«Qara maıor» kınosynyń prototıpi – qazaq jigiti

«Qara maıor» fılmi ekranǵa jol tartpaı turǵanda-aq kópshilik elimizde aýǵan soǵysy ardagerlerine arnalǵan fılm túsirilip jat­qanynan qulaǵdar bolǵan. Muny jerlesimiz, qazaqtyń ba­tyr qyzynyń biri Mánshúktiń ekrandaǵy beınesimen máńgi ja­dymyzda jańǵyryp turar súıikti aktrısamyz Natalıa Orynba­sa­ro­vanyń balasy, reseılik rejısser Grıgorıı (Egor) Mıhalkov-Konchalovskıı Almaty oblysyn­daǵy Tamǵaly taý shatqalynda túsirip jatqanyn, ondaǵy ról­der­di Qazaqstan men Reseıdiń belgili akterleri qatar oınaı­ty­nyn, Úkimetten fılmdi qarjy­landyrýǵa 5 mln. AQSh dollar bólingendigin, taǵy osy sııaqty basqa da jáıtterdi basylymdar jarysa jazǵan sátterdiń endi, mine, qorytyndysy men nátıjesin kórer sát te kelip jetti. «Qara maıor» degen halyq ataýymen el arasyna keńinen ta­nymal Borıs Tókenuly kim degende, jurttyń esine keńes keze­ńi­niń jarqynshaq jańǵyryǵy ispetti jan-dúnıeni talyqsytar aýǵan azaby arqaǵa aıazdaı batar edi. Ol Qapshaǵaı qalasynda daı­yndalǵan erekshe tapsyrma júk­tel­gen otrıadtyń komandıri bo­lyp bekitiledi. Kez kelgen ulan­nyń kókireginde eldik, erlik degen uǵym qaı kezde de bite qaı­nasyp, boıdaǵy kúsh-qaırattyń sol keskilesken shaıqasta meılinshe órshelenip, ómirdiń ózegine, órnegine aınalǵan talaı mysa­ly­na qanyqqanbyz. Borıs baýy­ry­myz da keshegi kúnniń, keńestik júıeniń er-júrek jaýyngeri bo­lyp eseptelgenmen, tarıh betterinen qaharmandyq beınesi jo­ǵal­maıtyn, batyr baǵlandardy baýlýda Baýyrjan atalarynan  keıingi óshpes ónege bolyp  ta­ny­latyn, qaısar, qabiletti jan retinde halyq júregine qashanda jaqyn tulǵa bolyp qalatyny talas týdyrmaıdy. Keńestik dáýir­diń tasasynda kóp ıgilik tanyl­maı, tar jerge tańylyp qalyp jatty. Sonyń biri – elge degen adaldyq pen ádildik, sol joldaǵy tabandy­lyq pen janqııarlyq áreketter edi. Borıs Tóken­uly­nyń batyldyǵy kúni búgin sońǵy tynysy bitkenshe jan alysyp, jan berisken soǵys­taǵy sandaǵan qazaqtyń patrıot ul­dary­nyń boı­yna taqqan tumaryn­daı qas­terlenýi beker emes. Keńestiń kesegi basyp qalǵan sol qaısarlyq rýhynan endi alyp munara tur­ǵyzatyn kez keldi. Búgingi tusaýy kesilip otyrǵan fılm keıingi urpaqtyń rýhanı kirpishinen qa­lanǵan sondaı mu­naranyń «bis­millási» degen abzal shyǵar. Qa­shan­da «táı-táı» bas­qan alǵashqy sátterdiń súrinip-qabynyp ja­týy – ómir zań­dy­lyǵy. Endeshe, bizdiń de aýǵan tra­gedııasyn ózgeshe ekpini men boıaýyn saqtaı otyryp baıan­daı­tyn balapan týyndynyń qanat­qaq­ty áreketine tek aldaǵy sam­ǵar bıikterine sáttilik tileý pa­ry­zymyz. Áıtpese termelep, te­re­ńine terezeniń jaryǵyn túsi­r­sek, kedir-budyrsyz jol emes, aýqymdy da kúrdeli taqyrypty taqymǵa basyp otyryp, birdi-ekili tusta anaıy qylyqpen adam­nyń ezýine kúlki úıirtemin deýshilik asa tapqyrlyq bola qoıǵan joq. 1981 jyldyń qazanynda Aýǵan­stanǵa kirip, el basqarýshy Ahmed Shah Masýdtyń rezıdensııasyn basyp alýǵa ruqsat alǵan ol jaýynger dostarymen birge Pand­sher shatqalynda naǵyz batyr­larsha jaýlarymen shaıqasyp, ózine júktelgen mańyzdy opera­sııany múltiksiz atqaryp qaıta­dy. Aýǵan soǵysyndaǵy erliktiń búgingi Qazaq eline túk te qatysy joq, ol keshegi keńestik júıemen birge tarıhtyń qalyń qoınaýyna ótken taqyryp degen pikirdiń keı­de jańsaqtyqpen aıtylyp qa­la­tyny taǵy ras. Alaıda tarıh tańbasy tartpaǵa salynbas desek, keshegi sol qan maıdanda qa­lyń qazaqtyń da shekken qasireti az bolmaǵanyn keıingi órenge jet­kizýdiń ózi úlken ǵıbrat bo­lyp sanalýda. Máselen, «qara maıor» atanǵan qazaq jigitiniń esimin ulyqtaý maqsatynda aty­raýlyq jurtshylyq bir kemege onyń atyn berip qurmet kórset­ken. «Spesnaz GRÝ SSSR» degen kitaptaǵy tizim boıynsha tór­tin­shi oryndy nyq ıelengen qazaq jigitin sol kezdegi keńestik saıa­sat­tyń ózi osylaı joǵary kóte­rip moıyndaǵan. Endeshe, Más­keýdiń myqtylary sanasyp otyr­ǵan qazaq ofıseri jaıynda bir emes, birneshe fılm túsirilip jatsa da artyq etpesi belgili. Basty keıipker – Marat Aıýmov­tyń jas shaǵyn Berik Aıtjanov, al qazirgi kezin Seıdýlla Moldahanov oınaıdy. О́tken shaq pen bú­gingi ýaqyt keıipker basynan qatar órbıtin oqıǵada rejısser qazaq jaýyngeriniń boıyndaǵy adamgershilik qasıetterdi ashyp kórsetýge tyrysyp baǵady. Marat parsy tilin jetik biledi, aýǵan halqynyń salt-dástúrleri men zańdaryn saqtaýdy meń­gergen ol basyna tóngen qaýip-qaterge qaramastan Aýǵanstanǵa «Eskendir Zulqarnaıynnyń jo­ly­men» atty derekti fılm tú­sirýge barǵan qazaqstandyq jáne reseılik shyǵarmashylyq topty esirtki plantasııasy qojaıy­ny­nyń qurǵan qaqpanynan aman alyp shyǵady. Oqıǵa jelisi adam­dy ózimen birge alǵa jetelep otyrady. Almatydan Aýǵan­stanǵa deıingi joldyń arasynda 80-shi jyldar elesi, Aýǵanstanda dushpandarmen bolǵan aýyr shaıqasta ózi qatty jaralanyp, al dosy Andreı Ostrovskııdiń (Denıs Nıkıforov) qaza tapqan sáti synaptaı syrǵyp, mazasyz kúı keshtiredi. Munyń ózindik taǵy bir sebebi bar. Sáýle esimdi qyzǵa qos jaýynger qatar ǵashyq bolady. Bir aıaǵynan jaraqat alyp, áskerı qyzmette qalý-qalmaýy syn tezine túskende janynda onymen qaıǵysyn birge jutyp, qasiretin birge shekken Sáýleniń júrýi qazirgi adamdar arasyndaǵy qaıyrymdylyq pen meıirim máselesin taǵy bir qaýzap ótýge túrtki bolady. Máıiti aýǵan jerinde qalǵan dosynyń artynan qaıtadan izdep baryp, rýhyna taǵzym etip qaıtýyna súıgen jarynyń ózine degen osynaý kirshiksiz sezimi áser etedi. Jaý oǵynan aıaǵy qat­ty jaraqat alǵanda ózine qol­ushyn sozǵan aıaýly bir jannyń jaq­sylyǵyn eshqashan umytpaı­dy. Aýǵanstanǵa oralýynyń sebebi, bir jaǵynan ózin ólimnen qut­qarǵan sol adamǵa rızashy­ly­ǵyn jetkizý bolsa, kópti kórgen qarııa onyń bul sátti qanshama jyldar boıy asyǵa kútip kelgenin sezedi. Soǵysqa attanyp bara jatqanda dosy Andreıge Sáýle bir syrǵasyn syıǵa tartqan edi. Arada qanshama jyldar ótkennen keıin álgi syrǵany qarııanyń Ma­ratqa usynýy fılmniń qory­tyn­dy túıinine jaqyndatady. Aýǵanstan saparynan oralǵan Marat Sáýlege sol syrǵany qaı­ta tabystaıdy. Jalqy syrǵa sy­ńaryn tabady. Rejısser osynaý kórkem sheshim arqyly ómirdiń barlyq mán-maǵynasyn túıin­deı­di. Adam janyn jegideı jeıtin mazasyz oılar tuńǵıyǵyna qan­shama taǵdyr tunshyǵyp ja­tyr. Biraq Marat syndy adamgershilik paryzyn aldyńǵy orynǵa qoıatyn adamdar mundaı tyǵy­ryq­tan qaı kezde de jol taýyp shyǵady. Rejısser Egor Konchalovskıı kórsetilim aldynda BAQ ókilde­rine bergen suhbatynda: «Bul kar­tına meniń eń kúrdeli, aýqy­my jaǵynan da aıtarlyqtaı, qazirgi zamanǵy kınematografııa tilimen túsirilgen dúnıem bolyp esepteledi. Qazaqstanda bolǵan osy kúnderimniń shyǵarmashyly­ǵy­ma tıgizgen áseri tolaıym. Shy­nyn aıtqanda, bul jerge men qatty baýyr basyp kettim. Mun­da áli talaı jobalarǵa qaty­sa­myn dep oılaımyn», dep aldaǵy biraz is-josparlarymen bólisti. Onyń bir parasy Qazaqstanmen tikeleı baılanysty. Aıtpaqshy, fılmniń túsirile bastaǵandaǵy ataýy «Aýǵandyq» bolatyn. Bú­gin­de ony «Naǵyz polkovnık» dep te, «A»-ǵa oralý» nemese «Qara maıor» dep te árqalaı ataı­dy. Ataýdan aıyp izdemeımiz. Áıteýir eldiń aýzynda júr­gen sol fılm­niń ul-qyzǵa ulaǵat uıalatar ustyny bolsyn, al qalǵanynyń bári jaı nárse degen oı ǵoı bizdiki. Qarashash TOQSANBAI. Astana.