Ulttyq kodymyzdy saqtaý eń aldymen jastardy rýhanı tárbıeleýden bastaý alady dep esepteımin. Jas býynymyz jat nársege eliktep, jaman aǵymdardyń jeteginde ketpeý úshin negizgi injý-marjan qundylyqtarynan, qannan kelgen tektiliginen aıyrylyp qalmaýǵa tıis.
Ár memleket óz Táýelsizdigin saqtap ony odan ári nyǵaıtýǵa mindetti. Ǵalamǵa qater tóndirip el tynyshtyǵyn buzatyn terrorızm, seperatızm, ekstremızm sııaqty indetterdi joıý, onymen ymyrasyz kúres júrgizý kún tártibindegi máselege aınalyp otyr. Bulardy boldyrmas úshin jat ıdeologııalarǵa otanshyldyǵymyz ben ulttyq qundylyqtarymyz arqyly ǵana toıtarys bere alamyz.
Árbir jas urpaq óziniń ana-tilimen, salt-dástúrimen, ádep-ǵurpymen, týǵan tarıhymen tereń tamyrlanǵanda ǵana óziniń bolmysyn saqtap qala alady. Ata-baba dástúrine qurmet kórsetý, jaı ǵana qurmet kórsetip qoımaı ony ómirlik saltynda berik ustaný, babalar aldyndaǵy uly amanatty saqtap óne boıyna sińirý, ony keler urpaqtarǵa jetkizý kez kelgen azamattyń paryzy bolýǵa tıis. Sondyqtan olarǵa durys baǵyt-baǵdar kórsetip, otansúıgishtikke tárbıeleý basty nazarda bolǵany lázim.
Ýaqyttyń kóshi alǵa jyljyǵan saıyn adamzattyń ómir súrý salty da ózgeriske ushyrap otyrady. Tehnıka qaryshtap damyp túrli tehnologııalar paıda bolady, alǵa qoıǵan maqsat-mindetter men tanym-talaptar da ózgeredi. Degenmen, bir ózgermeıtin qundylyq bar. Ol – ulttyq bolmys, rýhanı tárbıe. El arasyna iritki salyp, alalyq kirgizetin talas-tartystan boıyn aýlaq ustap, tek qana ulttyq múdde jolynda qyzmet qylǵan babalar amanaty ǵasyrǵa júk bolarlyq rýhanı álemimizben, ıba-ádebimizben, tanym-túsinigimizben sabaqtasyp jatyr. Sol amanat júgi tarıhtyń qıly kezeńderinen bizdi aman alyp shyǵyp osy kúnmen qaýyshtyrdy, bolashaqpen tabystyrdy. Ustaz bola júrip ultynyń qamyn oılaǵan keshegi Ahańdardyń armany aqıqatqa aınaldy. Sol amanatqa qylaý túsirmeı kemel keleshekke jetkizý – jas urpaqqa tárbıe men bilim berip júrgen ustazdardyń ıyǵyna artylǵan paryz júgi dep esepteımin.
Ustazdyq qyzmetimde osy ýaqytqa deıin myńdaǵan shákirttiń aldynda dáris oqydym. Bar bilim-biligimmen erik-jigerimdi osy jolǵa sarp ettim. Jastardyń psıhologııasyn, oı-tanymyn tereń zerdeledim. Men ustazdyq etip kele jatqan Qazaqtyń aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda bilim alatyn jastardyń 90-95 paıyzy alystan arman qýyp kelgen aýyl balalary. Atalmysh oqý ornynda el ekonomıkasynyń qýatty bólshegi sanalatyn agrarlyq salanyń básekege qabilettiligin arttyrý jolynda jastarǵa tek sala boıynsha bilim berip qana qoımaı, olardyń rýhanı keńistiginiń damýyna, ulttyq bolmysynyń saqtalýy jolynda qosymsha tárbıe berip kelemiz. Ekinshi ustaz ál-Farabıdiń «Tárbıesiz berilgen bilim − adamzattyń qas jaýy» deıtin ulaǵatty sózi ustazdar qaýymynyń kredosyna aınalǵaly qashan. Bul jerdegi negizgi tárbıe, otansúıgishtik pen adamı túsinik qasıetiniń qaǵıdalaryn durys qalyptastyrýmen tyǵyz baılanysty. Jastardyń zerdesin oıatyp, rýhanı-moraldyq tanym-túsinigin durys qalyptastyrýda atalǵan oqý ordasynyń basshysy, akademık Tilektes Espolovtyń úlesi ólsheýsiz. Memleket basshysynyń ár Joldaýynda aıtylǵan basym baǵyttardy basshylyqqa ala otyryp ýnıversıtet ustazdary men shákirtterine joǵary talap qoıa biledi.
Joǵaryda tilge tıek etkenimdeı, bizdiń oqý ordamyzdy bitirgenderdiń kópshiligi oqýyn bitirgennen keıin óziniń týǵan jerine, eline qyzmet etýge attanady. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń qyr-syryna qanyǵyp, sol bilimderin tájirıbege ushtastyrady. Bir ańǵarǵanym, aýyl balalarynyń boıynda ulttyq bolmys, qazaqı tárbıe mektebi durys qalyptasqan. Al, qala balalary kerisinshe tehnıkany jetik ıgerýge ıkemdi bolyp keledi. Ol endi zaman men tabıǵatqa tán erekshelik ekeni aıtpasa da túsinikti. Munda oqıtyn qala balalarynyń kópshiligi dala balalarymen etene aralasyp, rýhanı úndestik
taýyp bir-birin tolyqtyryp jatady. Talaı-talaı ǵalymdar men el ıgiligine qaltqysyz qyzmet etken mamandardy qanattandyrǵan kıeli shańyraqta bir kezderi qazaqtyń birtýar uly Muhtar Áýezov te sabaq bergen edi. Sol kezden bastalǵan sara jol men urpaqtar sabaqtastyǵy áli kúnge deıin úzilmeı jalǵasyn taýyp keledi. Onyń dáleli, oqý oshaǵyndaǵy Oljas Súleımenov atyndaǵy ortalyqtyń rýhanı tárbıeleýdiń besigine aınalyp, jastardyń shyǵarmashylyq múmkindikteriniń kózin ashyp, patrıotızmge tárbıeleýge yqpal etip otyr.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev jastar forýmynda aıtqan bir sózinde: «Jastyń qýaty – bilimi men biliginde, birligi men patrıottyǵynda. Biz babalardan mıras bolǵan atamekenimizdi táýelsiz el ettik. Turmysy shalqyp, tútini túzý ushqan baqýatty memleketke aınaldyrdyq. Bizdiń barsha jetistikterimizdiń bastaýy – birlik. Birligimizdi saqtaı bilsek, elimiz úshin alynbaıtyn belester joq. Ol úshin árbir jas ózine júktelgen tarıhı jaýapkershilikti sezine bilýi kerek», degen edi.
Rasynda da, rýhymyzdy qaıta jańǵyrtyp, salt-sanamyzdy saralap, óshkenimizdi jaǵyp, ótkenimizdi tanydyq. Damýdyń dańǵyl jolyna bet buryp memlekettik qýatyn nyǵaıtqan elimiz tarıhı jańarý jolynda tyń serpin alyp, óz bedelin qalyptastyrdy. Álemniń damyǵan ozyq elderimen terezesin teńestirip, olarmen saıası-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı tyǵyz baılanys ornatty. Shartarapqa sharapatyn tıgizgen qarýsyz beıbit ómir saltyn ustana otyryp, elimiz keńge qanat jaıyp keledi. Aldaǵy jazda Ekspo-2017 kórmesi arqyly tórtkúl dúnıeniń nazary bizge aýǵaly tur. Táýelsiz elimizdiń sáýleti men dáýletin, ótkeni men búginin, kemel keleshegin oı eleginen ótkizip, jumyr jerdiń betinde judyryqtaı Qazaqstan degen qýatty eldiń bar ekenin álem taǵy bir moıyndamaq. Osyndaı aıtýly maqsattarǵa jetý jolynda jańa zamannyń tarıhyn qalyptastyratyn qaısar da ór, bilimdi de bilikti, joǵary mádenıetke ıe, rýhanı dúnıesi baı jastardyń orny bir tóbe. Ult bolashaǵy búgingi jas urpaqtyń qolynda. Sondyqtan, jastarymyzdy rýhanı tárbıeleýde bárimiz tabandylyq tanytýymyz qajet.
Raqymjan ELEShOV,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor
