLIGONYN JABÝ TÝRALY «Qazaq KSR-iniń terrıtorııasynda­ǵy Semeı oblysynda 1949 jyldan beri ıadrolyq qarý synaý júzege asyrylyp keldi. Osy ýaqyttyń ishinde onda 500-ge jýyq ıadrolyq jarylys jasalyp, onyń ózi myńdaǵan adamdardyń densaý­lyǵy men ómirine nuqsan keltirdi. Qazaq KSR-i KSRO men AQSh ara­syn­daǵy strategııalyq áskerı tepe-teń­dikti qamtamasyz etken ıadrolyq po­ten­sıaldy jasaý jónindegi óz boryshyn oryndaǵanyn eskerip jáne respýblıka jurtshylyǵynyń talap­ta­ryna qulaq asyp, qaýly etemin: 1. Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylsyn». Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵynan. Almaty, 1991 jylǵy tamyzdyń 29-y. «Aldymen polıgonǵa baryp, jer qoı­­naýyndaǵy sońǵy jarylysy ja­sal­ǵan jerdiń naq ortasynda turyp (jer qap-qara bolatyn, byt-shyt bolǵan, áli qyzý qaıtpaǵandaı, qıyr­shyq tas jat­ty) qaıtqan soń, men KSRO basshy­ly­ǵy­nyń kelisimin almaı-aq, parlament­tiń ıadrolyq polıgondy jabý týraly má­se­leni talqylaýǵa ar­nalǵan arnaıy ses­sııasy ashylatynyn jarııaladym. Sessııaǵa áskerıler men ıadroshy ǵa­lymdardyń úlken bir toby qatysýǵa ty­rysyp baqty. Olardyń depýtat­tar­dy polıgondy jappaýǵa úgit­teı­tini aıqyn edi. Ýádeni úıip-tógetini, ıadrolyq jarylystyń zııansyzdyǵy týraly, taǵy basqa áńgimeni kóbeı­teri anyq edi. Biraq men olardy ses­sııaǵa qatystyra almaıtyn edim. Máseleni qazaq­stan­dyqtardyń ózderi sheshýge tıis bolatyn. Tańerteń bastalǵan talqylaý kesh­ke deıin sozyldy. Sóz tımeı qal­ǵan adam joq. «Iаdrolyq lobbıdiń» de­pýtat­tar­dyń bir bóligimen jaqsy­lap jumys istegeni baıqalyp turdy. Qorytyndy kezeńde keıbir depýtattar ǵana emes, Semeı obly­synyń keıbir basshylary da (jarylysqa jantalasa qarsy shyq­qan­dar) aımaq úshin eleýli materıaldyq ótem alý maq­sa­tymen, birneshe ja­rylys ótkizýge múm­kindik berýimdi suraı bastady. Ondaı ýá­deler, oryndal­maı­tyn ýá­deler buryn da talaı berilgen bo­latyn. Qorytyndy sózimde men jaýapkershilikti óz moınyma alatynymdy aı­typ, ókilettikterimdi paıdalanyp, po­lıgondy Jarlyqpen jabatynymdy ja­rııaladym. Iаdrolyq tarıhtyń bir beti jáne eń ońaı emes beti, sóıtip ja­byldy... Búkil halyqtyń qoldaýyna ıe bolyp, biz ıadrolyq qarýdyń adamzatqa qarsy jarylystaryna bir jaqty tyıym sa­latynymyzdy, barlyq qa­zaqstan­dyq­tar­dyń shyn máninde bas aýrýyna aı­nalǵan Semeı polıgonyn jabatyny­myz­dy jarııalap, ózimizdiń elimiz budan bylaı máńgilikke ıadrolyq qarý men onyń synaqtarynan arylǵan aımaq bolady dep jar saldyq. Osynaý tarıhı kúnderdi umytýǵa bola ma? Semeıdiń jáne ıadrolyq ja­ry­lystar kindigine japsarlas jer­ler­diń kóp taqsiret tartqan hal­qy­nyń ıyǵy­nan júgi túskendeı bolyp jeńileıgen, psıhologııalyq jaısyz­dyqtan arylǵan sezimin umytýǵa bola ma? Iаdrolyq mons­tr­ǵa óziniń «joq» degen sózin bekem aı­tqan Qazaqstan halqy úshin maqtanysh sezimin umytýǵa bola ma? Iаdrolyq qarýy bar Qazaqstannyń qajettigi men «bolashaǵy moldyǵyn» aýzy kópirgenshe dáleldep baǵý arqyly ha­lyq erkine kese-kóldeneń turý úshin shyn máninde tarıhı essizdikpen, ar­syz­­dyqpen aýyrý kerek. Iаdrolyq ázázil­ge tótep bere almasaq, Qazaq­stan halqy bizdi eshqashan keshirmes edi. Biz halyqtyń erkin oryndap, sol kún­deri demokratııany úırendik. Bul táýel­siz Qazaqstannyń eń alǵashqy táýelsiz qadamdarynyń biri edi. Biz tota­lıtar­lyq keńestik ótkenniń qa­telikterin uǵynyp, túzeı bastadyq. Biz jańa de­mokratııalyq jolǵa tús­tik jáne bul joldyń irgetasy ıadro­lyq qarýsyz Qa­zaqstan týraly naq osy tarıhı sheshimmen qalandy...». N.