Jasampazdyq

Ata Zańymyz bizdiń memleketimizdiń bas­ty tólquja­ty bolyp sanalady. Konstıtýsııa – araıly azattyǵymyzdyń aıǵaǵy, jar­qyn bolashaǵymyzdyń bul­­jymas baǵ­dary. Ol eldigimizdiń altyn arqaýy, tolaǵaı tabysta­ry­myzdyń bastaý qaınary. N.Á. NAZARBAEV. _____________ Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵyn­da saıasatshylardyń, ǵalymdardyń, sarap­shy­lardyń nazaryn elimizde ǵana emes, son­daı-aq shetelderde de elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası damý­yn­daǵy jarqyn jetistikteri ǵana emes, bizdiń memleketimizdiń konstıtýsııalyq qu­ry­lymy da qatty aýdaryp otyr. Sonyń bir biregeı kórinisi Astana qalasynda ótip jat­qan, Konstıtýsııa kúnine arnalǵan «Memleket jáne jeke tulǵa: Qazaqstannyń 20 jyl­daǵy damý qarqyny» atty halyqaralyq ǵy­ly­mı-iskerlik konferensııa. Onyń jumy­sy­na kóptegen elder men halyqaralyq uıym­dardyń ókilderi qatysýda. «Memleket jáne tulǵa: Qazaqstannyń ór­­ken­deý joly men damýynyń 20 jyl­dy­ǵy» atty halyqaralyq forýmnyń taqy­ry­by Táýel­sizdigimizdiń 20 jyldyǵy men elimiz Konstıtýsııasynyń kúnine arnalǵan jańa egemen memleket qurýdyń naqty my­sal­­da­ryn alǵa tarta otyryp, tulǵa, Ult kósh­bas­shy­synyń tarıhı róli jaıly keńi­nen oı tarqatýǵa qolaıly múmkindik beredi. 1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalap, ony «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi tý­raly» Konstıtýsııalyq zańmen bekitti. Sonyń aldynda 1 jeltoqsanda qazaq­stan­dyq­tar alǵashqy jalpyhalyqtyq erkin saılaýda Nursultan Nazarbaevty ózderiniń Tuń­ǵysh Prezıdenti etip saılaǵan bolatyn. Halqymyzdyń dál osy biraýyzdan jasa­ǵan dana tańdaýy Qazaqstannyń keler 20 jyl ishinde memleket retinde qalyptasýy men damýynyń taǵdyryn tolyq sheshti. O. Bısmark: «Tarıhty jazý emes, jasaý ma­ńyzdy», – degen eken. Biraq bul – adam­zat­tyń myńjyldyq tájirıbesi kórsetip otyr­ǵandaı, árkimniń qolynan kele bermeıtin is. Shyn máninde uly tarıhty uly adamdar jasaıdy. Mundaı tulǵalar erekshe qasıetterge ıe: pármendi jáne onyń tıimdi damý joldaryn áriden kórý, ómirsheń parasat jáne sırek kezdesetin este saqtaý qabileti, jumys is­teý­diń qýatty jigeri, óz sheshimderiniń durys­ty­ǵyna múltiksiz sený, qaıtpas qaısarlyq, al­dyna qoıǵan maqsattarǵa jete alatyn erek­she sırek qasıet. Olarǵa qosymsha oı­la­ǵan isin júzege asyrýǵa kedergi keltirmeıtin oryndaý sheberligi tán. Osy jáne basqa da qasıetterdiń bári Alla bergen kóshbasshylyq qabileti bar N.