Jarqyn bolashaqtyń buljymas baǵdary

1995 jylǵy 30 tamyzda Qazaqstan halqy óziniń tarıhı tańdaýyn jasa­dy. Bul kúni Búkilhalyqtyq referendým arqyly Qazaqstan Respýblıka­synyń Konstıtýsııasy qa­byl­dandy. Bul shyn mánindegi ha­lyqtyq tańdaý boldy, óıtkeni, osyǵan deıingi konstıtýsııalar ýákiletti organdardyń sheshimimen qabyldanǵan bolatyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtý­sııa­synda tek adamnyń, azamat­tyń, memlekettik jáne qoǵamdyq qurylystyń mártebesi ǵana emes, sonymen birge, strategııalyq quqyq­tyq ıdeıalar da aıqyndaldy. Atap aıt­qanda, Qazaqstan Respýb­lıkasy ózin demokratııalyq, za­ıyr­­ly, quqyqtyq jáne áleý­mettik memleket dep, al onyń eń basty qun­dylyǵy – adam jáne adam­nyń ómiri, quqyqtary men bostandyq­tary dep jarııa­lady. Elimizdiń Ata Zańy adamzat bala­synyń júzdegen jyldar boıy qa­lyptasqan jalpy qundylyqtaryn óz boıyna sińirdi. Qazaqstan Respýblıkasynyń kons­tıtýsııasy – babalardyń danalyǵy men qazirgi zamannyń rýhyn birlestirip, úılestirgen, júzden asa ulttar men ulystardyń teńdigin tegine qara­mastan bekitken uly qujat boldy. Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń «Qazaqstan joly» atty kitabynda: «Konstıtýsııany qa­byl­daý qarsańynda uzaq merzimdi qyzý jumystar atqaryldy. Kóptegen konstıtýsııalar, ásirese HH ǵasyr­dyń ekinshi jartysynda qabyl­dan­ǵandary muqııat saraptaýdan ótkizildi. 1995 jylǵy Konstıtýsııa taqyr jerde paıda bolǵan joq. Egemen Qazaq­standa konstıtýsııalyq qurylys or­na­tý úshin burynnan jınaqtalǵan táji­rıbeler, sondaı-aq bizdiń jaǵda­ıymyzǵa sáıkes keletin eń progres­shil sheteldik tá­jirıbeler barynsha tolyq paıdala­nylǵan edi» dep kórsetti. Ata Zańymyz – memlekettiliktiń barlyq arman-múddesin tolyq qamty­ǵan, elimizde júzege asqan jáne júze­ge asatyn saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jańarýlar men jetistik­terdiń quqyqtyq tuǵyry boldy. Ol Qazaqstannyń táýelsizdigin túbegeıli aıqyndap, memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń qalyptasýy men bekýiniń nyq negizin qalady. Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasy óz kúshine engennen keıin keńestik sıpattaǵy jalǵan demokratııa men jalań bıliktiń beleń alýyna jol bermeı, álemdik órke­nıet­­ke tán rýhanı qundylyqtar men saıası-áleýmettik jáne ekonomıkalyq ózge­ris­terge jol ashty. Sonymen qa­tar, erkindik pen teńdik sezimderi tereń, tarıhı, mádenı, rýhanı dástúri baı ejelgi qazaq halqynyń ózindik ulttyq damý erekshelikteri de eskerildi. Ulttyq rýhymyzdyń adastyrmas temirqazyǵyna aınalǵan Konstıtýsııa aıasynda 16 jyl ishinde qabyldanǵan 1700-den asa zańdar qoǵamdyq ómirdiń ár salasynda tıimdi qoldanylyp, el tynyshtyǵy men ult birliginiń bekýine yqpal etti, ekonomıkanyń órleýi men halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsa­rýyna jol ashty. Toǵyz bólimnen turatyn Konstıtýsııada «Adam jáne azamat» dep atalatyn bólim eldiń eń asyl qazynasy – adam jáne onyń quqyq­tary men bostandyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan. Atap aıtqanda, 30-bap adam­nyń quqyǵy men bostandyǵy ómirge kelgen sátinen bastap, oǵan tıesili ekenin jáne oǵan eshkimniń qol suǵýyna jol berilmeıtinin bekitedi. Biz adam bolyp ómirge kelemiz, azamat bolyp qalyptasamyz. Memleke­timizdiń mártebesine, onyń qorǵaýynda bolatynymyzǵa sengende jáne óz qu­qyq­tarymyzdy bilip qana qoımaı, ony qorǵaı