Ashyq aspan astyndaǵy murajaı el

Jeti jotanyń ústindegi shahar

Búginde Qazaqstannan Iordanııaǵa ti­keleı áýe qatynasy joq. Sondyqtan, biz­diń Birikken Arab Ámirlikteri arqyly ushý­ymyzǵa týra kel­di. Dýbaıda otyrǵan úsh saǵatty qos­qan­da, Iordanııanyń astana­sy – Amman qa­la­syna jetkenshe týra jar­ty táýlik ýaqyt ót­ti. Al tikeleı áýe qa­tynasyn ashý ázirshe eko­nomıkalyq ja­ǵy­nan tıimsiz ekeni aıtpasa da túsinikti. О́ıt­keni, atalǵan elge aǵylyp jat­qan adam nó­piri joq.

Esesine, Dýbaıǵa ushatyn aıtarlyqtaı úl­ken ushaqta (Aerobýs-320) bos oryn bol­ǵan joq desek jarasar. Elge oń­taı­lylyǵyna oraı Ystanbul arqyly oral­ǵan­byz. Mine, Túrkııanyń eń iri qa­la­synan As­tanaǵa qaty­naı­tyn týra sondaı ushaqta da adam aýzy-mu­r­nynan shyǵa tolyp otyrdy. Biren-sarany bol­masa, túgel derlik óz otan­dastarymyz. «Bul kisilerdiń barlyǵy Túr­kııaǵa ne úshin bar­dy eken?» dep ishteı oılap ta qoıamyz.

Iordanııanyń ózine qysqasha toqtalsaq, Qazaqstanmen saıası-ekonomıkalyq qarym-qa­tynasy aıtarlyqtaı jaqsy jolǵa qoı­yl­­ǵan dostas memleket. Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Korol Abdalla II jıi sa­par­­lar almasyp turady...

Búginde bul elde 9 mıllıonǵa jýyq ha­lyq turatyn kórinedi. Bul – jolbas­taý­shymyz Sý­fı­an ál-Hanandıdiń sózi (Inter­net­tegi jyl basyndaǵy aqparatqa súıensek, 7 mıllıon 735 myń adam dep kórsetilipti). Ár otbasy shamamen 5-6 baladan ósirip otyrsa kerek. Bul halyq ósimi aı­tarlyqtaı joǵary dep top­shy­laý­ǵa negiz beredi. Osy ha­lyq­tyń jar­tysyna jýyǵy, ıaǵnı 4 mıllıony Ammanda turady eken.

Jalpy, Iordanııa – sha­ǵyn­daý memleket. Sharshy sha­qy­rym­ǵa shaqqanda Fransııaǵa bes Iordanııa syıyp ketedi. Al Qazaqstanǵa bes Fransııa syıa­ty­ny barshamyzǵa málim. Osy qa­­rapaıym arıfmetıka ar­qy­ly Ior­da­nııa­nyń aýmaǵyn kóz al­dy­myzǵa qınalmaı eles­te­týge bo­lady.

Munda jańbyr negizinen «qys mez­gi­lin­de» jaýady eken. Iаǵnı, qarasha men naýryz aı­­lary aralyǵynda. Odan keı­in kóbinese tam­shy tanbaıtyn kórinedi. Jeriniń 70 paı­y­zy – shól. Ammannyń Iordan óze­ni boıyndaǵy 50 shaqyrym ra­dıý­sta­ǵy tóńiregi ǵana shólge jat­­paı­dy.

Osy radıýsta eldegi taǵy eki iri qala – Irbıd jáne Áz-Zarka oryn tepken. Alǵash­qy­synda 1 mıllıon shamasynda, ekin­shi­sin­de 2,5 mıl­lıondaı halyq tu­ra­tyny má­lim­deldi. Ammannyń ózin 4 mı­llıon halyq me­ken­deı­ti­nin eskersek, el­diń qanshasy qalada, qan­­shasy «da­lada» tu­ratyny óz-ózinen men­mun­dalap shy­ǵa ke­ledi.

Petra – el týrızminiń injý-marjany

Ejelgi Petra qalasy Ior­da­nııanyń týrısterge maqta­nysh­pen kórsetetin eń basty in­­jý-mar­jany sanalady. О́zderi ony ále­mniń ja­­ńa jeti keremetiniń birine balaıdy. Elge jy­­lyna ortasha alǵanda 6 mıllıon týrıst ke­letin bolsa, sonyń sha­ma­men 1 mıllıony Petra­nyń úlesine tı­e­tin kórinedi. Bul az ba, ál­de kóp pe? Ony ár­kim ózinshe topshylaı ja­tar.

