Tór Altaı án men kúıge bólendi

Budan birneshe kún buryn tusaýy О́skemende kesilgen, úsh kezeńnen tura­tyn «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq forým ótken senbi kúni Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy ataqty Berel qorǵanynda jalǵasty. Arǵy ata-babalary yqylym zamanda osy óńirde ósip-óngen ónerli halyqtyń urpaqtary ata saltyn jalǵastyryp, asqar taýlar men qaraǵaıly jotalar kómkergen Al­taı­dyń aıasyn án men kúımen terbetti. Oblys ákimi Berdibek Saparbaev,  Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bó­li­miniń meńgerýshisi Darhan Myńbaı, Qa­zaq­stannyń halyq jazýshysy Ábish Kekil­baıuly, belgili qalamger Qoı­shy­ǵara Sal­­ǵarauly, akademık Seıit Qas­qabasov, arheolog Zeınolla Samashev, halyqaralyq «Túrksoı» uıymynyń bas hatshysy Dúı­sen Qaseıinov, Amerıka, Japonııa, Túr­kııa sıqty alys-jaqyn shetelden kelgen qadirli meımandar mingen tikushaq áıgili Berel qorǵany ornalasqan Al­taı­dyń as­qaq shyńdary arasyndaǵy, Buq­tyr­ma óze­ni saǵasyna kelip qondy. Taý baýraıynda aqshańqan kıiz úıler sap túzegen. Bıik taý betkeıinde jazylǵan «Altaı – meniń altyn besigim» degen aı­shyqty jazý ata-baba jerin kórýge yn­tyqqan qonaqtarǵa «Jettińizder me?» dep turǵandaı. Katonqaraǵaı, Kúrshim, Kókpekti, Zy­rıan, Ulan aýdandary eńseli aq orda tigip, dastarqan jaıǵan. Ár aýdan shildehana, besik toı, tusaýkeser, súndet toı degendeı qazaqtyń urpaq tárbıesine qatysty salt dástúrlerin kórsetken shaǵyn qoıy­lym ázirlegen. Ár shańyraqta án qa­lyq­tap tur. Berel qorǵanynan tabylǵan babala­ry­myz tutynǵan turmystyq jáne shaıqas quraldary, er-turmandy sáıgúlikter sul­ba­sy sııaqty júzdegen jádigerden uıym­das­tyrǵan kórme kórgenderdi tamsan­dyr­maı qoımady. Festıval shymyldyǵyn oblys áki­mi Berdibek Saparbaev ashyp, bul El­basymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Má­denı mura» baǵdarlamasy aýqymynda iske asyp jatqan, umyt bola bastaǵan ata saltymyzdy, óner-mádenıetimizdi jań­ǵyr­tý. Maqsat – jastarǵa otanshyldyq rýhta tárbıe berý, dedi. Murat Ábýǵazy men Aıgúl Batyr­qaıyrovanyń kúı tartysymen bastalǵan óner festıvali sharyqtaý bıigine birtindep emes, birden kóterildi. Qazaqtyń qara qo­byzy, sybyzǵysy, qaraqalpaqtyń qo­mý­­zy, ázerbaıjannyń sazy, ózbektiń tam­býry, tyvanyń dobshylýry, bashqurttyń qýraıy degendeı saz aspaptary birin biri tolyqtyryp jatty. Ásirese, tyvalyq kó­meıshi Nogon Shýmerdiń dobshylýýr úni­men astasqan kómeı áýeni birde ji­ńishke, birde jýan maqammen shyrqaý bıikterge kóterildi. Almatylyq ánshi Qazy­bek Ádi­keı qara qobyzben únin astas­tyryp, «Gúl­darıǵany» egile shyrqa­ǵan­da, kórer­mender kózine jas aldy. Erlan Rys­qa­lıev Ásettiń «Injý-marjanyn» tó­gildir­di. Al Sahadan kelgen Albına Aıarhan temir qomyzben tebirentti. Túrik tekti ha­lyqtardyń san túrli saz aspabynyń súıe­meldeýimen ónerpazdardyń birigip shyr­qaǵan «Aǵajaı Altaıdaı» áni barsha kórermenniń júrek qylyn shertti. Meımandar munan soń Berel qorǵa­nyn­da jatqan babalarynyń basyna ba­ryp, táý etip, bas ıdi, quran baǵyshtatty. Qonaqtarǵa saq babalarymyz qorǵa­ny­nyń qyr-syryn osy kıeli sharýaǵa sa­naly ǵumyryn sarp etip kele jatqan Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ıns­tı­týtynyń qyzmetkeri, ǵylym doktory Zeınolla Samashev tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, 70-ten astam oba qorymnyń arheologtar búginge deıin 24-in qazyp, zerttepti. Altynmen aptalǵan eki birdeı saq patshasynyń balzamdalǵan múrdesi tabylǵan. Arǵy ǵasyrlardan syr shertetin ózge qundy jádigerler de jetip artylady. – Bizdiń aldaǵy maqsatymyz, – dedi ǵalym Zeınolla Samashev, – qalǵan qo­rymdardy qazý emes, qazylǵan qorǵan­dar­dy qalpyna keltirý, aspanasty mura­j­aı jasaý. Ol úshin áýeli atshaptyrym qorym aýmaǵy qorshalady. Oǵan oblys ákimi bıyl qarjy bólip otyr. Al keler jyly altyn adam tabylǵan qorǵandy qaıtadan qalpyna keltirip, jer asty kesene jasalady, múrde salynǵan aǵash tabyt burynǵy ornyna qoıylady. Bola­shaq­ta urpaqtaryńyz kóne órkenıetpen tanysqysy kelse, osynda atbasyn bura­tyn bolady. Sóıtip el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesine arnalǵan «Altaı – túrki ále­miniń altyn besigi» forýmy óz jumysyn sátti aıaqtady. Ońdasyn ELÝBAI, Bodaýhan TOQANULY, jýrnalıst. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdany. ––––––––––––– Sýrette: Berel qorǵanynda ótken jıynǵa qatysýshylar. * * * FORÝMǴA QATYSÝShYLAR PIKIRI Darhan Myńbaı, Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi: – Elbasy N.Nazarbaevtyń basta­ma­symen ótken «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq forým jurt esinde qalatyndaı eleýli oqıǵa bol­dy dep aıta alamyz. Eń aldymen, álem jurtshylyǵy nazar aýdarǵan mańyzdy oqıǵa el Táý­el­sizdiginiń 20 jyldyǵyna arnaldy. 12 memleketten jınalǵan qoǵam qaırat­ker­leri, ǵalymdar men mamandar tór Altaıdan taraǵan túrki jurtynyń salt-dás­túrin, mádenı baılyǵyn tereń zerttep, amanshylyq bolsa búkil álemge taratýdy kózdep otyr. Endi mundaı mańyzdy shara eki jylda bir ret atalyp ótiledi. «Túrksoı» uıymynyń bas hatshysy Dúısen Qaseıinov, halyq jazýshysy Ábish Kekilbaı, belgili qoǵam qaıratkeri, tarıhı shyǵarmalardy nasıhattap júr­gen Qoıshy­ǵara Salǵaraǵa alǵysymdy aıtqym keledi. Baqbergen Syrymbetov, (Qaraqalpaqstan): – Qobyz – bizdiń ulttyq aspabymyz. Ákem qobyzshy edi. Buryn Altaıdy kartadan biletin edim. Endi kórip, kúlli túrki jurtynyń taraǵan jeri degenge den qoı­dym. Tabıǵat sulýlyǵyna qaıran qaldym. Osy jerdi ǵasyrlar boıy qorǵap kelgen qa­zaq halqy qandaı erjúrek. Qonaqjaılyq ta erekshe eken. Bul – táýelsizdiktiń arqasy. Bizdiń ata-babalarymyz jatqan Berel qorǵanyn keleshekte búkil álem ha­lyqtary tamashalaıtyn bolady degenge senemin. Igor Kóshkendeı, (Reseı Federasııasy, Týva Respýblıkasy): – Men mundaı aýqymdy forým, festıvalǵa alǵash ret qatysyp otyrmyn. Búginderi Saıan jotasynda ómir súrip jatsaq ta arǵy babalarymyz Altaı taýy baýraıynda ǵumyr keshkenin bilemiz. Túrki tekti kóptegen eldiń óner sheberlerimen tanystym, kıeli mekendi kórdim. Táńirden osynda qaıta-qaıta kelýdi jazsyn dep tileımin. Sizder atajurttan kindik úzbegen baqytty halyq ekensizder. Albert Qasanov, (Reseı Federasııasy, Tatarstan): – «Qazan» vokzalynda qarapaıym jumysshy bolyp isteımin. Biraq, ónerge basymdy ıemin. Syrnaıymdy qoldan tastamaımyn. Men Qazaqstanǵa osymen bıyl ekinshi ret kelip turmyn. Maýsym aıynda Astanada ótken folklorlyq festıvalǵa qatysqanmyn. Astananyń shyraıyn kórip, tań qalǵanmyn. Endi, mine, Alla jol berip, babalar mekeni qasıetti Altaıdy kórdim. Tabıǵaty qandaı kórkem. Tatar, qazaq halyqtary túrki tektes halyqtardyń ishinde tipten jaqyn dep oılaımyn. Tilimiz de, ánimiz de, salt-dástúrimiz de uqsas. Bizdiń «Saban toı» atty meıramymyz sizderde de bar. Qazaqstan baqytty el. Táýelsizdik qutty bolsyn!