Á.Na­zarbaevtyń boıynda bar. Dál oǵan ǵasyrlar toǵysynda, jahandyq ózgerister dáýirinde óz halqy úshin tarıhı jaýapkershilikti moınyna alyp qana qoımaı, álemdik úderisterge eleýli yqpal etý mańdaıyna jazylǵan. Táýelsizdikke qol jetkizer aldynda Qa­zaq­stannyń egemen memleket retinde damý múmkindigi kúmán keltiretindeı boljam­dar­ǵa negiz bolǵany belgili. El ekonomıkasy Ortalyqtyń shıkizat kózi bolyp, basqa bir bóligi KSRO-nyń áske­rı-óndiristik keshenine jumys istedi. Respýblıka ekonomıkasynyń 93 paıyzy Odaqqa baǵynyp, tek 7 paıyzy ǵana óz qajet­ti­lik­terin qamtamasyz etti. Qoldan jasalǵan ekologııalyq apat aı­maq­tary – Aral teńizi men Semeı ıadrolyq po­lıgonynyń zardaptary qoǵamǵa asa aýyr tıdi. Sonymen qatar, sol kezeńde birqatar burynǵy keńestik respýblıkalarda kóptegen ultaralyq qaqtyǵystar saldarynan halyq­tyń qany tógilip jatty. Osy oraıda kóp­ult­ty jáne kóp dindi Qazaqstan shynynda da, bolýy múmkin qaýip-qaterdiń aldynda tur edi. «NPQ» jýrnalyna 1993 jyly bergen suhbatyndaǵy áıgili Zbıgnev Bjezınskııdiń Qazaqstanda musylman jáne hrıstıan dinderi ókilderiniń arasyndaǵy qaqtyǵys (kú­res) ıýgoslavııalyq ssenarııdiń qaıta­la­nýy­na ákelip soǵýy múmkin ekendigi týraly pikiri de kezdeısoqtyq emes. Amerıkalyq saıasatker Qazaqstannyń óz aldyna derbes memleket retinde damýyna pessımıstik boljam jasaǵan jalǵyz adam emes bolatyn. Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda Prezıdenttiń qandaı da bir qate jiberýge múmkindigi joq edi. Eń aldymen, Nursultan Nazarbaev kóp­ult­ty shańyraq astynda beıbitshilik pen kelisimdi qamtamasyz etip, bul jetistikti 20 jyl ishinde kóziniń qarashyǵyndaı saqtap keledi. Prezıdenttiń bastamasymen kópultty memlekette beıbitshilik pen kelisimdi qam­tamasyz etýdiń biregeı ınstıtýty bolyp ta­by­latyn Qazaqstan halqy Assambleıasy qu­rylyp, jumys istep keledi. Osylaısha, N.Na­zarbaev táýelsiz Qazaqstannyń turaq­ty­lyǵy men damýynyń berik negizin qalady. Osyǵan oraı Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri Margaret Tetcher óz sózin­de: «Táýelsizdikke qol jetkizgeli Sizdiń úl­gi­li saıasatyńyz halqyńyzdy bostandyqqa je­teledi. Pessımıster etnıkalyq jáne rýhanı árkelkilik elińizdiń azamattaryn ja­qyn­dastyra almaıdy, bul Qazaqstannyń álsireýine ákeledi dep óz tujyrymdarynan shıki qorytyndy jasaýy múmkin. Alaıda Qa­zaqstan óz ulttarynyń mádenı alýan tú­r­liliginiń arqasynda jyldan-jylǵa gúl­de­nip keledi. Al etnostardyń san túrli dás­túr­leri men ártúrli dinge senýi memleket qýa­tyn oń energetıkamen tolyqtyrýda. Siz elikteýge laıyq tulǵaǵa aınaldyńyz», – dep ádil atap ótken edi. Qoǵamdaǵy turaqtylyq pen kelisimge, halyqtyń joǵary senimine súıene otyryp, Elbasynyń batyl, jedel ekonomıkalyq re­formalarǵa sanaly túrde bel býǵany Qa­zaqstannyń josparly basqarýdan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýdiń kúrdeli ótpeli saty­synan kórshilerinen áldeqaıda erte jáne tabysty ótýine múmkindik berdi. Prezıdent osy jyldar ishinde táýelsiz Qazaqstannyń satyly damýynyń «Jol kartasy» bolyp tabylatyn naqty jáne tıimdi «Qazaqstan – 2030» strategııasyn usyndy. Bul konferensııada 1995 jylǵy tamyzda Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtý­sııa­syn daıyndaý men qabyldaýdaǵy Ulty­myz­dyń kóshbasshysynyń úlesi týraly kóptegen sózder aıtylatyn bolar. Men, sol kezeńniń kýási retinde N.Nazarbaevtyń Ata Zań jo­basy boıynsha jumysy jóninde óz áserimdi ortaǵa salǵym keledi. 1995 jyldyń shildesi bolatyn. Prezıdent qysqa merzimdi demalysqa Antalııaǵa keldi. Osy az ǵana 10 kún ishinde ol zań jo­basy boıynsha qaýyrt jumys istedi. Onyń ushan-teńiz, ártúrli zańnama ádebıetterdi zert­tep, óz eskertpeleri men siltemelerin jasaý qarymy tań qaldyrdy. Buǵan Prezıdenttiń tabandy kallıgrafııalyq jazýymen tolty­ryl­ǵan bloknottardyń úlken býmasy qo­syldy. Keıde jobany daıyndaýshy jumys to­bynyń keıbir múshelerimen jedel baıla­nystyrý týraly tapsyrma beretin. Jáne konstıtýsııanyń ár babyn ózi muqııat oqyp, tıisti túzetýlerin jasap, tipti keıde tutas taraýlar da qosatyn. Bul ádet jáne de kún saıyn qaıtalanyp jatatyn. Jańa mátindi daıyndaý barysynda álde­bir eldiń konstıtýsııasyn kóshirýdi emes, Qazaqstannyń orny men jaǵdaıyn eskere otyryp, basqa memleketter tájirıbesiniń negizinde bizdiń qoǵamdyq-saıası qundylyq­tarǵa, rýhanı-adamgershilik, jalpyulttyq qundylyqtarymyzǵa saı bolatyn Ata Zańnyń jobasyn ázirleýdi maqsat etti. Nursultan Nazarbaevtyń basty usynys­tarynyń biri Konstıtýsııanyń alǵashqy ba­bynda memleket qyzmetiniń negizin qalaýshy ustanymdardy bekitý boldy. Bul – qoǵamdy kelisim men saıası turaqtylyq, halyq ıgiligine baǵyttalǵan ekonomıkalyq damý, qazaq­standyq patrıotızm. О́rkenıetti memleket, ashyq azamattyq qoǵamǵa tán qasıetterdiń bolýy basta nazarda boldy. «Biz bılik qurýdyń jańa ustanymdaryn bekitken jáne azamattardyń negizgi quqyq­taryn qorǵaıtyn óz Konstıtýsııamyzdy qabyldadyq. Jáne biz basty jetistikterimizge 1995 jyly jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııamyzdyń arqasynda jetip otyrmyz», deıdi Prezıdent óz sózinde ádil maqtanyshty sezimmen. 1995 jylǵy 30 tamyzda Qazaqstan demo­kratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleý­mettik memleket retinde óz bolashaǵyn tań­dady. Budan bylaı 30 tamyz – Konstıtýsııa kúni jalpyulttyq merekege aınaldy. Osy jyldar ishinde Prezıdent Kons­tı­tý­sııanyń rý­hy­na adal túrde, qazaq­stan­­dyq­tar­dyń basty quqyǵy – laı­yqty ómirge qu­qyǵyn tabandylyq­pen qamtamasyz etip keledi. Onyń áleý­mettik-ekono­mıka­lyq saıasatyn­yń tıimdiligi, ásirese, álem­dik qarjy-ekono­mı­kalyq daǵdarystyń saldarynan tipti eń damyǵan elderde áleýmettik shyǵystar qysqaryp, ónerká­sipter jabylyp, jumyssyzdyq ósken sońǵy jyldarda aıqyn kórindi. Al Qazaqstanda, kerisinshe, jańa jumys oryndary ashylyp, ónerkásipter órkendep, turǵyn úıler saly­nyp, stıpendııa, jalaqy, zeınetaqy men járdemaqylar ósý