Petra bizdiń Iordanııaǵa kelgennen keı­ingi alǵashqy barǵan jerimiz boldy. Amman­nan 240 shaqyrymdaı qashyqtyqta ja­tyr. El týrızmge basa mán bere­tin­dik­ten, jol­da­ry­nyń sapasy­na nazar aýdaryp tura­ty­ny baı­­qa­lady. Sondyqtan, ortadan jo­ǵa­ry degennen góri, jaqsyǵa ja­qynyraq dep ba­ǵa­lasaq, ar­tyqtyq etpeıtindeı.

240 shaqyrym ájeptáýir jer. Son­­dyq­tan jol boıy jol bastaýshymyz Sý­fııan ál-Hanandıge el ómirine qa­tys­­tyryp, túrli su­raqtar qoıamyz. Ol –  orysshaǵa táýir, sózine ázil-qaljyń qo­syp sóıleıtin jigit aǵasy. Orys­shaǵa táý­ir bolatyny – kezinde Kıevte dá­riger ma­mandyǵyna oqyp­ty. Zaıyby da grýzın qy­zy kó­rinedi. «Meniń burynǵy KSRO-ǵa tikeleı qatysym bar», deı­di ol. Ál-Ha­na­n­dıdiń sózine qa­ra­ǵanda, Iordanııa – kó­shpeli bádáý­ılerdiń otany sanalady eken. Qa­zir elde 800 myńdaı, ıaǵnı sh­amamen halyqtyń onnan bir bó­ligindeı bádáýıler turatynyn bildik.

Sońǵy 20-25 jyl bederinde olardy otyryqshylandyrý maqsatynda memleket esebinen tegin úıler salyp berý úderisteri júrgizilip jatyr eken. Jol boıy 10-15 úı­den turatyn shaǵyn eldi mekender shoǵyr-sho­ǵyr bolyp kózge shalyndy. Biraq aralaryn­da órkenıetti moıyndaǵylary kelmeı, bu­rynǵ­y­-
synsha kúrkede turyp jatqan bádáýıler otbasylary da kezdesip qalyp otyrdy.

Al Petranyń ózi este joq eski zamanda – osydan shamamen 2300 jyldaı buryn bádáýıler taýly jartastarǵa qol­da­rymen oıyp salǵan qala. Jar­tas­tardyń bıiktigi, jobalap aıt­qanda, 60 metrdeı. Keıinnen Na­bateı patshalyǵynyń astanasy bolypty. Qalaǵa taýly shat­qal-jartastardyń arasymen eni keıbir jerlerde 4-5 metrden aspaıtyn ústi ashyq úńgir joldar aparady. Eń negizgi qury­lys sanalatyn Ál-Haznaǵa deıingi jol sha­ma­­men 3 shaqyrymdy quraıdy. Oǵan ústi ashyq úńgir jolmen tómen qaraı quldılaı oty­ryp, ne jaıaý, ne at-arbamen jetýge bola­dy.

IýNESKO-nyń baqylaýyna alyn­ǵan mádenı mura sana­tyn­daǵy kóne qalany qosa al­ǵan­da, oǵan aparatyn jolǵa da qol tıgizýge tyıym salynǵan. Son­dyqtan, joldarynyń kóp bó­ligi alǵash arshylǵan kúıinde saqtalǵan, ıaǵ­nı shaqpaq tasty bolyp keledi. Qos doń­ǵa­laqty arbany súıregen attar keri qaraı jo­ǵary kóterilgende taıǵanaqtap zorǵa jú­re­di. Janýarlarǵa obal-aq. Týrıster úshin sha­ǵyn elektromobılder me, basqa shaǵyn kó­lik túrin be nege júrgizip qoı­maıdy eken de­gen oı keldi sol arada. Qysqasy, bádáýı shar­shap-shaldyqqan, shaý tar­tqan tý­rısterge, jo­ǵaryda aıt­qa­ny­myz­daı, at-arbaly kólik tú­rin usy­nady.

