Keshe, Konstıtýsııa kúnine jáne el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı elimizdiń bas qalasyndaǵy «Qazaq eli» monýmenti aldynda el Prezıdenti – Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen áskerı sherý ótti.
Sherý bastalmas buryn sap túzegen lekter men minber aldynan synaptaı syrǵyǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik týyn kótergen tý ustaýshy top sherý basynan oryn aldy. Osy kezde Qorǵanys mınıstri Ádilbek Jaqsybekov áskerlerdiń sherýge ázirligi týraly general-leıtenant Murat Maıkeevtiń raportyn qabyldaǵan soń, Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazarbaevty Qarýly Kúshter áskerleriniń barlyq túrleri men tekteriniń jaýyngerleri qarsy aldy. «Qazaq eli» alańynan estilgen aıbyndy daýys tikeleı efırmen berilgen translıasııa arqyly búkil elge tarap jatty. Osydan keıin Elbasy N.Nazarbaev sap túzegen áskerlerdi aralap, alǵash ret paradty ózi qabyldady. Odan ári Memleket basshysy ornyna kelip, áskerıler men barsha Qazaqstan halqyn Konstıtýsııa kúnimen quttyqtady.
Konstıtýsııa kúnine arnalǵan áskerı paradta sóılegen sózin Elbasy: «Armysyzdar, áskerıler!» dep bastady. Azattyǵymyzdyń aıshyqty aıǵaǵy bolǵan Ata Zań – táýelsizdiktiń teńdessiz tartýy! Barshańyzdy osy ulyq merekemen – Konstıtýsııa kúnimen shyn júrekten quttyqtaımyn! Halyq – bıliktiń qaınar kózi, Konstıtýsııa – kóptiń kıeli sózi, dedi odan ári Memleket basshysy.
Qazaqstan halqynyń qalaýymen ómirge kelgen Negizgi Zańymyz – táýelsizdikpen egiz uǵym! Biz kemel Konstıtýsııany Táýelsizdik arqyly qabyldadyq. Ata Zań – bizdiń azattyq alǵaly atqarǵan barlyq isterimizdiń altyn tarazysy bolyp tabylady. Búginde dúnıe júzi moıyndaǵan órkendi ónegelerimiz Ata Zańymyzdyń aıasynda júzege asyp keledi. Biz táýelsizdik arqyly ǵasyrlyq máni bar orasan zor jetistikterge qol jetkizdik. Uly dalada jańa turpatty qýatty memleket quryp, ulysty uıystyrdyq.
Elimizdiń irgesin bútindep, shekaramyzdy bekemdedik, dep jalǵastyrdy odan ári óz sózin Joǵarǵy Bas qolbasshy. Ekonomıkalyq áleýetimiz eselep artyp, shýaqty Otanymyz bereke men birliktiń kıeli mekenine aınaldy. Arqanyń tósinde azattyǵymyzdyń asqaq nyshany bolǵan ásem Astanany turǵyzdyq. Álem jurtshylyǵy aldynda mereıimiz artyp, abyroıymyz asqaqtady. Elordada ótken ǵasyr sammıti, Azıada oıyndary, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy men Islam úmbetiniń basqosýlary – buǵan dálel.
Biz osylaısha táýelsizdiktiń 20 jylynda Qazaq elin dúnıe júzine pash ettik. Ata Zań arqyly asqar asýlardy alǵan biz búginde jańa kezeńge qadam bastyq. Elimiz endi ınnovasııalarǵa negizdelgen ındýstrııalyq damý jolyna bet aldy. Sondyqtan biz baıandy isterimizdiń bastaýy bolǵan bas qujatymyzdy ardaqtaýymyz kerek!

Konstıtýsııa kúnin sońǵy jyldary ózge merekeden bólekshe atap ótýimiz beker emes. «Qazaq eli» alańyndaǵy áskerı parad memleketimizdiń aıbynyn asyryp, qýat-kúshin tanytatyn dástúrli sharaǵa aınaldy.
En dalany erkin jaılaǵan elimizde ejelden erlerdiń enshisi Otan qorǵaý bolǵan! Babadan qutty mura bolǵan bul qasterli boryshty búginde antqa adal erler atqarýda. О́skeleń urpaq eli úshin qasyq qanyn qıǵan jaýjúrek babalarymyzdyń dańqty jolyn laıyqty jalǵastyrýda, degen Prezıdent – Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazarbaev odan ári el tynyshtyǵyn qas qaqpaı kúzetý mereıli mártebe, asqaq abyroı ekendigin atap kórsetti. Bizdiń ulttyq áskerimiz – ulystyń berik qorǵany, táýelsizdiktiń myǵym tiregi! Memleket aıbyndy armııamyzdyń árdaıym qynaptaǵy qylyshtaı babynda bolýyna zor mán beredi. Búgingi shara – sonyń jarqyn aıǵaǵy.
Bizdiń elimiz halqymyzdyń tarıhyndaǵy orasan zor oqıǵa – Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna jaqyndap keledi. Merekelik saltanattar sanatynda Konstıtýsııa kúni aıryqsha oryn alady. Búginde elimizdiń barlyq óńirlerinde patrıotızm rýhymen jigerlengen merekelik sharalar ótip jatyr. Bizdiń azamattarymyzdy búkilhalyqtyq merekemen shyn júrekten quttyqtaımyn!
О́z sózinde Elbasy Ata Zańnyń el damýyndaǵy tarıhı róline joǵary baǵa berdi. Bizdiń birligimizdiń qýaty – bul bizdiń halqymyzdyń barlyq urpaqtarynyń shynaıy baılyǵy. Qazaqstan azamattary Táýelsizdiktiń ortaq týy astynda dostyq pen beıbitshilik rýhynda ómir súrýde. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kúnnen-kúnge ósip kele jatqan róli, Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń sezderi – munyń bári búkilhalyqtyq uıyǵan kelisimniń berekeli jemisi. Konstıtýsııa barlyq qazaqstandyqtarǵa birdeı múmkindik berdi. Bizdiń Negizgi Zańymyzdyń basty qundylyǵy da osynda. Biz barlyǵymyz birige otyryp, jańa eldiń irgetasyn qaladyq. Munda Shyǵys pen Batys mádenıeti ortaq úılesim tapty.
Bar bolǵany 20 jyldyń ishinde biz tabysty ekonomıka qurdyq, dedi Elbasy. Búginde Qazaqstan álemniń eń qarqyndy damyǵan 50 eliniń qataryna nyq qadam basty. Qazir barlyq qalalarda, aýdan ortalyqtarynda, aýyldarda jańa aýrýhanalar, búgingi zamannyń mektepteri ashylýda. Tipti, jahandyq daǵdarys jaǵdaıynda biz eńbekaqy men zeınetaqyny ósirýdemiz. Bizdiń barlyq jetistikterimizge birliktiń, qoǵamymyzdaǵy kelisimniń, el Konstıtýsııasynyń basty qundylyqtaryn berik saqtaýymyzdyń arqasynda qol jetkizildi.
Keshe bizdiń qasıetti jerimizdi ondaǵan jyldar boıy qasiretke býyp kelgen Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa men qol qoıǵan kúnge týra 20 jyl toldy. Biz shyn mánindegi osy tarıhı qadam arqyly búkil adamzattyń izgilikti damýyna ólsheýsiz úles qostyq, dedi quttyqtaý sóziniń sońyna qaraı N.Nazarbaev. Ortaq úıimizdiń tynyshtyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý – sizderdiń qasıetti paryzdaryńyz! Sizder bizdiń táýelsiz Otanymyzdy qorǵaısyzdar, Konstıtýsııa kúzetinde tursyzdar! Qazaqstan – bul Konstıtýsııa kúni áskerı parad ótkizetin birden-bir memleket. Bul bizdiń qaıtalanbas dástúrimiz. Ol memleketimizdiń qýatyn, bizdiń beıbit jetistikterimiz – qoǵamymyzdyń birligi men tutastyǵyn pash etedi. Men sizderdiń árqaısylaryńyzǵa, ózderińizdiń joǵary paryzdaryńyzǵa laıyq bolyńyzdar degim keledi! Jaýyngerlik rýhty nyǵaıtyńyzdar, áskerı sheberlikti arttyryńyzdar! Qazaqstandyq shekaralardyń qaýipsizdigi men myzǵymas beriktigi sizderdiń qoldaryńyzda! Qazaqstan Qarýly Kúshteri jasasyn!
Táýelsizdiktiń 20-shy jylyndaǵy búgingi Konstıtýsııa kúniniń mańyzy aıryqsha, dedi sóziniń qorytyndysynda Elbasy. Búgingi mereıli mereke dúnıe júzi musylmandarynyń ulyq meıramy – Oraza aıtpen tuspa-tus kelip otyr. Elimizdegi musylman jamaǵatyn qasıetti merekemen shyn júrekten quttyqtaımyn! Ata Zańdy ardaq tutqan ónegeli elimiz órkendeı bersin! Táýelsizdigimiz tuǵyrly, Konstıtýsııamyz ǵumyrly, eldigimiz máńgi bolsyn! Ulttyq armııamyzdyń aıbyny arta bersin! Otanymyz – Qazaqstan jasasyn! Mereke qutty bolsyn!
Elbasynyń sózinen keıin áskerı sherý bastaldy. Jaıaý jáne áskerı tehnıkamen jyljyǵan Qurlyq áskerleriniń, Áýe qorǵanysy kúshteri men Áskerı-teńiz kúshteriniń, Ishki áskerler men Shekara qyzmetiniń, respýblıkalyq Ulan men Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń eń úzdik áskerı qyzmetshileri saltanatpen sap túzep ótti.
Bıylǵy paradtyń bir ereksheligi – tamyz aıynyń 25-inen bastap el Prezıdenti – Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qarýly Kúshterimizde jańa, jetildirilgen merekelik jáne kúndelikti kıip júretin áskerı kıim úlgiciniń engizilgendigi. Keshe áskerı qyzmetkerlerimiz sherýde jańa áskerı kıim úlgisin tuńǵysh ret kıip shyqty.
Ekinshisi – qazaqstandyqtardyń buǵan deıin buryn-sońdy kórmegen jasaqtar men jańa áskerı tehnıkany elimizdiń bas alańynan alǵash ret tamashalaýy boldy. Konstıtýsııa kúni, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda ótken áskerı sherýge 2500 áskerı qyzmetker, 130-dan astam qarý-jaraq pen áskerı tehnıka, sondaı-aq 60-tan astam ushaq pen tikushaq qatysty. Qazaqstandyq áskerı qyzmetkerler qurlyqta, áýede kúrdeli áskerı tehnıkany basqarýdyń joǵary sheberligin tanytty.

Bıylǵy jyly áskerı sherýdi Keńes Odaǵynyń Batyry, Halyq Qaharmany, armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetov atyndaǵy respýblıkalyq «Jas ulan» mektebiniń jas barabanshylar rotasy ashty. Olardan soń Qorǵanys mınıstrligi Ortalyq apparatynyń ofıserleri men Qazaqstan armııasynyń basty soqqy bere alatyn Qurlyq áskerleriniń ofıserleri júrip ótti. Bulardy ókshelep saltanatty sap túzegen «Ońtústik» jáne «Shyǵys» óńirlik qolbasshylyǵynyń áskerı qyzmetshileri kórindi.
