Buqaralyq sanany ózgertý – zaman talaby

Kez kelgen aýqymdy reformalardy iske asyrý úshin aldymen qoǵamdyq sanaǵa silkinis kerek. Siz ben bizden turatyn qoǵam neǵurlym rýhanı jaǵynan túlep, onyń ishki mazmuny jańǵyrtylyp otyrsa, jańǵyrtý úderisinen de soǵurlym jeńil ótýge bolady.

 Tarıhqa kóz júgirtseńiz, álemde modernızasııalaýdy sátti ótkizgen birqatar elderdi kórýge bolady. Atap aıtqanda, Batys Eýropadan – Ulybrıtanııa, Fran­sııa, Germanııa, Shyǵys Azııadan – Ja­po­nııa, Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Malaızııa damý jolyndaǵy bıik shyńdarǵa, aldymen ózderiniń rýhanı-mádenı murasyn jań­ǵyrtý arqyly jetken. Basqasha aıt­qan­da dástúrli mádenıeti men tamyry tereń tarıhı tájirıbeni basshylyqqa alǵan.

«Jumyla kótergen júk jeńil» de­mekshi, jalpy, modernızasııalaýǵa ult bo­lyp uıysqan jaǵdaıda jáne el bolyp kúsh biriktirgende ǵana qol jetkizýge bolady, tek sol kezde ǵana álemniń alpaýyt elderimen qatarlasa alamyz.

* * *

 Modernızasııalaýdy sátti iske asyrý úshin oılaýdyń naqtylyǵy, utymdylyǵy jáne pragmatızm qajet. Buǵan tól tarıhymyzdan mysaldar jetkilikti. Qazaq halqynyń keńpeıildiligi men qonaq­jaılylyǵy, tarıh tolqynymen qazaq jerine turaqtanǵan ózge ult ókil­derin jatsynbaı, baýyryna tarta bilý qasıeti jańa turpatty Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń qalyptasýy men nyǵaıýyna ir­getas boldy. Qazaqstan soǵys qar­sańyn­da Qıyr Shyǵys, Edil, Qyrym jáne Kavkazdan kúshpen kóshirilgen mıllıon­daǵan ult ókilderine ortaq shańyraq, dostyq mekeni boldy.

Bizdiń qazirgi qoǵamdaǵy shynaıy mádenıettiń belgisi – baılyqpen, orynsyz sán-saltanatpen maqtaný emes, keri­sinshe, kúndelikti turmys-tirshiliktegi qara­paıymdylyq, ustamdylyq, qanaǵat­shyldyq, raqymshylyq bolýy kerek. Bar bolsań baryńdy adamzat ıgiligine jumsaý, muqtaj adamdarǵa qolushyn berý – kóregendiliktiń aıqyn kórinisi. Elbasy bul týrasynda «Naqty maqsatqa jetýge, bilim alýǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa, kásibı turǵydan jetilýge ba­symdyq bere otyryp, osy jolda ár nár­seni utymdy paıdalaný – minez-qulyq­tyń pragmatızmi degen osy» – dep erekshe atap kórsetti.

Kez kelgen qoǵam jáne onyń kósh­bas­shylary ozyq tájirıbelerge súıenbegen jaǵdaıda jalpy adamzat qoǵamyn apatqa aparatyn, popýlıstik ıdeologııaǵa jol ashylady. «Kúlli HH ǵasyr revolıý­sııalyq silkinisterge toly boldy. Bul osy aýmaqtaǵy barsha ulttarǵa meılinshe áser etip, búkil bolmysyn ózgertti. Ár­bir jurt tarıhtan ózinshe taǵlym alady, bul – árkimniń óz erkindegi sharýa... О́tken HH ǵasyr halqymyz úshin qasi­retke toly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy» deı kelip, «bútindeı ult júzege aspaıtyn ıdeologııalardyń jeteginde, jeńiliske ushyrady. Biz ótken ǵasyrda basty úsh ıdeologııanyń kúıreýin kórdik: kommýnızm, fashızm jáne lıberalızm. Radıkaldy ıdeologııalar ǵasyry ótkenin» aıtqan N.Á.Nazarbaev bizge bolashaqqa baǵyttalǵan túsinikti, aıqyn nusqaýlardyń qajettiligin jetkizedi.