Jalpy, Petra qalasynyń aýmaǵy atshaptyrym. Orta­ly­ǵy­nan ári qaraı da kóptegen jar­tastarǵa oıyp salynǵan ǵı­marattardyń qırandylary jaq­sy saqtalǵan. Uzyndyǵy birneshe sha­qyrymǵa sozylady. Kóne dáýir sheberleriniń bul óner týyndylaryn, tutastaı kóne qalany, onyń landshafyn kózben kórip, baǵasyn bergen jón bolar.

Vadı-Ram – en daladaǵy erekshe «planeta»

El aýmaǵynyń onnan bir bóligin – 74 180 gektar jerdi alyp jatqan Vadı-Ram, ony taýly jartastar deımiz be, álde taý­ly shatqaldar deımiz be, barǵan adamdy quddy bir ózge planetaǵa túskendeı áserge bóleıdi. Bólek-bólek jatqan ózindik bir taý derlik jartastardyń eń bıigi Ým ad-Damı atalady, onyń eń joǵary núktesi 1830 metr eken. Alpınıster úshin taptyrmaıtyn jer. Qarym-qabiletińe qaraı kez kelgen jartasty tańdap, órmeleı berýińe bolady.

Shól daladaǵy bul ǵajaıyp «planetada» «Arabııalyq Loý­re­ns», «Transformerler», «Qyzyl pla­neta», «Marstaǵy sońǵy kún­der», «Marstyqtar» jáne taǵy basqa fılmder túsirilgen. Bul – órkenıet órisi is júzinde ázirshe je­te qoımaǵan tabıǵattyń shól da­ladaǵy ǵajaıyp bir buryshy. Iаǵnı, qudireti kúshti tabıǵattyń qolymen salynǵan óner týyndysy. Mamandardyń pikirinshe, Vadı-Ram jer qyrtysynyń jarylýy nátıjesinde taýdaı-taýdaı granıt tastardan biz­diń dáýirimizge deıingi VIII-VI ǵa­syrlarda paıda bolypty. De­g­en­men, kúni búginge deıin jet­kilikti deń­geıde zerttelmegen.

 Vadı-Ram Petradan 160 shaqyrymdaı jerde. Eldiń soltústik-batys shekarasyna qaraı ornalasqan. Týrısterge arnaıy pıkap (qoraby ashyq) kólikter qyzmet kórsetedi. Pı­kap­tar týrısterdi taýly jar­tas­tardyń arasymen alyp júrip aralatady. Munda álemniń túkpir-túkpirinen týrısterdiń kóp keletini baıqalady. Olardyń arasynda azııalyqtardyń, qytaılar ne japondar dep topshyladyq, qarasy qalyń kórindi.

О́li teńiz – ózgeshe teńiz

Áıgili О́li teńiz Izraıl men Iordanııa elderiniń arasynda jatyr. Jol bastaýshymyz Sýfııan ál-Hanandıdiń aıtýynsha, qazirgi kezde teńiz jyl saıyn tartyla-tartyla kelip, alǵashqy aýmaǵynan 40 paıyzǵa kemip ketken. Iаǵnı, deńgeıi jylyna ortasha eseppen 1 metrge tómendeıdi eken. О́tken ǵasyrdyń 50-60-jyldary teńiz túbine salynǵan qonaqúıler búginde jaǵalaýdan 500 metrge deıin alystaǵan. Biraq qonaq úılerdiń túbindegi úlken basseınder teńizdiń ózine barýdy kerek etpeıdi dese de bolady. Degenmen, О́li teńizdi kóremin, laıyn jaǵyp, sýyna shomylamyn dep alystan at arytyp arnaıy jetken adamǵa teńizdiń óz sýyna bir súńgip shyqqanǵa ne jetsin?!

О́li teńiz – jer betindegi eń tuzdy teńiz. 1 lıtr sýynyń qu­ra­­mynda 300-310 gramǵa deıin tuz bolady. Keıbir jyldary 350 gramǵa deıin jetedi eken. Uzyndyǵy 67 shaqyrymǵa so­zy­lyp jatsa, eni boıynsha eń jal­paq jeri 18 shaqyrymǵa je­tedi. Maksımaldy tereńdigi – 306 metr. Te­ńizge tússeń tuzdylyǵynan be­tinde «toıǵan torsyqtaı» qal­qyp júresiń, batamyn deseń de ba­ta almaısyń. Sýy maılanyp tur­ǵan­daı kórinedi.