Sherýdi raketa jáne artıllerııa eseptoptary jalǵastyrdy. Odan keıin minber aldynda sap túzep «Batys» óńirlik qolbasshylyǵy áskerı qyzmetkerleri men Qurlyq áskerleriniń teńiz jaıaý áskeri ótti. Qazaqstandyq «qara beretter» brıgadasy turaqty daıyndyqtaǵy quramalar arasynda úzdikter sanatynda. Igi jaýyngerlik dástúrleri men erlikke toly tarıhy teńiz jaıaý áskeriniń maqtanyshy. Olardyń urany «Biz qaıda bolsaq, jeńis sonda!» Taıaý arada «Batys» óńirlik qolbasshylyǵynyń jeke quramy «Ortalyq-2011» halyqaralyq jedel-strategııalyq jattyǵýlarynda taǵy bir synǵa túsip, sheberlikterin ortaǵa salady.
Odan ári alańǵa Qarýly Kúshter Joǵarǵy Bas qolbasshysynyń rezervi – Aeroutqyr áskerleri shyqty. Olardyń urany «Bizden basqa eshkim emes!» Desantshylar únemi jaýyngerlik ázirlikte turady. Ulttyq múddeni kózdeıtin kez kelgen tapsyrmany oryndaýǵa qashanda daıyn.
Áskerı sherýge tuńǵysh ret mergender jasaǵy qatysty. Salqynqandylyq, tózimdilik, quralaıdy kózge atqan dáldik – mine, bul jasaqqa qajetti qasıetter. Sondaı-aq, sherýde Qurlyq áskerleriniń taýly-atqyshtar brıgadasynyń áskerı qyzmetshileri de alǵash ret júrip ótti. Qurama taýly jaǵdaıda durys urys júrgizýi úshin barlyq qajetti zamanaýı jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen.
Bıylǵy áskerı sherý qatysýshylarynyń ártektiligimen erekshelendi. Áıel áskerı qyzmetshilerdiń eki jasaǵy kóz qyzyqtyrdy. Birinshi bolyp minber aldynan sanıtarlyq nusqaýshylardyń toptastyrylǵan rotasy ótse, ekinshi bolyp áskerı azamattarmen bir sapta qolǵa qarý alyp jaýyngerlik tapsyrma oryndaýǵa ázir áıel áskerı qyzmetshilerdiń jasaǵy kórindi. Olar jaýyngerlik ázirlikti qamtamasyz etýge jáne Qarýly Kúshterdiń urysqa qabilettiligin arttyrýǵa laıyq.
Áıelderdiń paradtyq eseptobyn áýe shebin qorǵaýshy – Áýe qorǵanysy kúshteri men elimizdiń áýe keńistiginiń qaýipsizdigin senimdi qamtamasyz etýshi ásker tegi – Áskerı áýe kúshteri aýystyrdy.
Sherýdi ofıser kadrlaryn daıarlaýdyń ustahanasyna aınalǵan Qurlyq áskerleri Áskerı ınstıtýtynyń, Radıoelektronıka jáne baılanys áskerı-ınjenerlik ınstıtýtynyń, eki dúrkin Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanysy kúshteri Áskerı ınstıtýtynyń kýrsanttary jalǵastyrdy.
Qazaqstan armııasynyń bolashaq ofıserleriniń leginen keıin Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrliginiń Kadet korpýsy rotasy júrip ótti.
Minber deńgeıine Áskerı polısııanyń toptasqan rotasy jaqyndady. Áskerı polısııa organdarynyń maqsaty tártip saqtaýdy qamtamasyz etý, qylmys pen quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý, eskertý, anyqtaý jáne ashý bolyp tabylady.
Qazaqstan Qarýly Kúshteri ókilderinen keıin alańǵa Otanymyzdyń shebin qorǵaýshy Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara akademııasynyń, Ishki ister mınıstrliginiń, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń, respýblıkalyq Ulannyń jasaqtary sap túzedi. Sherýge qatysýshylardyń barlyǵy Ata Zańymyzda kórsetilgen bizdiń Otanymyz ben el Táýelsizdigin saqtaý, qazaqstandyqtardyń quqy men bostandyǵyn qorǵaý kúzetindegiler.
Jaıaý jasaqtar sherýin Qazaqstan áskerı quramalary men bólimderiniń qarý-jaraǵy men áskerı tehnıkasy jalǵastyrdy. Minber aldynan Qarýly Kúshter tekteriniń, atap aıtqanda, Qurlyq áskerleri, Áýe qorǵanysy kúshteri jáne Áskerı-teńiz kúshteriniń týlary jelbiredi. Bıyl buryn kórsetilip júrgen tehnıkalarmen birge, jýyrda qabyldanǵan jańa tehnıkalar óz qýattaryn kórsetti.
Birinshi bolyp Qurlyq áskerleri ózderiniń eń basty soqqy kúshterin usyndy. Bas alańnan Qarýly Kúshterdiń negizgi tankisi – T-72B-niń 10 birligi júrip ótti. Budan soń Qurlyq áskerleri qarýynyń jańa úlgisi, paradqa tuńǵysh ret qatysyp otyrǵan – tankke qoldaý beretin jaýyngerlik mashınalary kórindi. Mashına jaýyngerlik tájirıbe negizinde jasalǵan. Joǵary qorǵanys qabiletimen, otty qýatymen jáne jeńil basqarylýymen erekshelenedi.
Áskerı tehnıkanyń marshyn TOS-1 «Býratıno» aýyr ot shashatyn júıe jalǵastyrdy. Ol joıqyn kúshi bar túrli oq-dárilerdi paıdalana alady, jaýyngerlik jáne kóliktik-tıegish mashınalardan turady. Jaýyngerlik mashına reaktıvti snarıadtarǵa arnalǵan 30 uńǵydan turatyn qondyrǵy bolyp keledi. Nysanany kózdeý ǵylymnyń sońǵy jetistikterimen jasalǵan. Aýyr ot shashatyn júıe kóptegen aımaqtyq qaqtyǵystarda paıdalanylǵan.
Alańda Qurlyq áskerlerine qarasty jaıaý áskerdiń jaýyngerlik mashınasy – BMP-2. Qurlyq áskerleri mehanıkalandyrylǵan kolonnalarynyń sherýin «Strela-10M» zenıtti-zymyrandy kesheni jalǵastyrdy. Budan soń «Shtýrm-S» ózdiginen júretin tankke qarsy zymyrandy keshenniń jasaqtary shyqty. Odan keıin alańǵa desantty-shabýyldaýshy brıgadanyń Jaýyngerlik týymen «Lend Rover» ótti. Sońynda «Hammer» avtokólikterine mingen «Qazbat» qazaqstandyq bitimgershilik batalonynyń arnaıy maqsattaǵy rotasy. Olardy jetildirilgen BTR-82A brondy transporterleri aýystyrdy, bul da bıylǵy paradtyń taǵy bir jańalyǵy boldy.
Kelesi kezekte sherýdi teńiz jaıaý áskeri brıgadasynyń Jaýyngerlik týyn BTR-80A bronetransporteriniń ústinde jelbiretip «qara berettiler» jalǵastyrdy. Osy kezde alańda mehanıkalandyrylǵan raketalyq-artıllerııalyq polktyń quramynda 122 mıllımetrlik D-30 gaýbısalary kórindi. Odan ári olardy artıllerııalyq batareıanyń mınótine 7 dúrkin oq atatyn 152 mıllımetrlik «Msta-B» gaýbısalary almastyrdy. Bıyl paradta taǵy alańda ózdiginen júretin 240 mıllımetrlik «Tıfan» tralynda ornalastyrylǵan «Tıýlpan» mınometi, ańyzǵa aınalǵan «Katıýshanyń» jalǵasy «Smerch», «Grad», «Ýragan» reaktıvti júıeleri, nysandardy radıolokasııalyq barlaýdan jáne avıasııanyń soqqysynan saqtaıtyn jyljymaly «Sıkada» radıo bógeýshi stansalary sap túzedi.
Atalǵan áskerı tehnıkadan keıin Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys kúshteriniń aıbatty qarýlary kórindi. Olar zenıtti-raketalyq keshen S-125; S-200 jáne S-300, bular – uzaq qashyqtyqqa arnalǵan Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys kúshteriniń júıesi jáne Áýe qorǵanysy kúshteriniń maqtanyshy.
Elimizdiń bas alańynda ótken áskerlerdiń saltanatty sherýinen keıin kók júzinde avıasııa qalyqtady. Áýe paradyn Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń týyn jelbiretip armııalyq avıasııanyń Mı-17 tikushaqtary ashty.
Sherýlik sapty MI-24 jaýyngerlik tikushaqtarynyń eki tizbegi jalǵastyrdy. Birinshi tizbek «peleng», al ekinshisi «syna» jaýyngerlik tártibinde. Olardyń artynda «pıramıda» jaýyngerlik tártibinde armııalyq avıasııanyń kóp nysandy Mı-17 tikushaqtar býyny. Odan keıin áýede aýyr áskerı-kóliktik tikushaq Mı-26 kórindi, ony kóp nysandy Mı-17 tikushaqtary súıemeldedi. Olardyń sońynan MıG-29 joıǵysh ushaqtardyń súıemeldeýimen áskerı-kóliktik avıasııanyń Tý-154, Tý-134 jáne Il-76 ushaqtary ushyp ótti.
Áýedegi sapta An-26 áskerı-kóliktik ushaqtyń býyny. Saptan qalyspaı Sý-25 joıǵysh ushaqtarynyń qos býyny men MıG-29, sońynan Sý-27 býyny ushyp ótti. Maıdandyq shabýyldaýshylar «romb» jaýyngerlik tártibi boıynsha qatarlasa ushty. Maıdandyq shabýyldaýshylar kúndiz-túni kez kelgen aýa raıy jaǵdaıynda qarsylastyń jerdegi kúshin, brondy tehnıkasy men zymyran keshenderin joǵary dáldikpen joıa alady, sondaı-aq tómen bıikte ushyp bara jatqan áýe nysandaryn jeńil kózdeı alatynyn atap ótken jón.
Astana aspanynda jańa tolqyn shabýyldaýshy-qaǵýshylardyń MıG-31 ushaqtary ótti. Áýe sherýin jurtshylyqty qaıtalanbas áserge bólegen Sý-27 ushaqtarymen «Jetisý suńqarlary» ushý toby aıaqtady. Olar ushýdyń «Báıterek» atty joǵary ádisin saǵatyna 800 shaqyrym jyldamdyqta oryndady. «Nesterov tuzaǵy» tárizdi asa qıyn fıgýra da kópshilikke usynyldy. Áskerı ushqyshtar óz isiniń maıtalman mamandary ekenin taǵy bir dáleldedi. Injenerlik-shtýrmandyq esepteri men ushqyshtyq tájirıbelerin ushtastyra bilgen ushqyshtar tómen bıiktikte qatty jyldamdyqpen áýede ádemi ushyp ótti.
Áskerler parady ádettegideı biriktirilgen áskerı orkestrdiń áýenderimen aıaqtaldy. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstrligi Áskerı-orkestrlik qyzmetiniń bastyǵy – bas áskerı dırıjer, polkovnık Aleksandr Belıakov jetekshilik etti.
Áskerı orkestrlerdiń negizgi mindeti jeke quramdy patrıottyq, áskerı jáne mádenı tárbıeleý, áskerı qyzmetti nasıhattaý, rásimderdi qamtamasyz etý, konserttik qyzmet, sondaı-aq qoǵamdyq mańyzy bar sharalarǵa qatysý bolyp tabylady. Áskerı sherýge aıryqsha reńk berip, sarbazdar men sardarlardy Qazaqstan áskeriniń qýaty men áleýetine baılanysty maqtanysh sezimine bólegen de osy orkestr áýeni boldy.
Asqar TURAPBAIULY,
Dastan KENJALIN.
-----------------------------------------
Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.