Tarıhqa qarap otyrsaq, kez kelgen memlekettiń saıa­sı qurylysy men ekono­mı­kalyq negizderin ózgertý asa qıyn bolmaǵan. Eń qıy­ny – adamnyń sanasyn, ási­rese, uzaq merzim totalı­tar­lyq júıede ómir súrgen adam­dardyń sanasyn ózgertý desek, artyq aıtqandyq emes. Jalpy, adamdardyń ja­ńa ómirge beıimdelýi bir basqa da, jańa qoǵamdy búkil ishki jan dúnıe­simen sezinýi bir basqa. Kezinde «dú­nıeni dúr silkindirgen» sosıalıstik revolıýsııanyń nátıjesinde bılikke kelgen bolshevıkter odaqtas respýblıkalar úshin qaıǵy-qasiretimen qatar shekteýli kólemdegi áleýmettik tabys­tar, tegin emdeý men oqytý jáne t.b. ıgilikterimen de tarıhta qaldy. Alaıda, stalındik qýǵyn-súrgin, konslagerler, suranysqa negizdelgen «kapıtalıstik elder» ekonomıkasynyń bıik tabystary halyqtan jasyryldy. Keńes halqy jetpis jyldan astam ýaqyt boıy syrt álemnen oqshaýlandy, «jabyq esik» jaǵdaıyndaǵy temir torda ómir súrdi.

Eń soraqysy, keńes halqynan «kom­mý­nıstik qoǵam» qurý mıfi jolyndaǵy mıllıondardyń qasireti de jasyryn kúıinde qaldy. KSRO-daǵy kommýnızm qurý ıdeıasynyń jalań ańyz bol­ǵa­ny, halyqty aldaý-arbaý bolǵany tarı­hı shyndyq. N.Hrýshevtiń 1961 jylǵy KOKP-nyń XXII sezinde «1970-1980-jyldary KSRO-da kommýnızm or­natylady» degen málimdemesi aǵa býyn­nyń esinde bolar. Alaıda, naq sol jyl­dary, keńes halqy jeıtin nany men sútin, eti men maıyn, kúndelikti tutyný taýar­laryn alý úshin uzyn-sonar kezekte turǵan-dy.

 K.Marks, F.Engels, V.Lenın jáne olardyń seriktesteriniń qııalynan týǵan ıdeıalardyń nátıjesinde KSRO-da jeke menshik joıyldy, esesine mem­lekettik jáne kolhozdy-kooperatıvtik menshiktiń qojaıynyna aınalǵan proletarıat dıktatýrasy, ıaǵnı keńestik bıýrokratııaǵa jol ashyldy. Marksızm-lenınızm klassıkteriniń túsiniginde tarıhtyń qozǵaýshy kúshi – óndiris pen ǵylymnyń damýy emes, máńgilik tap kúresi boldy.

Birpartııalyq júıe qalyptasty, kommýnıstik partııadan ózge partııa­lar­dyń qyzmetine qatań tyıym salyn­dy, beıbit sherýlerge de shek qoıyl­dy. Buqaralyq aqparat quraldary, kásip­odaqtar, jastar uıymdary jappaı baqylaýda boldy. Syrt kózge jaǵymdy kórinetin baýyrlastyq, dostyq, áleý­mettik teńdik urandary sosıalıstik úgit-nasıhat maqsatynda qoldanyldy.

Álemdik dinderdi (ıslam, hrıs­tıan, ıýdeı) ysyryp tastap, dinsizdikti ýaǵyzdaǵan bolshevızm «ateızm» teorııa­syn «jeńimpaz ilim» retinde kórsetkisi keldi, Jaratýshyny da joqqa shyǵardy, mektep oqýlyqtaryna «darvınızm» teorııasyn engizdi. Keńestik bılik din jolyndaǵy áýlıelerdiń mazarlaryn qıratyp, onyń ornyna bolshevık kó­semderine, «narkomdarǵa» bir tıptegi eskertkishter turǵyzýmen álek bolǵanyna kýá boldyq.

Keńes úkimetiniń «kommýnızm» ıdeıasy eń aldymen sosıalıstik damý jolyna túsken Polsha, Bolgarııa, Vetnam, Mońǵolııa sııaqty elderge taratyldy. Alaıda, Keńes odaǵynyń ydyraýynan keıin, kóp uzamaı bul memleketter sosıalızm ıdeıalarynan bas tartyp, naryq jolyn tańdady.

* * *

Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev­tyń atalǵan maqalasynda kóte­rilgen taǵy bir mańyzdy másele – ulttyq biregeılik, rýhanııat, dástúrli mádenıetimizdi saqtaý. Sonymen qatar, merıtokratııalyq basqarýdyń (laıyqtylar bıligi) mańyz­dylyǵyna, qoǵamnyń damýyna ózindik úles qosqan adamdar eńbeginiń ádil baǵalanýyna nazar aýdarady. Teh­nologııalyq revolıýsııalar zamanaýı kásibı mamandardy daıarlaýdy qajet etedi, sol sebepti jalpyǵa bilim berý ámbebap bolýy shart.

N.Á.Nazarbaevtyń maqalasyndaǵy «Taıaý jyldardaǵy mindetter» atty ekinshi bóliminde qazaq tiliniń birtindep latyn álipbıine kóshiriletini de aıtylǵan. Bul oıyn Prezıdentimiz 2012 jylǵy «Qa­zaqstan-2050» Strategııasynda aıt­qan bolatyn. Sodan bergi ýaqytta latyn­ǵa kóshý kópshiliktiń nazarynda.

Bizdiń oıymyzsha, qazaq álipbıiniń latynǵa kóshirilýi ulttyq sanany jań­ǵyrtý jolynda qoǵamǵa paıdasyn tı­gizbese, eshqandaı kedergi keltirmeıdi. Bul bir adamnyń ǵana oıynan shyqqan qısynsyz dúnıe emes, álemdik kóshten qalmaýdyń zor múmkindigi dep esepteımiz. Bizdiń rýhanı jańarýymyzdyń bir saty­sy ispettes, latyn álipbıine kóshý ar­qy­ly tarıhı tamyrlarymyzǵa qan júgir­temiz.

Elbasymyz bul sharýanyń ońaı emes­tigin, uzaq merzimdi qamtıtynyn es­kertti. О́tpeli kezeńde kırıllısa men latyn álipbıi qatar qoldanysta bolmaq. Osy úderis Qazaqstan azamattarynyń quqyqtaryna nuqsan keltirmeıtindeı, óskeleń urpaqtyń da aýanyna qaraı, kezeń-kezeńmen kóshirilmek.

 Betburysty jyldarda bastalǵan sheteldik tólqujattardy paıdalaný, orta jáne joǵary mektepterde ótken oqý saǵattary, ınternet-resýrstar, álemniń túkpir-túkpirindegi dostarmen latyn álipbıin qoldaný arqyly aǵylshynsha tildesý qazaqstandyqtar úshin óte tıimdi bolady. Aǵylshyn tilin úırenýge beıim, jandary jańalyqqa jaqyn búgingi jas býyn ókilderi bul reformany tolyqtaı qoldaıdy.

Kelesi mańyzdy máseleniń biri – álemniń 100 úzdik oqýlyǵyn ana tili­mizge aýdarý qajettiligi. Ony iske asyrý maqsatynda arnaýly Ulttyq aýdarma bıýrosy qurylmaq. Árıne, mundaı ıgilikti is oqý oryndarynyń dárishanalaryndaǵy bilim qýǵan jastar úshin jasalmaq.

Eskeretin jaıt, Memleket basshy­sy­nyń táýelsizdik jyldarynda sátti jú­zege asqan ulttyq «Mádenı mura» mem­lekettik baǵdarlamasy, sodan keıingi «Ǵy­ly­mı qazyna», 2013 jylǵy «Halyq – tarıh tolqynynda» salaaralyq tarıhı zert­teýler baǵdarlamasy jalǵasyn taýyp, eldiń tarıhı sanasyn odan ári jetil­di­rýge zor yqpalyn tıgizdi deýge tolyq negiz bar.

Osy oraıda Elbasymyzdyń gý­manı­tarlyq salanyń mamandaryna, sonyń ishinde tarıhshylarǵa «Týǵan jer» baǵ­darlamasyn usynýy erekshe bir ser­pilis berip otyrǵanyn aıt­qymyz keledi. Bul baǵdarlamanyń eń bas­ty nysa­ny ólketaný jumystaryna baǵyt­tal­ǵan. Shyn máninde, búgingi jas ur­paq­tyń dúnıetanymy ózin qorsha­ǵan orta­nyń tabıǵatyn, qazbaly baılyq­taryn bilýden, sol aımaqtyń tarıhı tulǵalaryn tanýdan bastalady. Son­dyqtan, aımaqtardaǵy tarıhı-mádenı eskert­kishterdi qalpyna keltirýge jáne ob­lystyq murajaı jumystaryn jań­ǵyr­týǵa qoǵamdyq suranys bar degen sóz.

 Keńes zamanynda joǵary oqý oryn­darynyń tarıh fakýltetterinde «Ta­rıhı ólketaný» pániniń júrgizilgeni áriptesterimniń esinde bolar. Qazaqstan tarıhy boıynsha «О́lketaný» páni bolashaqta tıptik oqý baǵdarlamalaryna engizilse de artyq bolmaıdy. Kez kelgen memlekettiń tarıhy sol aımaqtardyń tarıhynan bastaý alady, qazaq qoǵamy týraly birtutas túsinik qalyptasady.

 Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Týǵan jer» baǵdarlamasyna degen su­ra­­nys­tyń taǵy bir aspektisi bar. Mem­leket basshysy «...týǵan jerge, onyń má­de­nıeti, ádet-ǵuryp, salt-dástúrge degen erekshe kózqaras – bul patrıotızmniń basty belgisi. Bul kez kelgen ultty ult etetin mádenı-genetıkalyq kodynyń negizi» degen tujyrym jasaıdy. Basqasha aıtqanda, «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń basty maqsaty – jalpyulttyq, qa­zaq­standyq patrıotızm úshin myqty negiz qa­lyp­tastyrý, buqaranyń qoǵamdyq sana­syn jańǵyrtýǵa qatysty naqty usy­nys boldy.

Búrkitbaı AIаǴAN,
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor