Al, halyqtyń oıyn beıneleıtin, sózin aıtatyn tabıǵatynan aqyn bolyp jaratylǵan adamnyń mıssııasy tipten erekshe. Qasym sııaqty erekshe daryn ıesiniń mıssııasy onyń jeke shyǵarmashylyǵynan da asyp túsip, ózgelerge yqpal etip, dástúr qalyptastyrýymen de asa baǵaly. Sondyqtan biz Qasym Amanjolov sııaqty iri aqynnyń, dáýir sýretkeriniń shyǵarmashylyq jolyn ulttyq sóz ónerimizdiń tarıhyndaǵy úlken qubylys dep qaraımyz. Qasym Amanjolov ádebıetke kelgen kezeńge shaǵyn sholý jasar bolsaq, onda mynadaı tarıhı-ádebı úderisti oıymyzǵa oraltar edik. Aqynnyń oń men solyn tanýǵa shyndap bet qoıyp, sanaly túrde óleń óńirine kelgen shaǵy 20-25 jastyń shamasy deıtin bolsaq, onda jas Qasymnyń aqyndyq bastaýy 1930 jyldardyń orta shenine keledi eken. Bul asharshylyq bulty endi-endi seıilgendeı bolǵanmen, saıası qýǵyn-súrginniń jaqyndap qalǵan kezi bolatyn. Bárin tóńkeriske, soǵysqa, jeńiske balaıtyn kommýnıstik ıdeologııa beıbit shyǵarmashylyqty maıdanǵa balap, tipti ádebı basylymnyń atyn «Ádebıet maıdany» degen zaman edi. Sonaý babalardan kele jatqan «Alash» degen qasıetti de kıeli uǵymdy halyqqa qadala túsetin túrpi dep túsindirdi. Shynaıy kórkemdik jalań uranǵa aıyrbastalyp, belsendi bilgishke aınaldy. Bıikte turyp bılik aıtqan, ultyn súıgen Álekeńder (Bókeıhanov), Ahańdar (Baıtursynov) óz halqyna jaý, jat etip kórsetken dókir, dóreki dáýirde Qasym poezııa tabaldyryǵyn shyndap attap edi... Jyryna daýyl men jeldi, ot pen jalyndy, batyrlyq pen órlikti ózek etken tákappar aqynnyń shyǵarmashylyq bolmysy da ot pen órtke oranǵan soǵys shyndyǵynda aq almastaı jarqyldady. 1943 jyly jazylǵan «Aqyn ólimi týraly ańyz» atty lırıkalyq tebirenis pen epıkalyq serpilis selbesken poemasy, bizdiń topshylaýymyzsha, Amanjolov shyǵarmashylyǵynyń jańa, meılinshe jemisti kezeńiniń bastaýyndaı kórinedi. Osy jyldardan bastap, Qasymnyń aqyndyq oıy men sózi óziniń jańa kórkemdik álemin, sony stıldik jolyn tapty deýge bolarlyq. Qudiret kúshi, jer-jahannyń Qanatyn ber qyran qustyń, Ashýyn ber arystannyń, Júregin ber jolbarystyń! Kúlli álemniń ashý-kegi Orna meniń keýdeme kep! Jaý jolyna atam seni, Bomba bol da jaryl, júrek! degen asqaq shabyttan týǵan poema shýmaqtarynda qazaq óleńiniń jańa kezeńin bastaǵan iri tulǵanyń aqyndyq «meni», shyǵarmashylyq áleýeti, sýretkerlik stıl bederi baıqalady. Bul joldarda dushpanǵa degen yza men kek, ádiletsizdik pen jaýyzdyqqa ese jibermes erlik qana emes, dúnıeni jamandyqtan tazartýǵa bel sheshken, ymyrasyz kúreske túsken úlken adamı sert pen izgi gýmanızm de jatyr. Bul kez kelgen ónerdiń, onyń ishinde, álbette, ádebıettiń tiregi men tilegi bolar shyǵarmashylyqtyń dál ózi, naqty kórinisi. Sol qaıshylyqty dáýirdiń bilgiri hám kýágeri Jaıyq Bekturovtyń Qasym týraly jazǵandaryna den qoısaq: «Adamdy ardaqtaǵanym, Adamǵa ómir qymbat, kúresip ólý úlgi, bári de ómir úshin, jeńis úshin emes pe? Poezııa da ómir úshin. Otannyń ar-namysy, táýelsizdigi jolynda shybyndaı janyn pıda ǵyp qaza tapqan sovet jastarynyń dańqty erligin, meıirbandyq, izgi jan sezimin jyrlaǵym keldi. Aqyn ómiri jyrǵa arqaý boldy. О́leń – ómir qanaty» depti. Qasym poezııany gýmanızm, adamǵa degen izgi tilek, ımandy kózqaras dep túsindi. Kórkemdikti berik bekemdeıtin, beınelilikti áserli etetin, oqyrmannyń janyna shýaq, sanasyna sáýle, júregine shuǵyla quıatyn adamǵa degen ardaq oı, madaq sezim Qasymnyń aqyndyq mıssııasynyń kúretamyry, tabıǵı ózegi. Aqyndyqty «Kókiregi sezimdi, tili oramdy, // Jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin...» degen Abaıdyń hakimdigi, «Alash degen elim bar, // Nege ekenin bilmeımin, // Sol elimdi súıemin!..» degen Maǵjannyń ultyna degen uly mahabbaty sol dáýirlerdegi aqyndyq mıssııany, sýretkerlik kredony kórsetse, Qasym zamanynda óleń ishki jan-dúnıeniń, adam bolmysynyń tereńine boılady. Adamǵa aqylshy, ultqa uranshy bolmaı, jumyrbasty pendeniń teń sóıleser syrlasyna aınaldy. Bul ónerdiń deısiz be, óleńniń deısiz be búgingi sózben aıtqanda demokratııalanýy edi, adamǵa etene jaqyndaýy bolatyn. Mine, qazaq ádebıetindegi osyndaı úrdisti Qasym bastady dep batyl aıta alamyz. Keıinirek, Muqaǵalı (Maqataev), Tólegen (Aıbergenov) bolyp ishki dúnıe búkpesin jaıyp tastaý, shyny men syryn oqyrmanmen bólisý – Qasym bastaǵan arnaly úderistiń asa kórkem dástúr-úlgileri bolatyn. Asyly, Muqaǵalı men Tólegenniń zamandastary, tipti Syrbaı (Máýlenov) sııaqty Qasymnyń óz tustastary úshin de ol jaı daryn aqyn ǵana emes, taǵdyrly aqyn, tulǵaly sýretker. Sondyqtan da ádebıettegi Qasym Amanjolov dástúri kórkemdik dástúr, estetıkalyq yqpal ǵana emes, tulǵalyq yqpal. Sol sebepti de Qasymnyń tusyndaǵy poezııa ókilderi de, odan sońǵy ádebıet tabaldyryǵyn attaǵandar da Qasymnyń óleńine de, minezine de, taǵdyryna da qyzyqty. Qasym – adamnyń taǵdyry, Qasym – aqynnyń taǵdyry naǵyz jyr dúldúliniń taǵdyryndaı kórindi olarǵa. Osydan bolý kerek, Qasym – qazaq tarıhyndaǵy eń kóp óleń arnalǵan tulǵalardyń biri. Qasym – Mahambet, Abaı, Baýyrjan sııaqty ór taǵdyrdyń, batyl ónerpazdyqtyń beınesi. Osylaı bolǵandyqtan da Qasymnan keıingi qazaq poezııasynyń kelesi bederli kezeńin bastaǵan uly Muqaǵalı: Qasym degen – qalǵyǵan janartaý ǵoı, Janartaý ǵoı, jandy da ketti órtenip. «Bir kúı bar dombyramda...» (Iesi Qasym) Qasym solaı bolmasa, nesi Qasym?! Jyr báıgege attanǵan adam bolsa, Sóredegi Qasymyn esine alsyn... dep óziniń aldyndaǵy izashar aqynnyń beıne-bolmysyn qapysyz somdap, súısingen bolatyn. Sonymen Qasym jyry adamǵa bet burdy, aqyndyq qýattyń barsha bolmysy men búkil qabileti qazaq óleńine qýanyshy men súıinishi, armany, ańsary, úmiti bar kádimgi adamdy alyp keldi. Adamnyń syry barsha shynaıylyǵymen, barsha tereńdigimen ashyldy. Álemge búkil syryńdy ashyp tastaý úshin sol adamnyń óziniń de ishki álemi taza, meıirban bolý kerek qoı. Qasym osyndaı tulǵa bolǵandyqtan da óziniń gýmanıstik jyrlaryn týdyrdy, oǵan qalyń oqyrmanyn sendirdi. Mundaı óleńderindegi basty qaharman ózi edi. Sondyqtan biz Qasymdy Qasym poezııasynyń avtory ǵana emes, sol poezııanyń basty qaharmany dep qabyldaımyz. Bul Qasymnyń aqyndyq muratyn, sýretkerlik mıssııasyn tanýǵa aparatyn basty joldardyń biri. Sóıtip, uly aqynnyń sýretkerlik maqsatyn adamsúıgishtik deı otyryp, ony aqynnyń ózi de tereń sezingen dep aıta alamyz. Oǵan myna joldar aıǵaq: Aqyn ulan arystandaı aıbatpen Ar, namystyń maıdanyna enedi. Qalam naıza, qalqan bolyp qaǵazy, Sózderi – oq, almas qylysh – óleńi... Zulymdyqqa najaǵaı bop atylyp, Ádildikke kóńil nuryn sebedi. Dabyl qaǵyp, tań jolyna shaqyryp, Tań atady, kún shyǵad dep senedi. Qasym Amanjolov óziniń osyndaı gýmanızmimen ǵana qalsa, onda ol biz biletin uly aqyn bıigine kóterile almas edi. Ol – ózine deıingi ádebıetti jalǵastyryp, sonymen birge eń bastysy, sońyna izbasar ertken, dástúr ashqan aqyn. Qasym – Abaı bastaǵan klassıkalyq ádebıettiń, Maǵjan bastaǵan HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi jańa ádebıettiń mırasqory boldy. Biz bul arada «mırasqory boldy» degen oıdy aldyndaǵy uly aqyndardyń dástúrin jalǵastyrýshy degen maǵynada ǵana qoldanyp turǵamyz joq. Eger osy maǵynada ǵana alatyn bolsaq, onda Qasym Amanjolov shyǵarmashylyǵynyń bási basqa birqatar aqyndardyń poezııasymen birdeı bolar edi. Áńgime bul arada Qasymnyń óz zamanyndaǵy Abaı, óz dáýirindegi Maǵjan sııaqty qazaq óleńine jańa bet pen baǵdar, sony mazmun men túr darytýynda bolyp otyr. Bul shyn máninde Qasymnyń shyǵarmashylyq taǵdyryna jazylǵan aqyndyq mıssııa edi. Álbette, Qasym Abaı men Maǵjan sııaqty qanatyn keńge jaıyp, aıtarynyń bárin ashyp aıta almady. Otarshyldyq dáýirde ómir súrgenimen Abaıdyń erkin shyǵarmashylyǵyna eshkim bóget bolǵan joq, al keńestik senzýra qataıǵan 1920 jyldardyń ortasyna deıin Maǵjannyń barlyq negizgi shyǵarmalary jazylyp qoıǵan bolatyn. Maǵjan endi jazǵan shyǵarmalary úshin emes, áldeqashan jazylyp qoıylǵan shyǵarmalary úshin aıyptaldy. Sondyqtan Qasymnyń aldyndaǵy eki uly tulǵa da meılinshe erkin shyǵarmashylyqta boldy. Bul arada Qasymdy ultshyl eteıik dep otyrǵamyz joq. Keńestik tárbıe kórgen, ádiletsiz jaýǵa qarsy soǵys júrgizgen Keńes azamaty, Keńes áskeriniń soldaty Qasymnyń orys otarshyldyǵyna qarsy kúresken Alash qalamgerleri sııaqty aıryqsha ultshylǵa aınaldyrsaq tabıǵı bolmas ta edi. Qasymnyń aqyndyq mıssııasyna ózi ómir súrgen qoǵamǵa sený, sol qoǵamdy madaq etý de enetin. Mundaı shyǵarmalary arqyly da Amanjolov qazaq óleńine aıtarlyqtaı jańalyq ákeldi. Aıtalyq: Júregimdi ustap qolyma, Júregimdi emes, – bıletti, Qosyldym jastar tobyna Aq kóńil, adal nıetti. Súısinttim dosty, erjettim, О́rtedim jaýdyń ózegin; Qýatyn berdiń jer-kóktiń, Sovettik meniń óz elim! – degen joldar sol tustaǵy ádebıetimizdiń ózindik oljasy bolatyn. Keńes úkimetin, keńestik qurylysty maqtaǵandardyń barshasyn ádebıet tarıhynan syzyp tastaı almaımyz. Olaı etsek, jetpis jyldyq keńes dáýirindegi qazaq ádebıetinen saýsaqpen sanarlyq qana tulǵa qalar edi. Ol da bizdiń rýhanı shejiremizdiń ajyramas bóligi, dúnıeni kórkem tanýymyzdyń bólinbes bólshegi. Sondyqtan keńes dáýirinde jazylǵan shyǵarmalar kórkemdik qundylyǵy jaǵynan saralanýy tıis. Qasym Amanjolov ómir súrgen dáýir bir saıasattyń, bir ıdeologııanyń dáýiri boldy desek te, aqyn aldymen ultynyń ulany, halqynyń úni ǵoı. «Alash» sózin aıtýǵa múlde bolmaıtyn, «qazaq» degen sózdi abaılap aıtatyn, aıtsań da keńestik ıdeologııalyq mazmundaǵy oımen sabaqtastyratyn zamanda Qasym: Eı, tákappar dúnıe, Maǵan da bir qarashy! Tanısyń ba sen meni, Men – qazaqtyń balasy! dep álemge jar saldy. Bul sonaý Sultanmahmut, Maǵjandardan keıingi dáýirde qazaq poezııasynda aıtylmaı kele jatqan ultqa arnalǵan úlken sóz bolatyn. Alashtyń urpaǵy retindegi Qasym aqynnyń dúnıege osylaısha jar salýy – onyń aqyndyq mıssııasynyń bir taraýy ispetti edi. Qasym Amanjolovtyń aqyndyq murat-maqsatyn, sýretkerlik mıssııasyn anyq tańbalaǵan, kórkem beınelegen týyndy, álbette, onyń «О́zim týraly» atty óleńi. Bul Qasym – taǵdyrdy beınelegen kólemdi de kúrdeli lırıkalyq baıan Abaıdyń «О́lsem ornym qara jer», Maǵjannyń «Jan sózi» sııaqty klassıkalyq týyndylarymen mazmundas, bálkim deńgeıles dúnıe. Munda ómirge aqyn bolyp kelgen adamnyń barsha kúdigi men úmiti, mynaý jaryq dúnıege aıtar nazy men muńy, ózeginen shyqqan óleń-ónerge degen mahabbaty men qushtarlyǵy sonshalyqty tereń, sonshalyqty áserli aıtylǵan. Bul ǵajaıyp týyndy da aqyn ómir súrgen alasapyran, aýmaly-tókpeli dáýirdegi adam taǵdyry (Arpalys alaquıyn zamanalar, // Arbasyp turyp aldy, men netemin), pendeniń bul ómirden kórgen jaqsylyǵy men jamandyǵy (Keń jaıdym qulashymdy dúnıege, // Bildim men qaıǵyra da, súıine de), adamnyń taýsylmas armany (О́mir joq túsken jerde bir arnaǵa, // Kóp kúttim, kóp tiledim qumarlana. Qaıteıin jeter emes qysqa ómirim, // Alystan kóringenmen munarlana) oqyrmanyn beıjaı qaldyrmaıdy. Bul jyrdyń basty ıdeıalyq ózegi aqyn men mýzanyń máńgilik sapary der edik. Gúrildep jalyn atqan keýdem – kórik, Sóz soǵam qulashymdy erkin kerip. Sýaryp shynyqtyram kúıge malyp, Bolsyn dep ári ádemi, ári berik. Quıa alman úgitilgen balshyq óleń, Kóńilimde kól jasaman tamshymenen. Seriniń semserindeı sertke taqqan, О́leńniń ótkirin bir alshy menen. – degen Qasym aqyn bolyp týǵan adamnyń asqaq beınesin de, kóńil-kúıin de, mýzaǵa adaldyǵyn da shynaıy jyrmen shabyttana sýretteıdi. Qazaq poezııasy tarıhynda óziniń jyry jóninde osynshama tebirengen, osynshama óleńin óbektegen alǵashqy aqyn, teginde, Qasym bolar. Bul Qasym bolyp mýzanyń qupııasyna úńilgen jalpy qazaq óleńiniń úlken jańalyǵy edi, ulttyq sóz ónerimizdiń óleń qasıetin, sóz kıesin tanýǵa, baǵalaýǵa betburys jasaýy da bolatyn-dy. Álbette, «Alty óleńmen bildirdim ánniń jaıyn» degen Abaıdyń «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin», «О́lsem ornym qara jer syz bolmaı ma», «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy» óleńderi jadymyzda, biraq hakim Abaıdyń atalǵan lırıkalyq shyǵarmalarynan ustaz aqynnyń óleńge qoıar bıik talaby men talǵampazdyǵy baıqalar edi. Al Qasymnyń bul óleńinde aqynnyń ishki syry, ózi týdyrǵan ólmes sapary, mýzasynyń máńgiligi jóninde syr aqtarylǵan. Sonysymen aqyn sony soqpaq, jańa joldyń bastamashysy boldy. Barsha ómiriniń mánin óleńmen ózektestirgen aqyn: О́kinben men de bir kún ólemin dep, О́kinem uqsata almaı kelemin dep. Kúnine júz oılanyp, myń tolǵanam, О́zimmen birge ólmesin óleńim dep... Aqyn-taǵdyrdyń óleń-taǵdyrǵa kúdigi men úmiti osylaı órnekteledi. Qandaı da bolsyn sanaly adam ózi tańdaǵan joldyń durys-burystyǵyn oılamaq, saralamaq, birde kúdiktenbek, birde úmittenbek. Al asa úlken aqyndyq qýat bergen adam sol kúdik pen úmitti óleńge aınaldyrady. Bizdiń oıymyzsha, avtordyń osy ǵajaıyp jyrdaǵy negizgi aıtpaǵy da osyǵan saıady. Munda aqyn – óleń – ómir ózara selbesip, sabaqtasyp Qasymnyń shyǵarmashylyq mıssııasyn barynsha bezbendeıdi: Barym da, baqytym da osy óleńim, Jaqynym, júregimniń dosy óleńi. О́mirge kelgenim joq bostan-bosqa, Men qaıtip, bosqa jasap, bosqa ólemin. Iá, bul bir aqynnyń, jalǵyz Qasymnyń ǵana júrekjardy syry emes, bizdiń oıymyzsha, óner qonǵan barsha adamnyń armany, barlyq aqynnyń muraty. Osyny alǵash óleńmen órnektegen Qasym edi. Bastaýynda Qasym turǵan osy saryn Muqaǵalıda, Tólegende, Jumekende, Jumataıda, Esenǵalıda taǵy basqa qanshama aqyndarda bar. О́nerdiń muraty – izgilikti ulyqtaý, ulttyń oıyn tereńdetý, sezimin ushtaý, adamnyń janyna jylý, sanasyna shýaq tógý, halqynyń rýhanı kóshin ilgeriletý desek, osy qasterli maqsat Qasymdy aıryqsha tolǵandyrǵan, erekshe oılandyrǵan. Qasymnyń tutas shyǵarmashylyǵy, sýretkerlik sapary – óleńge qaltqysyz, adal, berile qyzmet etken aqynnyń ónegeli taǵdyry. О́leń ólkesindegi, shamamen jıyrma jyldaı shyǵarmashylyq ǵumyrynda Qasym Amanjolov qazaq ádebıetindegi óziniń qaıtalanbas tulǵasyn jasady. Bul onyń aqyndyq mıssııasyn tereń túsingen ári oryndap shyqqan zor tulǵasy edi. Dúnıege keler áli talaı Qasym, Olar da bul Qasymdy bir baıqasyn, О́rtke tıgen daýyldaı óleńimdi, Qasymnyń ózi emes dep kim aıtarsyń! – dep jasyn jyrlarymen ózine máńgilik eskertkish soqqan shaıyrdyń «Sharlaǵan jolym jatyr jer betinde...» deýi osy aqyndyq sapar – mıssııasyn tereń uǵynýy bolatyn. Jalyndy júrek pen shynaıy tilekten quıylǵan osy jyrda Qasym – aqyn da, Qasym – taǵdyr da bar. Qasym esimin qazaq ádebıetiniń, jalpy ulttyq mádenıetimizdiń tarıhynda máńgilik tańbalaǵan onyń osy tulǵalyq qasıeti, osy aqyndyq bolmysy edi. Biz Qasym jóninde sóz aıtpaq bolyp, aqynnyń ǵajaıyp jyrlaryna oralyp, olardy oqyǵanda onyń aqyndyq tulǵasy órshil óleńinen asqaqtap aldymyzdan shyǵady. Zaman tynysyn, adam bolmysyn beınelegen zor tabıǵı darynnyń, búginderi ańyzǵa aınalǵan sýretkerdiń murasy – Alash sóziniń qudireti jetken alasarmas bıikterdiń biregeıi. Qaıshylyǵy mol, kúrmeýi kóp, qatal da qaıyrymdy HH ǵasyr qazaq degen halyqqa alapat ta ákeldi, abyroı da berdi, azattyq ta syılady. Qasym poezııasy – ult tarıhyndaǵy osyndaı qaıshylyqty ǵasyrdyń eń qıyn shaǵynyń kórkem kýási, bederli beınesi. О́mirde adamnyń rýhanı azattyǵyna, ónerde sýretkerlik erkindikke umtylǵan, naǵyz aqyndyq taǵdyr keshken, syrly sózdiń muraty men sertine jetken «Amanjol – Rahymjannyń Qasymynyń» asyl murasy búgingi azat eldiń, táýelsiz Alash balasynyń baǵaly da baıtaq qazynasy. Qasym – halyq pen óner aldyndaǵy óziniń mıssııasyn tolyǵymen oryndaǵan sýretker. Al uly aqyndy taný – búgingi jáne keler urpaqtyń paryzy dep bilemiz.
Erbol TILEShOV,
Astana qalasy Tilderdi damytý basqarmasy «Rýhanııat» ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.
