Muǵalim – mekteptiń júregi

Táýelsizdik alǵannan bergi kezeń­de Elbasy Nursultan Nazarbaev bilim berý jáne ǵylym salasyn memlekettik saıasattyń basym baǵyty­nyń biri retinde belgilep, ýnıversıtettik bilim berý men ǵylymdy da­mytýdyń jańa deńgeıin qamtamasyz etý kerek degen mindettemeni únemi alǵa qoıyp keledi. Qazir ınnovasııalyq saıasat eń birinshi adamı resýrstardyń ǵylymı-tehnıkalyq áleýetin ǵylym damýy­nyń basym baǵyttaryna jumyldy­rýdy tezdetip, ǵylym nátıjelerin osy zamanǵy óndiriste tıimdi paı­da­lanýdy talap etýde. Qazaqstannyń ekonomıkalyq kórsetkishi jáne ishki naryǵynyń dınamıkalyq ósýi eko­nomıkamyzǵa jańa ınvestorlardy tar­týǵa negiz bolýda. Biraz jyl bu­ryn munaı jáne gaz, shıkizat ónimi ma­ńyzdy bolsa, bul kúnde qaıta óń­deı­tin óndiris oryndary, telekommý­nıkasııa, aqparattyq tehnologııa, mu­naı hımııasy, taǵy basqa da ón­di­ristiń damýyna jol ashylyp otyr. Bilim berý men óndiristiń uzaq jyldar boıyna ózara baılanysy úzilgendikten, mamandardy daıyn­daý sapasy da tómendedi. Búginde zaman talabyna laıyq mamandardy, ásirese, jańa bilimdi qabyldaı biletin memleket elıtasyn ýnıversıtet qabyrǵasyndaǵy bilim men óndiris­tiń, jańa tehnologııalardyń tyǵyz baı­lanysy negizinde ǵana daıyn­daý­ǵa bolatynyna kóz jetip otyr. Osy­ǵan oraı, joǵary tehnologııa men ǵylymnyń sońǵy jetistikterin bilim berýdiń memlekettik standarttaryna mindetti oqý pánderi retinde engizý qajettigi týyndap otyr. Bul jumys bizde oqytýshylardyń tańdaýyna berilgen. Al olar ózderiniń eski lek­sııa­laryn oqýdan jalyǵar emes. Bu­ǵan endi tózýge bolmaıdy. Pánder tizbesin jasaý, ony jańa zańǵa sáı­kes oqý-ádistemelik jáne kadr máse­le­lerin sheshýdiń naqty joldaryna yńǵaılastyryp, Respýblıkalyq jo­ǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıs­sııaǵa usyný kerek. Jańadan engiziletin pánderdiń memlekettik stan­dart­qa kredıt mólsheri boıynsha sa­ǵat boıynsha syımaý problemasyn ja­­ńa úlgidegi standarttar arqyly she­shýge bolady. Atap aıtqanda, pán­ara­lyq baılanysty jetildire oty­ryp, ǵylymmen ushtastyra engizý qajet­tiligin birinshi eskerý kerek. Bilim berý mazmunyn osylaısha modýl­ge bó­lý (modýlıarızasııa obrazo­va­tel­­nyh programm) jańa úlgidegi stan­dart jelisinde artyqshylyǵy zor. Aımaqtyq ýnıversıtetterdiń bilim berý qyzmetiniń negizgi mindetteri – jastarǵa úzdiksiz sapaly bilim berý, qoǵamnyń, aımaqtyń áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýyna yqpal etý bolǵanymen, bilim men ǵylym deńgeıin kóterý ońaı bolmaı otyr. Onyń sebebi, birinshiden, aımaqtyq joǵary oqý oryndaryna daıyndyǵy ortasha jergilikti jastar túsedi, úz­dik túlekter astanalyq joǵary oqý oryndary men shetelge oqýǵa ketedi. Al, aımaqtyq joǵary oqý orynda­ryn úzdik nemese jaqsy baǵamen bitirýshiler joǵary oqý ornynyń ǵy­ly­mı-pedagogıkalyq qyzmetinde qa­lyp, jumys istegisi kelmeıdi. О́ıt­keni, pedagogıkalyq qyzmettiń ja­laqysy az bolǵandyqtan «márte­be­li» maman­dyqqa sanamaı, óndiris or­yn­dary nemese kásiptik qury­lym­dar­ǵa ketýge umtylady. Nátı­je­sin­de ǵy­ly­mı-pe­dagogıkalyq ju­mys­qa bilimi ortasha nemese tómen stýdentter tar­tylady. Bul jaǵdaı jalǵasa beretin bolsa, joo-nyń sapasynyń tómen­de­ýi men joǵary bilim júıe­si­niń deg­rada­sııa­syna alyp keletini anyq. Ekinshiden, jyl saıyn elimizde ár sala boıynsha joǵary bilimdi mamandar qajettiligine taldaý júrgi­ziledi. Sol taldaý boıynsha pedago­gı­­kalyq bilimi bar mamandarǵa qa­jet­tilik ósip otyr. Máselen, Alma­ty oblysynda pedagog kadrlardyń tapshylyǵy áli de oryn alýda. Ási­rese, aýyldyq jerlerde bul máse­le­niń kúrmeýi sheshilmeı keledi. Mu­nyń birinshi sebebi, 90-jyldary pe­dagogıkalyq mamandyqtarǵa jetkilikti dárejede kóńil bólinbedi. Ekinshi sebebi, «100 mektep, 100 aýrýhana», «Balapan» baǵdarlamalarynyń júzege asyrylyp, mektepterdiń, mek­tepke deıingi mekemelerdiń kóptep ashylýyna qatysty bolsa, úshin­shi­den, demografııalyq jaǵdaıdyń jaq­­sarýy, ıaǵnı, oqýshylar sanynyń ar­týyna baılanysty dep aıtar edim. Úshinshiden, statıstıkalyq máli­metter boıynsha «Bilim berý» ba­ǵy­tyndaǵy mamandardy daıarlaý 14 pa­ı­yzdy quraıdy jáne «Tehnıkalyq ǵylym jáne tehnologııadan» (24%) keıin ekinshi oryndy alady. Otanymyzda bilim berýdi damy­tý­dyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda pedagogterge qoıylatyn talaptardy kú­sheı­tý sharalary qarastyrylǵan. 2015 jyldan bastap pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha joǵary oqý oryndaryna túsý kezinde talapker­diń pedagogıkalyq qyzmetke ıkemdiligin anyqtaýǵa arnalǵan shyǵarma­shy­lyq emtıhan engizilmek. Eger shy­ǵarmashylyq emtıhan tek pe­­da­­gogıkalyq mamandyqtarǵa engizilse, onda pedagogıkalyq ma­man­dyqqa keletin talapkerler sany kúrt azaıa­tyny aqıqat. Son­dyq­tan ár talap­kerdiń mamandyqqa ıkemdiligin an­yq­taýǵa arnalǵan shyǵarmashylyq em­tıhanyn bar­lyq mamandyqtarǵa engizgen du­rys. Taǵy bir oılanatyn jáıt, bú­gingi kúni muǵalimderdiń 83 paıy­zy áıel qaýymy. Al keleshek jas urpaqqa bilim berýde er muǵa­lim­niń alar orny aıryqsha. Sondyq­tan mu­ǵalimderdiń bedelin kóterý, olardy áleýmettik jaǵynan qoldaý, qorǵaý kezek kúttirmeıtin másele retinde qarastyrylsa oń nátıjege qol jetkiziler edi. Endi osy máselelerdi sheshý jo­lyn qarastyrsaq, 12 jyldyq bilim be­­rýge kóshkende profıldik mektepte jaratylystaný-matematı­ka­lyq já­­­ne qoǵamdyq gýmanıtarlyq ba­ǵyt­tar­men birge pedagogıkalyq ba­ǵyt­ty da engizý qajet. Peda­gogı­ka­lyq ba­­ǵyt boı­yn­sha 10-11 synyp oqý­shy­­la­ry ara­syn­da aýdandyq, qa­la­lyq, ob­lystyq, res­pýblıkalyq pándik olımpıada ót­kizý tıimdi. Pedagogtardyń statýsyn joǵary­latý máselesiniń sheshýshi mehanızmi retinde joǵary oqý oryndarynyń jergilikti bılikpen oblystyq jáne qalalyq ákimshilikpen baılanys or­natyp ózara yntymaqtastyqta bo­lýyn aıtar edim. Al, pedagogıkalyq ma­mandyqtarǵa qabyldaý júıesin jetildirýde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan jumys tobyn qu­rýy kerek. Onyń quramyna jo­ǵary oqý oryndary ókilderin jáne ob­lys­tyq bilim departamentiniń qyz­met­ker­lerin engizý qajet. Qurylǵan toptyń maqsaty aımaq boıynsha pedago­gı­ka­lyq kadrlardyń qajetti­ligin anyq­tap, «Bilim berý» baǵyty boıynsha memlekettik tapsyrystyń negizgi baǵyttaryn anyqtar edi. Jo­ǵary bilikti pedagog mamandar da­ıar­laýdyń taǵy bir tetigi, oqý or­yn­darynyń mekteptermen tıimdi baı­lanys ja­saýy. Bul jerde biliktilikti ózara joǵarylatýdyń jolyn qaraý kerek. Joǵary oqý ornynyń oqy­tý­shysy mektepte, al mektep muǵalimi joǵa­ry oqý ornynda kásibı biliktiligin arttyrsa quba-qup bolady. Mysal retinde, atalǵan másele­ler­­di sheshý maqsatynda I.Jansúgirov at­yndaǵy Jetisý memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń atqarǵan jumystary­nan birer derek keltireıin. Ýnıversıtet pedagogıkalyq mamandyqtarǵa bilim­gerlerdi oqytý maqsatynda ob­lys­­tyq ákimshilikpen tyǵyz baıla­nys ornatqan. Qazirgi tańda oblys áki­miniń grantymen 164 stýdent bilim alýda. Onyń ishinde pedago­gı­kalyq m­a­mandyq boıynsha 85 stýdent oqı­dy. Sondaı-aq ýnıversıtet memoran­dým negizinde túlekterdi qyzmetke ornalastyrý maqsatynda oblystyq bilim departamentimen birlese ju­mys isteýde. Kásibı pedagogtardy úzdiksiz daıarlaý maqsatynda joǵary oqý oryndary, kolledj, orta mektepterde bilim berýdi ıntegrasııalaý qajet. Bul baǵytta bizdiń ýnıversıtet qalamyzdaǵy № 5,10 jáne 20 mekteptermen birlesken «Joo-kolledj-mektep (12 jyldyq bilim berý) úzdiksiz bilim berý jaǵdaıynda kredıttik oqytý tehnologııasy negizinde oqý-tárbıe úrdisiniń tájirıbelik modelin qurý» jobasyn iske asyrýda. Nátıjesinde orta mektepterge oqy­týdyń jańa tehnologııasyn engizý, bilim alýshylardyń aǵymdaǵy, ishki, jáne qorytyndy jetistikterin baǵa­laý, oqýshy róliniń, oqýdy uıym­das­tyrýdyń prınsıpterine ózgertýler engiziletin bolady. Ábdimanap BEKTURǴANOV, I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor. Almaty oblysy.