Asqaqtaǵan amalshydan aıańdaǵan adaldyq ozady» degendeı, ózindik úzdiksiz jemisti eńbegimen bıik mártebege jetken tulǵaly azamat úlgisi osyndaı bolar. Danyshpan Tolstoıdyń: «О́mirden jıirkenbeı, únemi lázzat alyp ótýdiń bir-aq joly bar. Ol – tirshilikke qajetti jaryq sáýleni syrttan almaı, óziń oǵan shyraqshy bolý, oǵan óz janyńnyń sáýlesin túsirip, jana bilý» deıtin maǵynaly lebizi Jandarbek aǵa jaratylysyn tereń uqtyrǵandaı. Osynshalyqty qurmetke bólegen óz júregi men jigeriniń oty, ónerpazdyq qabilet-qasıeti. Qumyrsqasha qımyldap maqsatkerlikpen áreket etti, týyp-ósken jerden jyraqta júrse de kókireginde teńizdeı tolqyǵan patrıottyq sezimi óshpedi.
Eltańba – Memleket sımvoly, Rýh kitaby, ulttyq dúnıetanymnyń baıtaq baı álemi. Endeshe, sáýletshi Jandarbek Málibekovtiń fılosofııalyq-kórkemdik oılaý júıesiniń túp qazyǵy – myńdaǵan jyldar boıy kóshpeli halyqtyń panasy, ordasy bolǵan kıiz úı qurylymyna júginýi keremet. Rasynda, kıiz úıdiń kúrdeli arhıtektonıkasy – eltaný, mádenıettaný, jaratylystaný, ónertaný, jan baǵý ilimderiniń negizinde úzdik sheberlikpen qıystyrylyp, qııýlastyrylyp jasalǵan biregeı minsiz ári kórkem múlik-múkámmal.
Sondyqtan da Eltańbanyń, shańyraqtyń ózegindegi árbir detaldyń syry, máni, tili bar. Olar aqynnyń, fılosoftyń kózimen meılinshe suryptalyp, abyzdar men jyraýlardyń kúmbirletip tolǵaǵanyndaı sóıleıdi. Munda sımmetrııa, sáıkestik, ónerlendirý, garmonııa bar jáne de oıýshyldyq, zergerlik, kesteshildik, bir sózben aıtqanda, qolóner túrleriniń barshasy birtutas úılesim tapqan.
Sáýletshi, professor Jandarbek Málibekuly «Eltańba – ulttyq memlekettiń ıdeologııalyq kartasy» dep tujyrymdaıdy. Bul rasynda da dál, aıqyn anyqtama. Zadynda, tarıh pen mádenıet aıǵaǵyndaı Eltańbadaǵy eń basty uǵymdar men ataýlar úlken júk arqalaıdy. Taratyp aıtar bolsaq, mańdaıdaǵy bes buryshty juldyz, ıaǵnı tań aldynda týatyn Sholpan juldyz «Juldyzyń joǵary órlesin, juldyzdaı jarqyra, juldyzyń solyńnan týsyn» dep tur. Shańyraq – ǵaryshtyń sımvoly ári Orda, Meken, Áýlet, Otbasy, Uıa deıtin uǵymdardy meńzeıdi. Ýyqtar – shańyraqty kóterip ustaıdy, odan altyn sáýleler taraıdy, kúldireýishter – túndikti kóterip, jaýynnan qorǵaıdy, basqur – daýyldan qorǵaıdy. «Kıiz úıińniń basquryn satpa, basyń quralmaıdy» deıtin yrym da bar. Aı múıizdi, altyn qanatty qos pyraq – eliń-jurtyń bıik samǵasyn, qanaty talmasyn, rýhy asqaqtasyn degendi bildiredi. Mundaǵy múıiz – aıbarlylyqtyń, tegeýrindiliktiń belgisi ári kóz tııýden saqtaıdy. Jáne múıizinde jeti saqına bar. «Jeti atasyn bilgen ul – jeti jurttyń qamyn jer» deıtin halyq danalyǵyn eske túsiredi. Masaqtar – dáýlet, qoshqar múıiz oıý-órnekter – ulttyq dúnıetanym, «Qazaqstan» memleket ataýy retinde qoldanylǵan. Eltańbanyń altyn tústi reńiniń de sherter syry telegeı. Ol – qazyna-baılyqtyń, darhandyqtyń nyshany. Kıiz – naızaǵaı otynan saqtaıdy, ony múlde zalalsyzdandyryp ydyratyp jiberedi.
Meıirim men qaıyrymnan jaralǵan Jandarbek aǵa óz ómiri men ósken ortasy týraly bylaı oı sabaqtady:
– Áý basta sáýlet ónerine qyzyǵatynmyn, qarapaıym temirjolshynyń otbasynda dúnıe esigin ashtym. Men týǵan Ekpindi aýylynan (burynǵy 23-shi razezd) ejelgi Saýran men Syǵanaq shaharlary alys emes. Bul aımaqty ejelden ulttyq mádenıeti, salt-dástúri aıryqsha aıshyqty damyǵan bir qaýym el mekendeıdi. 1950-1953 jyldarda bizdiń úıdiń dastarqanynan qazaqtyń betke ustar dúldúlderi Nartaı Bekejanov, Jamal Omarova, ákemniń syılasy, syrlasy Qalmaqan Ábdiqadyrov, dám tatyp sondaı Syr óniriniń maıtalman jyrshy, jyraýlary óner kórsetken edi. Osyndaı qyzyq-saýyǵy úzilmegen, óneri men mádenıeti órkendegen ádemi ortada erjettim, eseıdim. Múmkin, sáýlet ónerin tańdaǵanym da osydan shyǵar.1965 jyldan bastap Tashkenttegi memlekettik jobalaý ınstıtýtynda 36 jyl boıy sáýletshi bolyp qyzmet ettim. Tashkent, Ferǵana, Samarqand, Buqara, Shyrshyq, Angren tárizdi shaharlardaǵy san sıpatty ǵımarattarda sáýletshilik qoltańbamdy qaldyrýǵa qudaı buıyrtty. О́zbekstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Sharaf Rashıdovtyń aldynda sáýlet óneri haqynda tórt ret baıandama jasadym.
Jaqsynyń kózi, jaısańnyń ózi Jandarbek aǵamen dámdes-tuzdas, saparlas bolǵanda baıqaǵanym – toıǵan qozydaı qalpy, meıirban bolmysy, shynaıy kóńil-peıili qyzyqtyryp baýraıdy. «Aǵashtan aǵash máýe alady, adamnan adam tálim alady» deıtin támsil bar emes pe?! Árqashanda osy bir kósheli kisiden bir jaqsy nárse úırengim kep turady. О́ıtkeni, aqyly men tájirbıesi, minez-qulyǵyna el súısinerlik, er qyzyǵarlyq.
Qazaq Eliniń uzyn-sonar zamanalar boıǵy klassıkalyq tarıhyndaǵy ulttyq-sımvoldyq qundylyqtardy eki metrlik Qazaqstan Eltańbasynyń nobaıyna utymdy da utyrly syıǵyzyp, qap-qalyń alty matrasqa qunttap orap, sonaý Tashkentten «KamAZ» máshınesimen Almatyǵa jetkizip, Alqa talqysyna túsip, báıgege túsken eki júz toqsan úsh jumystyń ishinen jaqsy kisiniń jarqyn isi sýyrylyp ozyp shyqqany, tańdalǵany, buıyrǵany ne degen ǵanıbet deseńizshi!..
Memlekettik Eltańba avtory, professor Jandarbek Málibekulynyń ómirdegi joly – izgiliktiń, kisiliktiń, ónerpazdyqtyń joly, sondyqtan da uzaǵynan súıindirgeı, taǵdyry sulý bolǵaı dep tileımin!
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