Iordanııa arab elderiniń ishinde emdik týrızmnen birinshi oryn alatynyn bildik. Osy О́li teńizdiń arqasynda. Álemdik mu­hıt deńgeıinen 427 metr tó­men jatqandyqtan, aýasynyń qura­mynda ottegi kóp. Al teńiz sýy­nyń ózinde túrli tuzdar men mıneraldar jetkilikti. Olar býlanǵan kezde adam aǵzasyna oń áser etedi eken. Teńizdiń la­ıyn­da da mıneraldar kóp. Te­ri­ni ju­msartatyn qasıeti bar. Bý­yn­dar­daǵy qan aınalymyn jaq­sar­tady, deıdi mamandar.

Sondaǵy klınıkada túrli syrqattardan emdelýge bolady. Mekemede 14 joǵary bilimdi me­dı­sınalyq qyzmetker bolsa, úsheýi taılyq kórinedi. О́ıt­keni, olar deneni túrli emdik ý­qa­laý­dyń (massaj jasaýdyń) naǵyz she­ber­leri eken. «Adam aǵzasy úshin eń mańyzdysy – osy jerdiń bi­regeı tabıǵaty men aýasy», – deı­di klınıka basshysy, doktor Zınaır Z.Bıcharat.

О́li teńizden shamamen 30 sha­qyrym jerde Hammamat-Maın ys­tyq sarqyramasy aǵyp jatyr. Ol da tabıǵaty óte ásem jerde, te­ńiz deńgeıinen 264 metr tómen taý shatqalynda ornalasqan. Sar­qy­rama sýy jaýyn-shashynmen nárlene otyryp, jer astyndaǵy lavanyń qyzýymen 63 gradýsqa deıin ysıdy eken. Mıneraldarǵa baı emdik qasıeti bar sý óziniń arnasymen aǵyp otyryp, qulaıtyn sarqyramaǵa jetkenshe jáne 60 metrlik bıiktikten tómen qulaǵansha adam denesin kúı­dir­meıtin deńgeıge deıin sýıdy. Osy­laısha Hammamat-Maın adam aǵ­zasyna oń áser etetin tamasha shomylý orny bolyp tabylady. Mamandar sarqyrama sýynyń allergııaǵa qarsy emdik qasıeti bar, sondaı-aq, adamnyń terisin ta­zartady jáne aǵzadaǵy túrli al­masý úderisterin kúsheıtedi, deı­di.

Gerkýles – Ammandaǵy uly hram

Gerkýles hramy – qazirgi am­man­dyqtarǵa rımdikterden qalǵan keremet eskertkish. Ol turǵyzylǵaly beri bir jarym myń jyldan asypty. Hramnyń janynan tabylǵan bıiktigi 10 metrge jetetin alyp eskertkish antıkalyq erjúrek jaýynger Ger­kýleske qoıylǵan degen boljam bar. Osy sebepti de, hram Ger­kýles hramy nemese Amman­nyń uly hramy dep atalady. Bul kóne ǵımarat áıgili Rım ımperatory Mark Avrelıı bılik qurǵan dáýirde turǵyzylsa kerek. Sondyqtan, óziniń formasy jáne stılimen Efestegi ataqty Ar­temıda hramyn eske túsiredi.

О́kinishke qaraı, ýaqyttyń óz degenin istemeı qoımaıtyny belgili. Búginde kóne hramnan birneshe alyp kolonnalar ǵa­na qalsa, onyń úsheýi rekonstrýk­sııa­lanypty. Sondaı-aq, irgetasy men qabyrǵalarynyń keıbir frag­­mentteri ǵana ishinara saq­ta­lyp qalǵan.

Ammandaǵy taǵy bir týrıs­ter­di ózine magnıtshe tartatyn oryn – Efestiń Jeti áýlıe jet­kin­shegi úńgir meshiti. Áýelde ol hrıs­tıandar minájat etetin oryn bo­lypty. Jeti áýlıe jetkinshek dep atalýynyń sebebi, bizdiń dáýi­rimizdiń III ǵasyrynda Efeske kelgen ımperator Dekıı (Desıı Troıan, bizdiń dáýirimizdiń 249-251 jyldary) qudaılar úshin qurbandyq shalýǵa buıryq be­redi. Ańyzǵa súıensek, qanisher ım­peratordyń qaharynan qoryq­qan jeti jas jaýynger osy miná­jat ornyna kelip jasyrynyp, sol boıda 360 jyl boıǵy uzaq uı­qy­ǵa ketken jáne ımperator Feo­dosıı bılik qurǵan ýaqytta ǵa­na oıanypty-mys.

Qazirgi kezde Efestiń Jeti jet­kinshegi jasyrynǵan úńgir tý­rıster qyzyǵýshylyq tanyta­tyn orynǵa aınalǵan. Búginde ne­gizinen onyń qırandylary ǵana qal­­sa, buzylýyna jer silkinisi se­bep­ker bolǵan degen boljam bar.

Jumys ýaqyty – kúnine 6 saǵat

Iordanııa týraly áńgimemizdi jal­ǵastyrsaq, bir qyzyǵy – el­degi memlekettik qyzmetkerler táý­ligine 6 saǵat qana jumys is­teıdi, ıaǵnı jumys tańerteńgi 08.30-da bastalyp, 15.30-da aıaq­talady. Bul jerde túski as ishý úshin beriletin 1 saǵatty alyp tas­taý kerek. Jol bastaýshy­myz­dan munyń sebebin sura­ǵa­ny­myzda, jarytymdy jaýap ala almadyq. Ulttyq valıýtasy – dınar aıtarlyqtaı qundy, 70 tı­yny – 1 dollar. Fosfattan basqa derlik qazba baılyǵy joq eldiń aqshasyn qalaısha qun­syz­dandyrmaı ustap turǵany tań qaldyrady. Janymyzda onyń sebebin túsindiretin maman bol­ma­ǵandyqtan, bul másele biz úshin ba­sy ashylmaǵan kúıi qaldy. Al aq­shasy qundy bolǵandyqtan, azyq-túlik, kópshilik qoldy taýar­lar, qyzmet kórsetý túrleri, t.b. qymbat. Máselen, 95 markaly benzınniń 1 lıtri 1 dollar 20 sent. Qoı etiniń kılosy – 18 dollar, sıyr etiniń kılosy – 12 dollar. Temekiniń eń arzany biz­diń aqshamen 1000 teńgeniń ús­tinde ári bizdegideı kez kelgen jer­de satyla bermeıdi. Biraq kez kelgen jerde shegýge ruqsat eti­ledi. Dámhana, meıramhanala­ryn­da kalıan tartý úrdisi qa­lyp­tasqany anyq ańǵaryldy. Ishimdik te temeki sekildi tek arnaıy mamandandyrylǵan sýpermarketterde ǵana satylady ári baǵasy ýdaı.

Iordanııalyqtar negizinen qoı etin jeıdi. Aragidik sıyr etin paıdalanady. Jylqy etin tutynbaıdy. Sondyqtan, qoı eti jetispeıdi. Osy sebepti, qoı tirideı nemese muzdatylǵan túr­de Avstralııadan ımporttalady eken. Biraq avstralııalyq qoı­dyń eti, dámdik sıpatyna qa­raı bolar, jergilikti halyq úshin sonshalyqty baǵalanbaıdy. Osy­ǵan oraı, baǵasy da arzandaý, kóbinese kópshilik tamaqtandyrý oryn­dary (meıramhana, dámhana, t.b.) satyp alady eken. Sonymen qa­tar, bıdaı da syrttan ım­port­ta­­latyn kórinedi. Nan ónimderi barshaǵa qoljetimdi bolý úshin memleket sýbsıdııa beredi.

Iordanııada qaýipsizdikke asa qatty mán beriledi. О́ıtkeni, Sırııa, Irak, Palestına avtonomııasy, Izraıl sekildi mazasyz, terrorlyq áreketter jıi boı kórsetetin eldermen shekarala­sa­dy. Alaıda, vıza alý son­sha­lyq­ty qıyn emes, tipti ushyp kelgen boıda áýejaıda-aq vıza resimdeýge bolady. Munyń tý­rısterge tıimdi ekeni túsinikti.

Qoryta aıtqanda, Ior­da­nııa­ny ashyq- aspan astyndaǵy mu­ra­jaı el dep atasaq, qatelese qoımaımyz. О́ıtkeni, elde týrısterdi qyzyqtyratyn, biz kórmegen basqa da tarıhı oryndar barshylyq.

Samat MUSA,
«Egemen Qazaqstan»