bilgende azamat ekenimizdi sezinemiz. Al Qazaqstan azamattarynyń Konstıtýsııamen kepildendirilgen quqyqta­ry men bostandyǵynyń aıasy keń, aýqymy zor. Atap aıtqanda, ulty, tegi, túsi, tili, dini, áleýmettik jaǵdaıy, saıası kózqarasy boıynsha eshkim qýǵyn­dalmaýy; sóz jáne shyǵarmashylyq bostandyǵy; eńbek etý, qyzmet túri men mamandyq tańdaý bostandyǵy; bilim alý, otbasy qundylyqtaryn qorǵaý, jeke menshigin qorǵaý quqyqtary; jıyn­darǵa jáne sherýlerge qatysý, qoǵamdyq birlestikter men uıymdarǵa múshe bolý, memlekettik bas­qarýǵa qaty­sý, memlekettik basqarý or­gandaryn saılaý, saılaný jáne taǵy basqa qu­qyqtary halyq­aralyq quqyq norma­la­ryna to­lyq sáıkes qorǵa­lady. Iаǵ­nı, bizdiń negizgi zańymyz myńjyldyq ta­rıhy men dástúri bar órkenıetti mem­leketterdiń zańdarymen tus­paldas. Qazaqstan Res­pýblı­kasy­nyń Kons­tı­týsııasy adamnyń quqyqtary men bos­tandyq­tarynyń basymdyǵyn bekitip qana qoımaı, zań shyǵarýshy, at­qarýshy jáne sot bıliginiń búkil qyz­meti adamnyń qu­qyq­tary men bos­tandyqta­ryn qorǵaýǵa baǵyttalǵanyn naqtyly aıqyndap berdi. Konstı­tý­sııanyń 13-ba­bynyń 2-tarmaǵyna sáı­kes, árbir qazaq­standyq azamat óz qu­qyqtary men bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaýǵa quqyly. Demek, osy konstıtýsııalyq erejelerdi negizge ala otyryp, kez kelgen múddeli tulǵa óz­deriniń quqyqtary men bostan­dyq­ta­rynyń, zańdy múd­deleriniń sot arqyly tıimdi qorǵa­lýyna qol jetkize alady. Azamattardyń quqyqtaryn tıimdi qorǵaý úshin sottar men sýdıalardyń táýelsiz jáne beıtarap bolýy basty shart. Sondyqtan Konstıtýsııanyń 75-82-baptary sýdıalardyń táýelsizdi­gin qamtamasyz etýdiń qajetti kepil­dikteriniń bolýyn qarastyrady. 2000 jylǵy 25 jeltoqsanda qabyl­danǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń már­tebesi týraly» Konstıtýsııalyq zań sotqa qatysty konstıtýsııalyq kepildikterdi túbegeıli pármendi etti. Onda: sýdıalarǵa eshkimniń tıispeýshiligi, sotty qurmettemeýshilik úshin jaýapkershilik engizý, sýdıalardyń óki­let­tikterin toqtata turýdyń jáne toq­tatýdyń negizderin ornyqtyrý, sýdıa­nyń tártiptik jaýapkershilikke tartylý jaǵdaılarynan basqa kezde máni bo­ıyn­sha qaralǵan nemese óndirisinde turǵan ister boıynsha qandaı da bir túsinik­teme berýge mindetti emestigi, sýdıaǵa sottan tys fýnksııalar men min­detterdi júkteýge tyıym salý qarastyrylǵan. Sottardyń zań júzinde osyndaı mártebege ıe bolýy olardyń táýelsiz­digin nyǵaıtyp, bedelin bekitti. Azamattardyń jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń, qoǵamdyq birlestikter men laýazymdy tulǵalar­dyń zańǵa qaıshy sheshimderi men is-áreketterin sotta daýlaýǵa birjola bet burýy sotqa degen senimniń óskenin kórsetedi. Konstıtýsııanyń negizgi ustanymda­ry myzǵymas berik, tuǵyry turaqty bolǵanymen ony esh ózgeris engizilmeıtin, tolyqtyrylmaıtyn dogma dep qa­raýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, konstıtý­sııa­lyq saıasat memleket jáne qoǵam­daǵy damý men jańarýǵa sáıkes damýy, jetilýi zańdy qubylys. Iаǵnı, konstı­týsııalyq quqyqtyń damýy qashanda qoǵam men memleket damýy­nyń negizgi kezeńderine sáıkes kelmek. Al, qoǵam­dyq qatynastardyń damýy, áleýmettik, ekono­mıkalyq jáne saıası jaǵdaılardyń ózgerýi konstıtýsııa­lyq erejelerdi ómirdiń jańa ózge­risterine sáıkestendirýdi qajet etedi. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Kon­s­tı­týsııasyna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» 2007 jylǵy 21 mamyrdaǵy Zań qoǵamdaǵy keń de keshendi pikirtalastardyń nátıje­sinde qabyldandy jáne demokratııa­lyq, saıası damýdyń jańa kezeńine jol ashty. Atap aıtqanda, Parla­menttiń quramy kóbeıip, quzyreti eleý­li túrde keńeıdi, Májiliske saılaý tártibi túbirimen ózgerdi, jergilikti memlekettik basqarý men ózin-ózi basqarý júıesi jańartyldy. Sondaı-aq, kons­tıtý­sııalyq novellalar men ulttyq zańnamany konstıtýsııalyq reforma talaptaryna sáıkestendirý úshin Prezıdent, Úkimet, Parlament jáne depý­tattardyń mártebesi, Kons­tıtýsııalyq Keńes, sot júıesi men sýdıalardyń mártebesi, saıası partııalar, saılaý týraly zańdarǵa túzetýler engizildi. Qylmystyq zań da birqatar ózge­ris­terge ushyrady. Qylmystyq zańdy izgilendirý, sotqa deıingi jáne sottaǵy qylmystyq is júrgizý nysandaryn teńestirý, prokýratýrany tergeý men izge túsý organynan tek qadaǵalaý organyna aınaldyrý arqyly onyń sotqa deıingi yqpalyn kúsheıtý, sot tóreligin júzege asyrý kezinde sot­tardyń táýelsizdigi men beıtaraptyǵy qaǵıdalaryn barynsha bekitý, sot tóreligin aıyptaý fýnksııasynan to­lyq bosatý osy konstıtýsııalyq reforma aıasynda júzege asty. Sondaı-aq, Negizgi zańnyń 16-babyna sáıkes, zańda kózdelgen retterde jáne tek qana sottyń sanksııasymen tutqyn­daýǵa jáne qamaýda ustaýǵa bolatyny bekitildi. Tutastaı alǵanda, konstıtýsııalyq reformadan bastaý alǵan sot refor­masynyń jetistigi onyń qoǵamdyq qatynastardy quqyqtyq retteýdiń álem­dik, demokratııalyq standart­ta­ryna jaqyndaı túsýi bolyp taby­lady. Osy tusta otandyq jáne sheteldik táýelsiz sarapshylardyń keńes zamanynan keıingi keńistikte sot-qu­qyq­tyq reformalar boıynsha Qazaq­stannyń aldyńǵy oryndarǵa shyq­qanyn moıyndap, qazaqstandyq sot tóreliginiń tıimdiligin joǵary ba­ǵalap otyrǵanyn aıtýymyz qajet. Elbasy­nyń bastamasymen bastalǵan jáne júzege asyrylǵan sot-quqyqtyq re­for­malary elimizdiń quqyqtyq, za­ıyrly memleket retinde damýynyń senimdi resýrsyna aınaldy. Memleket basshysynyń 2009 jyl­ǵy 24 tamyzdaǵy Jarlyǵymen ma­quldanǵan 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy sot júıesiniń aldyna birqatar jańa mindetter qo­ıyp otyr jáne ol sot júıesin damy­týdyń keleshektegi negizgi baǵyttaryn aıqyndaıdy. Qoryta aıtqanda, Konstıtýsııada kórsetilgen saıası, áleýmettik ekono­mı­kalyq jáne quqyqtyq mindetterdi júzege asyrýǵa baǵyttalǵan maqsat­tar táýelsizdiktiń arqasynda eńsesin tiktegen qazaq elinde qaı salada bol­syn jemisti júzege asyrylýda. Bú­gingi tańda saıasaty salmaqty, eko­no­mıkasy eńseli, áleýmettik jaǵdaıy áldi, halqy tatý, qorǵanysy bekem, bola­shaǵy jarqyn elimiz Ata Zańnyń aıasynda órkenıetti eldermen terezesi teń bolýdy kózdep otyr. «Kúlli halyqtyń talqysynan ótip, el ıgiligine aınalǵan Ata Zańymyz bizdiń memleketimizdiń bas­ty tólquja­ty bolyp sanalady. Konstıtýsııa – araıly azattyǵymyzdyń aı­ǵaǵy, jar­qyn bolashaǵymyzdyń bul­­jymas baǵ­dary. Ol eldigimizdiń altyn arqaýy, tolaǵaı tabysta­ry­myzdyń bastaý qaınary», degen El­basy Nursultan Nazarbaevtyń sózi ár qazaqstandyq úshin aınymas aqıqat. Konstıtýsııa boıynsha ómir súrý – biz úshin mindet qana emes, abyroıly paryz. Konstıtýsııany qurmetteý – óz quqyǵy men bostandyǵyn ǵana emes, ózgelerdiń de teńdigi men táýelsizdigin qurmetteıtin erkin de erikti adam­dardyń tańdaýy. Bektas BEKNAZAROV, Joǵarǵy Sot tóraǵasy.