Dúnıe Dımashpen tynystap turǵandaı qazir. Ásirese, mıllıard qytaıdyń ortasyna barǵannan beri mereıi men mártebesi artyp, dańqy men daqpyrty asyp, únine álem elitip jatyr. Alty Alashtan shyqqan ardaqty ulǵa alty qurlyqty meken etken adamzatyńyz tańdaı qaǵyp, tamsanyp otyr. Internettiń ıirimine kire qalsańyz, Qudaı bere salǵan Qudaıbergenovtiń ónerine alaqany qyzarǵansha qoshemet kórsetken, jaǵy túsip qalǵansha tańǵalǵan adamǵa kýá bolasyz-dúr. Jer jahannyń ár túkpirinen vıdeo redaksııa jasap jatqan jurtty kórip, kókiregińdi erekshe bir qýanysh bılep alady. Qazaqtyń saıyn dalasynan taǵy bir saıypqyrannyń týǵanyna kámil senesiz. Alash atyn aıdaı álemge pash etetin aıaýly jannyń án áleminiń kógine kún bolyp kóterilip kele jatqanyna ımandaı ılanasyz. Sosyn... oılanasyz.
Dımash Qudaıbergenovke deıin qazaqta mundaı ánshi bolmap pa edi? Boldy ǵoı. Áneýbir kúni «Erik Qurmanǵalıev tirilip, ortamyzǵa oralǵandaı boldy» degen baǵany estidik. Al osy Qurmanǵalıevti bizdiń búgingi qoǵam bile me? Atyraýdyń Qulsarysynda týyp, tabany tilingenshe dala tósinde jalańaıaq júgirip júrip túıe baqqan bala Amerıkańyzdy aýzyna qaratqan joq pa? Gollandııańyz tikesinen tik turyp qurmet kórsetip edi ǵoı. Qylyshynan qan tamǵan, qaharynan álem yqqan Keńes Odaǵynda jalǵyz ǵana kontrtenor bolǵan eken. Ol osy Erik Qurmanǵalıev edi.
Kontrtenor degendi mýzykadan habary bar kisiler biledi, bul er adamnyń áıeldiń daýysymen án aıtýy degendi bildiredi. Álemde mundaı ánshiler saýsaqpen ǵana sanarlyqtaı. Olardyń ózin jastaıynan osy baǵytta tárbıelep, baýlyp daıyndaıdy. Al Erik Qurmanǵalıev týmysynan, tabıǵatynan osyndaı daýysqa ıe edi. Jaratqannyń ózi solaı jaratqan. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, qazaqtyń mańdaıyna týǵan daryndy azamat bolatyn. Sol bizdiń mańdaıymyzǵa syımady ǵoı. 2007 jyly eshbir eleýsiz ǵana o dúnıege attanyp kete bardy. Izdegen, joqtaǵan adam bolmady. Álemdi ánimen uıytqan talanttyń táleıli taǵdyrynyń sońy óte úlken ókinishpen aıaqtaldy.
Odan aryda kim bar edi degende, bizdiń esimizge Amangeldi Sembın túsedi. Mılannyń «La Skalasynda» án aıtqan ataqty qazaq. Ekiniń biri, egizdiń syńaryna buıyrmaıtyn mundaı baq Áýlıeatada myńǵyrtyp jylqy aıdaǵan Naqyp kúıshiniń balasynyń enshisine jazylypty. Qansha jerden shovınıstik pıǵyly asqynyp tursa da, sol zamandaǵy Máskeý Sembınniń ónerin erekshe baǵalap, qadirin túsinipti. Amangeldi Sembın týraly kóp aıtyldy, kóp jazyldy. Biraq ómirden ótkennen keıin. Ásirese, jazýshy-jýrnalıst Qalı Sársenbaı Sembınniń óneri men ómiri jaıynda dúrkin-dúrkin qalam terbep, másele kóterip keledi. Biraq bar ǵoı, tiri kúninde kózge shyqqan súıeldeı bop túrtpek kórgen talant ólisinde de asa kóp baǵalanyp jatqan joq. Soǵan qarap otyryp, arda qazaqtyń arýaǵynan da qoryqpaıdy ekenbiz dep oılaısyń keıde. Sosyn týma talantyn saqtaı almaıtyn qandaı tas mańdaı jurt edik dep ókinesiń.
Eki dáýirdegi eki uly ánshi týraly ǵana aıttyq. Qalǵanyn termelegenimiz joq. Degenmen, qazaqtyń altyn qursaq analary tek ánshi ǵana týmaıdy. Bizdiń eldi álemge tótesinen tanytatyn basqa da talanttardy ómirge ákelip jatyr. Solardyń biri Bekzat Sattarhanov edi. Nebári jıyrma jasynda jıyrma jyl boıyna saryla kútken Olımpıadanyń sary altynyn aıalap alaqanymyzǵa salyp edi ǵoı sańlaq. Úsh dúrkin Olımp shyńyn baǵyndyramyn degen armany bar bolatyn. Qaıteıik-aı?! Áselhan Qalybekova apamyz aıtpaqshy, «qushaǵy qatty halyq ekenbiz». «Bekzatty úsh aı qushaǵymyzǵa qatty qystyq» ta máńgilik mekenine attandyryp sala berdik qoı.
Osy rette jıyrmaǵa jetpeı bu dúnıeden kóship ketken qaraǵandylyq boksshy Ermek Serikov eske túsedi. Jastar men jasóspirimder arasyndaǵy álemdik jarystyń bárin utqan jalyndy jigit eresekterdiń arasyna qosylǵanynda qapııada qaza tapty. Qaraǵandynyń túbinde áldebireýler pyshaqtap ketip, aqyry qansyrap óldi. Tiri bolǵanynda osy Ermek elińniń Kók baıraǵyn nesheme ret kókte jelbireter edi-aý. Jolbarys-júrek jigitten jaıbaraqat otyryp aıyrylyp qaldyq qoı.
Oıdyń órisi osylaı órilgende Orazaly Dosbosynov til ushyna oralady. «Qulmanbettiń qulyny», aıtys ónerinde óshpes iz qaldyrǵan talantty aqyn, týma daryn, tókpe sózdiń tarlany otyzǵa jetpeı jalǵandy tastap kete bardy. Saqtaı almadyq. Árıne, kózi tirisinde qurmet pen qoshemetten kende boldy deı almaımyz. Biraq myna pánıdegi kúnderiniń óte qysqa bolǵany júregińdi ezip jibere jazdaıdy. Qazaqqa kerek azamattyń biri edi ǵoı Oraz.
Ár saladan mundaı azamattardy tersek, ázir toqtamasymyz belgili. Desek te, óksik aralas entigimizdi osy aradan basa turaıyq. Muny nege aıtyp otyrmyz? Biz osy baǵyńdy asyratyn, mereıińdi tasytatyn, atyńdy álemge áıgileıtin talantty adamdardy nege saqtaı almaımyz? Osynshama tasjúrek, bezbúırek, jylýsyz, meıirimsiz jurt pa edik? Álde qadirin bilmeıtindeı ondaı erekshe adamdar qazaq dalasynda eki kúnniń birinde týyp jatyr ma edi? Týyp jatqan joq qoı. Endeshe mynaý ne beıqamdyq? Ataǵy aspandap, dáýiri júrip, dáýreni shalqyp turǵanda ǵana kerek etip, taǵdyry taıǵanaqtap ketip, teperish kórgende kózimiz baqyraıyp qarap otyra beretin ne ádet? Sonda bizge onyń aty men ataǵyna maldaný ǵana jazylǵan ba? Bulaı bolmaıdy ǵoı.
Áńgime Dımashtan shyqty. Búgin barlyǵymyz qanymyz qyzyp jankúıer bolyp otyrmyz. Endi osy balany, Dımash sekildi talanttardy saqtaýdyń jolyn qarastyrǵanymyz jón. Bolashaqta Amangeldi Sembın, Erik Qurmanǵalıev, Orazaly Dosbosynov, Bekzat Sattarhanov, Ermek Serikov sııaqty talanttardyń taǵdyryn endigi urpaq keshpeýi kerek. Sondyqtan memlekettik deńgeıde talanttardy saqtaıtyn, olarǵa qamqorlyq kórsetetin komıssııa qurylýy qajet. San sala boıynsha olardyń tizimi jasaqtalyp, árbir kúni esepke alynyp, ári-beriden soń qaıda baryp, qaıda qoıatyny, ne iship-jeıtinine deıin tirkelip, hattalyp otyrýy tıis.
Mundaı talanttardyń ómirine tikeleı jaýapty organ qurmaı, biz olardy saqtaı almaımyz. О́ıtkeni, qushaǵymyz qatty. Qysyp turyp, tunshyqtyryp alamyz. Aspandatyp tóbemizge kóterip turyp, bir mezette zaý kókten tómenge tastaı salamyz. Quı moıyndańyz, quı moıyndamańyz: biz sondaımyz. Qapııada aıyrylyp qalǵanda «Qolda barda altynnyń qadiri» joq dep ózimizdi ózimiz ótirik jubatamyz sodan soń. Dál búgin bizge ótirik jubanysh pen mezettik qýanysh kerek emes. Jaýhardaı, jaquttaı azamattarymyzdy ońdy-soldy shashyp bolǵan shyǵarmyz. Endi olardy saqtaýdyń jolyn qarastyraıyqshy...
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
QYZYLORDA
