DÚBIRGE TOLY DÚNIE

ISPANIIа EÝROODAQQA TО́RAǴALYQ ETEDI Bul da jańa jyldyń basty oqıǵalarynyń biri. Jańa jyldyń alǵashqy kúnderi resmı túrde Eýropalyq Odaqqa tóraǵalyq etýdi Ispanııaǵa tapsyrýdyń rásimi ótti. Bul el ony Shvesııadan qabyldap aldy. Atap aıtatyn bir jaı, bul rásim jyldaǵydan ózge­she­leý boldy. О́ıt­keni, Eýroodaqtyń qurylymy da túbi­ri­nen ózgerip otyr. Osynaý asa zor eko­nomıkalyq uıym bıyldan bas­tap Lıssabon shar­tyna saı jumys isteıdi. Qazir Eýroodaqtyń óz prezıdenti bar – bul joǵary laýazymǵa Bel­gııa­nyń burynǵy premer-mınıstri Herman van Rompeı saılanǵan. Odaqtyń uıymdyq jumystary­nyń kópshiligi endi sol prezıdent apparatyna júkteledi. Eń aldymen burynǵy dástúr­diń jalǵasyndaı, Odaq tóraǵa­lyǵy júktelgen eldiń moınyna artylatyn jaýapkershilik te az emes. Odaqtyń maqsat-múddesin aıqyndaıtyn baǵyt-baǵdar endi Ispanııanyń basshylyǵymen júrgiziledi. Osynaý qyzmetke kirisken sátte Ispanııa premer-mınıstri Hose Lýıs Rodrıges Sapa­tero oǵan jan-jaqty toqtal­dy. “Ekonomıkalyq ómirdi jan­dandyra túsýge kúsh salamyz, – dedi ol. – Eýropanyń ekonomı­kasyn ónimdi etý, ınnovasııalyq sıpatqa kóshirip, daǵdarysqa qarsy turatyndaı dárejege kóterý – basty maqsat”. Ispanııaǵa tóraǵalyqty tap­syrý rásimine Eýropalyq Keńes­tiń prezıdenti Rompeımen qatar, Eýroodaqtyń úkimeti sanalatyn Eýrokomıssııa tóraǵasy Barrozý da qatysty. Sirá, osy kezdesý kezinde Eýroodaqtyń basshylyǵy ózara qyzmet te bólisken bolar. Buǵan deıin tóraǵalyq etýshi elge kóp nárse júkteletin. Endi biraz mindettiń basqa qurylymdarǵa aýysýyna baılanysty tóraǵa eldiń quzyry kemidi deýge de kel­mes. Qaıta qyrýar sharýa basqaǵa aýysqanda, úlken de negizgi máselege basty nazar aýdarylyp, jumys naqtylana túskendeı kórinedi. Qyzmet bólisý degende, Eýro­odaqty reformalaý ómirdiń talabynan týǵany da belgili. Jyl saıyn barlyq uıymdyq máse­lelerdi tóraǵalyq etýshi elge tapsyrý birshama qolaısyzdyq týdyratyn. Bir jyl – qysqa mer­zim. Jumysqa endi aralasa bastaǵan­da, ýaqyt bitip qa­lyp, biraz sharýa­nyń aıaqtalmaı qalýy ábden múm­kin. Sondyqtan da jumysta júıelilik bolýy úshin Eýro­pa sammıti ózderine prezıdenttik júıeni engizip, negizgi uıymdas­tyrýshylyq jumysty sonyń ap­pa­ratyna júktedi. Endi Eýro­odaqtyń joǵary deńgeıdegi bas­qosýlaryn prezıdent apparaty uıymdastyrady. Syrtqy álem­men baılanys ta solarǵa júkte­ledi. Tipti Eýroodaq ishindegi el­derdiń ózara qarym-qatynas­taryn retteý de bir jylda bir eldiń araǵa júrýimen sheshile salmaıdy, onymen de prezıdent apparatynyń aınalysqany tıimdi. Jalpy, syrtqy saıasat jıi ózgermeıdi, ol úlken júıelilikti talap etedi. Lıssabon shartynda osy jaı aıryqsha eskerilip, prezıdent júıesi engizilgende, tikeleı syrtqy saıasatpen aına­lysatyn EO-nyń bul másele jónindegi joǵary ókili belgi­lendi. Bul qyzmetke aǵylshyn dıplo­maty Katrın Eshton taǵaıyn­dalǵan. Ol basqaratyn mekemede 5 myńdaı qyzmetker jumys isteıdi. Sóıtip, buryn tóraǵalyq etýshi elge júkteletin sharýa arnaıy qurylymǵa berilgen. Eýroodaqtyń basqa halyq­aralyq uıymdarǵa qaraǵanda “zańy” qataldaý. Oǵan ótinish bil­dirgender alyna bermeıdi. Kirýge qatań talap qoıylady. Túrkııadaı qýatty da dástúrli el qazirge deıin oǵan kire almaı keledi. Qazir oǵan 27 el ǵana múshe. Kirgisi keletinder kóp. Ol qaı eldiń bolsa da ekonomıkasynyń damýyna, jetekshi damyǵan eldermen kirigýine jol ashady. Sondaı bedeldi uıymǵa tóraǵalyq etý qaı elge bolsyn úlken abyroı jáne úlken jaýapkershilik. Ispanııa sondaı úlken abyroıǵa ıe boldy desek, sonymen birge, oǵan júkteletin jaýapkershilik te úlken. LAŃKESTER ÁLSIZ ELDERGE ORNYǴADY Jańa jyldyń qarsańynda jáne onyń alǵashqy kúnderinde Iemen týraly áńgime kóbirek aıtyla bastady. Oǵan sebep – Amsterdamnan Detroıtqa ushpaq bolǵan ushaqty jarýǵa jasalǵan árekettiń basynda osy Iemende ornalasqan lańkestik toptar turypty. Muny olardyń ózderi aıtyp otyr. Árıne, basqalarǵa úreı týdyrý úshin. Al lańkester­men kúres – ortaq is, oǵan búkil álem memleketteri qatysýǵa tıis. Bul kúrestiń basynda AQSh júredi jáne oǵan aıtarlyqtaı qarjy da jum­saı­dy. Osy joly da AQSh basshylyǵy málimdeme jasap, sol Iemendegi lańkesterge qarsy kúreske aı­tar­lyqtaı qomaqty qarjy bóletinin de jarııalady. Oǵan Eýropanyń birshama jetekshi elderi qoldaý  kórsetti. Lańkester nege Iemendi tań­daǵan? El úkimeti, árıne, sol júgensizderdi qoldamaıdy. Olarǵa eshqandaı jaǵdaı jasamaıtyny da anyq. Biraq olardyń bul eldi tańdaýynyń basty sebebi – bul el álsizdeý, olarmen kúresýge sha­ma­sy kele bermeıdi. Al lańkesterdiń osyndaı elderde áreket etýi zań­dylyq esepti. Buryndary kóbine olar Aýǵanstanda áreket jasady. Onda talıbandarmen arpalysqan bıliktiń de, oǵan kómektesý­shi­lerdiń de lańkesterge qarsy kúresýge murshasy kele bermeıtin. Bir jaǵy Úndistanmen soǵys jaǵdaıyndaǵy Pákstanda da lańkesterge jaǵdaı bar edi: munda bılik pen oppozısııa kúreste ıt­jy­ǵys túsip, ózderimen ózderi bolyp jatatyn. Al lańkesterge keregi – sol. Iemendegi jaǵdaı da lań­kes­terge qolaıly edi. Munda da úki­met bıligi álsiz. Basqany bylaı qoıǵanda, ol el ishindegi separa­tıs­terdi de aýyzdyqtaı almaı otyr. Negizinen eldiń soltústik taýly aýmaǵyndaǵy óńirge bekin­gen separatıster oqtyn-oqtyn úkimetke qarsy kúsh kórsetip qana qoımaı, ótken jyly soltústiktegi Saýd Arabııasynyń shekarasynan da ótip, eki el arasynda shıelenis týdyrǵan. Al úkimet sol sepa­ra­tıstermen áýre bolyp, lańkes­termen isi joq. Mundaǵy lańkesterdiń jalpy sanyn dál aıtý qıyn. Olardyń eki myńnan on myńǵa deıin jasaǵy bar dep boljam aıtylady. Ashyq aıqasqa shyqsa, tym kóp kúsh te emes shyǵar, al olardyń bir mú­she­siniń áreketinen úlken apat bola­ty­nyn eskergende, bul shyn máninde alapat kúshke aı­nalady. Sony eske­rip, eń aldymen AQSh bastaǵan el­der shuǵyl shara qoldanýdy usynyp otyr. Onyń alǵashqy qadamy BUU aıasynda ótetin halyqaralyq konferensııa shaqyrý bolmaq. Bul elde lańkester búgin ǵana paıda bolǵan joq. “Ál-Kaıda” uıymynyń “kresshilerge qarsy kúreske” shyǵýǵa shaqyrǵanyna biraz ýaqyt bolǵan. Tipti batys elderiniń elshilikterine qarsy áreketter jasap úlgergen. Sodan qorqyp, osydan biraz buryn AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Japonııa óz elshilikterin japqan bolatyn. Ýaqyt mundaı qadam lańkesterdiń belsendiligin kúsheıte túsetinin kórsetti. Jo­ǵa­ryda atalǵan elder óz elshi­lik­terin qaıta jedel ashyp, olar lań­kestermen kúrestiń ortaly­ǵyna aınalýǵa tıis bolyp otyr. Osylaısha Iemen qysqa merzimde álem jurtshylyǵynyń nazaryna ilindi. Bul bireýler aıtatyndaı shaǵyn ǵana el emes. Onda 20 mıllıonnan astam halyq bar. Arabııa túbeginiń ońtústiginde asa mańyzdy strategııalyq aı­maq­qa ornalasqan. Ony jaǵalap álemdik munaı kerýeni ótedi. Bul elge álemdi búldirýdi maqsat tut­qan lańkester ornyǵa alsa, olardan qaýip kóp. Sondyqtan da jetekshi elder­diń lańkesterge qarsy kúsh birik­tirmek, aıtarlyqtaı qarjy ból­mek nıetin Iemen respýblı­ka­synyń úkimeti qyzý qoldap, tipti belsendi áreketterdi de bastap ketti. О́z eli “Ál-Kaıdanyń” bir bazasyna aınalmaıtynyn málim­dep, sol lańkester ornyqqan aımaqqa áskerı kúshterin jiberip te úlgerdi. Mundaǵy maqsat aıqyn – sol jetekshi elderdiń qarýly kúsh­terin, mol qarjysyn paıdalanyp, lańkestermen birge separatısterge de myqty soqqy bergisi keledi. Mamadııar JAQYP.