Á.Nazarbaev «Beıbitshilik kindigi», 85-86-better.     – Polıgondy jabý basty máseleni sheshý bolǵany anyq. Biraq, polıgondy jabýmen bar másele tolyq sheshilmegeni de talassyz ǵoı. – Men tipti polıgondy jabý basty másele emes, bul istegi mańyzdy, biraq bastapqy qadam der edim. Eń basty má­sele – Qazaqstan jerindegi ıadrolyq qarý­dyń endigi taǵdyry. Saıası turǵy­dan da, teh­nıkalyq turǵydan da bul problema álde­qaıda kúrdeli bolatyn. Keńes odaǵy, óziniń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýda qansha artta qal­ǵa­nyna qaramastan, memleket qaýipsizdigi úshin asa qıyn túıindi sheshe alǵan edi. Iаdrolyq qarý-jaraq jáne olardyń ushyrǵyshtary jóninen AQSh-pen stra­tegııalyq tepe-teńdikke qol jetkizilgenin, al jekelegen pozısııalar boıynsha búkil NATO elderiniń bárin qosqandaǵy qýattan da artyq áskerı áleýet jınal­ǵa­nyn mamandardyń bári de aıtatyn. Sondyqtan da KSRO-nyń aıyqpas aýrý­ǵa shaldyǵyp, endi «beti beri qaramaı­tyny» anyq ańǵarylǵannan keıin-aq búkil Batys álemi osyndaǵy qısapsyz tajal qarýy kimniń qolynda qalady, onyń jaıy ne bolady degendi oılap bas qatyra bastady. Sonyń ishindegi eń qaterli qarý – shah­talardaǵy kontınent­aralyq zymyrandar Qazaqstanda or­nalastyrylǵan edi. Bizdiń respýb­lı­ka­myzda kontınentaralyq bal­lıs­tıkalyq zymyrandar men bombalaýshy aýyr ushaqtar úshin zarıadtardyń 1216 ıadro­lyq oqtumsyǵy bar bolatyn. Jurt­tyń bir­azy sonyń bári Semeı polıgonynda ornalasqandaı kóretin. Olaı emes. Zy­myrandardyń shahtalyq ushyrǵysh qon­dyr­ǵylary eldiń qıyr-qıyrynda jaı­ǵas­­tyrylǵan edi. Qazirgi Astananyń ma­ńaı­ynda, Aqmola oblysynda strate­gııa­lyq maqsattaǵy zymyrandyq ásker­ler­diń dı­vızııasy ornalasqan. Taǵy bir sondaı zymyrandyq dıvızııa Shyǵys Qazaq­stan oblysynda edi. Qyzylorda jaqta 14 shahtadan turatyn ushyrǵysh qondyr­ǵy­lar kesheni, Semeı jaqta 12 shah­talyq keshen turdy. Bárin sanamalaı berip qaıteıin, qysqasy, Qazaqstanda jer betindegi kon­tınentaralyq bal­lıs­tıkalyq zymyran­dar­dy ushyratyn 148 shahtalyq qondyrǵy shoǵyrlandyr­yl­ǵan edi. 148! Osynsha shah­tadaǵy zymy­ran­dardy kóz­ge elestetýdiń ózi qor­qy­nyshty! Batysta SS-18 dep atalatyn sol zymyrandardy kórgen saıyn denem dir ete qalatyn. Jańaǵy zymy­rannyń uzyndyǵy 34 metr, jýandyǵy 3 metr bolatyn. Sondaı zymyrandardyń 104-i boldy ǵoı Qazaqstanda. Ol zymyrandardyń ár­qaı­sysy onǵa deıin bólinip ketedi, árqaı­sysynyń ár nysanaǵa atylatyn oqtum­syqtary bar. SS-18 zymyrandary 7 tonnadan astam salmaq alyp ushyp, radıýsy 12 myń shaqyrymdaı jerdi tas-talqan ete ala­tyn. Mine, Keńes odaǵy­nan bizge osyndaı mura qalǵan. DÁIEKTEME: «Árıne, bárin de salystyra qara­ǵanda bilesiń. 1216 ıadrolyq oqtumsyǵy bolǵan Qazaqstannyń ıadrolyq arse­na­ly­nyń qýatyn anyq elestetý úshin ıadro­lyq qarýy bar birqatar basqa mem­leketterdiń atom qarýy boıynsha derekterin keltire keteıin. Mysaly, 1995 jylǵa, ıaǵnı Qazaq­stan­nan ıadrolyq qarý alyp ketý aıaq­talǵan jylǵa qaraı, Ulybrıtanııada sha­mamen 264-ten 296-ǵa deıin atom­dyq oqtumsyq boldy, olar GR-1 “Tornado» bombalaǵyshtary men súńgýir qaıyq­tar­dyń AZ-TK «Polarıs» jáne D-5 «Traıdent-2» ballıstıkalyq zy­my­ran­da­ryn­da ornalastyryldy. Zarıad­tardyń qýa­ty 40-tan 400 kılotonnaǵa deıin boldy. Fransýz respýblıkasynda 80 kılotonnadan 1 megatonnaǵa deıin qýaty bar 512 ıadrolyq zarıad bolyp, olarmen «Mı­raj IVP», «Mıraj-2000N» ushaq­tary, «Sýper-Etandar» atty palýba­lyq ushaqtar jáne S3D, «Gades» jáne M-4A/V ballıstıkalyq zymyrandary jaraqtaldy. Qytaı Halyq Respýblıkasynyń ar­se­­nalynda 200 kılotonnadan 5 mega­ton­naǵa deıingi qýaty bar 284 atom bom­­basy bolyp, osynaý qarý-jaraqpen V-5, V-6, A-5 strategııalyq bomba­la­ǵysh­­ta­ry men shahtalardan ushyry­la­tyn CSS-2 CSS-3, CSS-4, CSS-6 jáne CSS-N-3 ballıs­tıkalyq zymyrandar jaraq­taldy. Sonymen, keıbir basqa ıadrolyq derjavalarmen salystyrǵanda, Qazaq­stan aýmaǵynda qıratqysh áleýeti ja­ǵynan orasan zor ıadrolyq arsenal boldy. Qa­zaq­standaǵy qarýdyń jı­yntyq ıadro­lyq qýaty burynǵy Keńes odaǵynyń bar­lyq yqtımal dush­pan­darynyń asa mańyzdy strategııalyq obektileriniń bar­lyǵynyń tamty­ǵyn da qaldyrmaýǵa jetip arty­la­tyn. Bul qarýdy qoldaný mıllıon­daǵan hal­qy bar myńnan astam qa­lany, ol bylaı tursyn, tutas bir mem­­leketterdi, tipti kontınentterdi jermen-jeksen etýge múmkindik beretin». N.Á.Nazarbaev «Beıbitshilik kindigi», 21-22-better. Osy muranyń bári bir jaqtan ákelinip, Qazaqstanǵa daıyn kúıinde qoıa salǵan nárse emes. Muny basyn ashyp aıtý kerek. Qazaqstanda ıadrolyq qarý­dyń belsendi komponentterin óndiretin qajetti ınfra­qu­rylym da, tıisti resýrstyq baza da bol­dy. Bizde ıadrolyq qa­rýdy jasap, jań­ǵyrtýdyń búkil qa­jetti ǵylymı-zertteý bazasy da bar edi. Jańa Kýrchatovta 50 myń adam turǵanyn aıttym ǵoı. Oǵan qosa Almatyda ıadrolyq fızıka ınstıtýty ju­mys isteıtin, ondaǵy ǵalymdardyń deńgeıi óte joǵary bolatyn. Taǵy bir mańyzdy jaı bar. Ol – bizdegi ýran qory. Dúnıe jú­zindegi barlanǵan ýran qorynyń 25 paıyzy bir elde – Qazaqstanda. Búkil el­diń atom qondyrǵylary men nysan­dary­nyń ıadrolyq otynynyń 85 paıyzyn biz qamtamasyz etip kelgen edik. Baıy­tyl­ǵan ýrandy ıadrolyq energetıkalyq reak­­tor­lardyń otyny retinde de, atom qarýyn jasaý úshin de paıdalanýǵa múm­kindik bar.  Qysqasy, biz ári ıadrolyq qarý saq­talǵan, ári ony tıisti jerine jetkize alatyn, ári sol qarýdy jańadan da jasaı alatyn el bolatynbyz. Táýel­sizdik jarııalanǵan kezde qoldanýǵa daıyn turǵan ıadrolyq qarý-jaraq boı­yn­sha Qazaqstan Anglııany, Fransııany jáne Qytaıdy qosqandaǵydan da artyq áleýetke ıe edi. – Nursultan Ábishuly, egemendigi­miz­­diń eleń-alań kezinde siz Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń Birikken qarýly kúshterin saqtaýǵa tyrys­qanyńyz belgili. Osy turǵydan ıadro­lyq qarý-ja­raq­ty da bir orta­lyqtan basqarý ıdeıa­syn usynǵansyz. Keıinnen bul ustany­myńyz ózgerdi. Nelikten? – Qazaqstan Birikken Qarýly Kúshter ıdeıasyn jaqtaǵan. Alaıda, Dostas­tyq­tyń jekelegen músheleriniń naqty is-áre­ketteri Qazaqstandy derbes ásker qurýǵa