ústinde. Jastarǵa arnal­ǵan bilim alý granttarynyń sany artýda. Otandyq bilim alý jáne densaýlyq saqtaý salalary qarqyndy damyp, olardyń deńgeıi men sapasy ósip keledi. Barlyq osy áleýmettik-ekonomıkalyq jetistikterdi demokratııanyń damýy men qoǵamymyzdyń saıası lıberalızasııalanýy jan-jaqty bekite kórsetýde. Búginde Eýrazııanyń júreginde Prezı­dentimizdiń túlegi – arý qala Astana boı kóterip keledi. Jańa elorda táýelsiz Qazaq­stan men onyń Kóshbasshysynyń zor qýaty­nyń kórsetkishine aınaldy. Astana jyldan jylǵa kórkeıip, álemge tanylýda. Elbasymyzdyń óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosqan laı­yqty úlesi, belsendi syrtqy saıasaty halyq­aralyq qaýymdastyqta qurmet pen qoldaýǵa ıe bolyp, mártebesi ósip keledi. Ol jańa Qa­zaqstannyń sáýletshisi men negizin qalaý­shy, álemdik deńgeıdegi kóshbasshy dep ataý­ǵa laıyq. Solaısha, N.Nazarbaevtyń dana­ly­ǵy men erliginiń arqasynda elimiz álem­degi qýaty boıynsha tórtinshi oryndaǵy ıadro­lyq arsenalynan bas tartyp, Semeı ıad­rolyq synaq aımaǵyn japty. Semeı ıadro­lyq synaq aımaǵynyń jabylý kúni – 29 tamyz­dy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyq­aralyq is-qımyl kúni dep jarııalaý týraly BUU Bas Assambleıasynyń qaýlysy Qazaq­stan men onyń Kóshbasshysynyń ıadrolyq qaýipti taratpaý jáne azaıtýdyń jahandyq úderisine qosqan úlesine berilgen joǵary baǵa bolyp tabylatyny sózsiz. О́tken jyly elimiz Eýropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna ta­bys­­ty tóraǵalyq etip, on bir jyldyq úzilisten soń Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasy jáne basshylyǵymen Astanada osy halyqaralyq eń bedeldi uıymnyń sammıtin jemisti ótkizdi. Astana Deklara­sııa­sy endigi jerde Qazaqstannyń atyn halyqaralyq qatynastar tarıhyna altyn árippen jazdy. О́tken saılaýda Elbasynyń ústem jeńisi Qazaqstan halqynyń búgini men erteńin táýelsizdik jyldarynda óz elin beıbitshilik pen órkendeý jolymen turaqty alyp kele jatqan Nursultan Nazarbaevpen baılanys­tyratynyn aıqyn dáleldep berdi. Konstıtýsııaǵa sáıkes Prezıdent – halyq birligi men memleket bıliginiń, Konstıtýsııa myzǵymastynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń sımvoly jáne kepili. Rasymen de, synnan súrinbeı ótip, halqy moıyndaǵan Ult kóshbasshysy jańa tarıh kezeńinde qazaqstandyq qoǵamdy biriktirýshi faktor bolyp qala berýde. …Memleketti qurý úderisi eshqashan toqtamaq emes. Qazirgi ómir bizden keıbir, sonyń ishinde konstıtýsııalyq ózgeristerdi talap etýi múmkin. Biraq bir nárse anyq – qoldanystaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy halqymyzdyń ıgiligine, táýelsiz elimizdiń beıbitshilik pen kelisimine, bereke jáne órkendeý jolymen odan ári damýyna qyzmet ete beredi. Qanat SAÝDABAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy.