Qazaqstan – beıbit bastamalar mekeni

Gazetimizdiń ótken nómirinde habarlanǵanyndaı, eli­miz­diń Memlekettik hatshysy Qanat Saýdabaevtyń Nıderlandy Koroldigine resmı sapary jalǵasýda. Eger tarıhqa kóz jibersek, 1899 jyly Gaagada Beıbitshilikti jaqtaýshylardyń konfe­ren­sııasy ótkizilgenin, osy bas­­qosýda alǵash ret Halyq­ara­­lyq tórelik sot qurylǵanyn bilemiz. Amerıkalyq bolat mag­na­ty Endrıý Karnegı Beıbitshilik saraıyn salýǵa sol kezdiń shamasymen úlken soma – 1,5 mıllıon dollar qarajat shy­ǵa­ryp, qurylys jumysy aıaq­tal­ǵannan beri qaraı, Halyq­aralyq tórelik soty osy úıdi meken etedi. Arada qansha jyl­dar ótse de Beıbitshilik saraıy óz mıssııasynan esh aýytqymaı jumysyn jal­ǵas­tyrýmen keledi. 29 tamyz – halqymyz úshin zorlyqpen tańylǵan zulmat sordan qasiret shegýdiń basy men jáne sol kesapattan aryl­ǵan tarıhı kún. О́tken ǵasyr adamzat balasynyń damýyna eń bir qaryshty serpin bergen, jańa tehnologııalar men irgeli ǵy­lym­dardyń qulashyn qaryshtatqan ǵasyr bolǵanymen, ol ákelgen qasiret te az bolǵan joq. Sonyń ishindegi aýyr zulmattyń biri – 1949 jyldyń 29 tamyzynda qazaq jerinde keńester jarǵan atom bombasy bolatyn. Onyń salmaǵyn jarylys ótken bir jyldan keıin-aq balalar ólimi bes esege kóbeıgen, 1962 jylǵy derekter boıynsha árbir týǵan 1000 cábıdiń 21,2 paıyzy ishten kemis bolyp týǵan Semeı óńiriniń adamdary kórdi. Qyryq jyldan astam jerdiń asty men ústinde 456 ıadrolyq synaq jasalyp, qa­zaqtyń qasıetti óńiriniń biri – Degeleń mańy astan-kesten bol­dy. Qaterli isik aýrýlary jas tańdamaı, balǵyndy da kókteı ju­lyp ketetin. Oǵan shydaý múm­kin emes-ti. Qasiretin kótere almaı kúrsingen qazaq eli «Attan» dep jolǵa shyqty. «Nevada-Semeı» qozǵalysy osylaısha dúnıege keldi. Árıne, qoz­ǵalys eger sol kezdegi Qazaqstan bas­shylyǵynan qoldaý tappasa, munshama óristeýi qıyn bola­ty­ny aıan edi. Halqynyń ba­syn­daǵy qasiretti bar jan-tánimen uqqan adam ǵana oǵan qarsy bolmaı, qoldaý kórse­te­tin. 1989 jyly Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarýdy sy­naý­ǵa moratorıı jarııalap, óz prezıdenttiginiń alǵashqy jy­lynda Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyǵyna qol qoıdy. Bul shyn máninde barsha Qa­zaqstan halqy qýana qabyl­daǵan Jarlyq boldy. Beıbitshilik saraıyndaǵy fo­tokórmege kóz salsań, osy ta­rıhı oqıǵalar eriksiz kóz al­dyńa keledi. Al Semeı polı­go­nynyń jabylýynyń 20 jyl­dyǵynda ­Elbasy álem jurt­shy­­lyǵyna 29 tamyzdy Iаdrolyq synaq­tar­ǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly usynys aıtty. Ondaı usynysty óz erkimen joıqyn qarýdan bas tartqan eldiń basshysy ǵana aıta alar edi. Sondyqtan ol usynys aı­tyl­dy jáne ol qoldaý tapty. BUU Bas Assambleıasynyń sheshimimen 29 tamyz osyndaı tarıhı kún retinde belgilendi. Fotokórmeni aralap shyq­qan soń Memlekettik hatshy Nıderlandy Syrtqy ister mınıstri Ýrı Rozentalmen kezdesti. Memlekettik hat­shy: «Biz sizderdiń elińizdi Eýropadaǵy negizgi bir eko­nomıkalyq jáne saıası ár­iptesimiz retinde tanımyz, sol sebepten de Nıder­lan­dymen aradaǵy qarym-qa­tynastardyń qaı salada da óristeýin jáne onyń eki jaq­ty da, kóp tarapty da bol­ǵanyn qalaımyz», degen. Qarapaıym oqyr­man­dardyń ózi bizdiń aýyl sharýa­shylyǵynda keńinen qol­­danylatyn gollandııalyq ád­is­pen kartop ósirilip nemese sútti sıyr­lar­dy teh­nologııalarymen birge satyp alyp, eldiń ıgiligine jaratylyp jatqa­nyn biledi. Osy rette Qanat Bekmyr­zauly Nıder­landy Premer-mınıstriniń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy jáne ınnovasııa mınıstri Maksım Verhagenniń elimizge saparlap qaıtýynyń mańyzyna toqtaldy. Atalǵan sapar eki el arasyn­da­ǵy osyǵan deıingi áriptestikti strategııa­lyq deń­geıge kótergen bolar edi, dedi ol. О́z kezeginde Nıderlandy syrtqy saıasat vedomstvosynyń basshysy Ýrı Rozental Memlekettik ­hat­shy tarapynan aıtylǵan usy­­nystarǵa yqylasyn bildirip, ekijaqty baılanystardy tereń­detýdiń mańyzdylyǵyn basa aıtty. «Iаdrolyq dılemmalar: bú­gini jáne bolashaǵy» taqyry­byn­daǵy halyqaralyq konfe­ren­sııaǵa jınalǵandardyń jal­py qarasy, olardyń arasynda sózine tek Eýropa emes, álem kóz tigetin saıasatkerler de birshama kórindi. Fransııadan senator Aımerı de Monteskıý kelse, Strýan Stıvenson syndy Eýrodepýtat ta kózge shalyndy. – Aldymen osy konfe­ren­sııa­ny uıymdastyrýshy Nıder­landy Úkimeti men Tobıas Asser atyndaǵy ınstıtýtqa alǵys aıtqym keledi, – dep bastady sózin Qanat Saýdabaev. – О́z­derińiz bilesizder, Nıderlandy – ıadrolyq qarýdy joıýǵa qa­tys­ty jáne qarýsyzdaný másele­sin­de birizdilikpen kele jatqan el. Bul memleket ıadrolyq otyn­dy tek beıbit maqsatta paı­da­lanýdy kókseıdi. Al Nıderlan­dy men Qazaqstan arasyndaǵy osy baǵyttaǵy tyǵyz áriptestik álemdik qoǵamdastyqqa da oń áser etedi dep sanaımyz. Búgingi konferensııanyń osy­dan 20 jyl buryn sol kezdegi Keńes ókimetiniń qarsylyǵyna qaramastan, asa iri Semeı polı­gony jabylǵan aıtýly kún­der­de ótkizilýiniń sımvoldyq má­ni bar. Táýelsizdik alǵan kún­nen beri Qazaqstan jáne onyń Prezıdenti ıadrolyq qarýdy azaı­tý, basqa da qarý túrlerin tarat­paýdyń belsendi jaqtasy bolyp keledi. Kópshilikke belgili, Qa­zaqstanǵa Keńes Odaǵy qula­ǵannan keıin orasan zor, qýat­tylyǵy jaǵynan tórtinshi or­yndaǵy ıadrolyq qarý muraǵa qalǵan bolatyn. Sol qolymyzǵa táýelsizdik tıgen alǵashqy aı­larda-aq bizdiń elimizge qoly­myzda bar alapat qarýdy saqtap qalý týraly keńesterin Prezıdet Nazarbaevtan aıamaǵandar kóp edi. Osy úshin elderińizge qar­­jylyq sýbsıdııa tógemiz, siz­der ıadrolyq qarýy bar al­ǵashqy musylman memleketi bo­lasyzdar, degender de tabylyp jatty. Bizdiń óz ishimizdegi elıta arasynda da osyndaı pı­ǵyldaǵylar bar edi. Son­dyqtan Prezıdent Nazarbaevtyń ıadro­lyq qarýdan bas tartý týraly qabyldaǵan sheshimi shyn máninde ári batyl, ári dana uıǵarym boldy. 20 jyl boıyna Qazaqstan aýmaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdikke óziniń úlesin qosyp keledi. Elimizde ıadrolyq qarýdyń ınfraqurylymy túgeldeı joıyldy. Semeı polıgony jabylyp, 20 jer as­tyn­daǵy uńǵymalar men shtolnıalar, árqaı­sy­nyń kúshi megatonnalyq 10 400 oqtum­syq, SS-18 qurlyqaralyq ballıstıkalyq raketa, 40 TÝ-95 H-55 qanatty zymy­ran­dar men 370 taktıkalyq ıadrolyq zarıadpen jabdyqtalǵan aýyr bombalaýshy já­ne qurlyqaralyq zymyrandardy ushy­ra­tyn 148 shahtalyq ushyrý pýlti joıyldy. Elimizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý­daǵy isi tek polıgondy jabýmen jáne jappaı qyryp-joıatyn arsenaldan ary­lý­men shektelmeıdi, Qazaqstan 2006 jy­ly Iаdrolyq terrorızmmen kúres jahan­dyq bastamasyna Reseımen jáne AQSh-pen birlese quryltaıshy boldy. 2007 jyly oǵan múshe memleketterdiń úshinshi kezdesýi Astanada ótkizildi. Ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq etý týraly shart kúshine endi. Osy­laısha alǵashqy ıadrolyq qarýdan azat aımaq ómirge keldi. Jáne ol qos qapta­lynda ıadrolyq derjavalar ornalasqan aımaq ekenin de aıta keteıik. Bul – buryn aýmaǵynda ıadrolyq qarýy bolǵan, qazir sodan azat etilgen tuńǵysh aımaq. Qazaq­stan men onyń kórshileri qarýsyzdaný saıasatyn qanshalyqty qoldaıtyn­dyq­ta­ryn isimen kórsetti, degen Qanat Bek­myr­zauly ári qaraı elimizdegi ýrannyń baı qoryna toqtaldy. Atomdy beıbit maqsat­qa qoldaný baǵytyndaǵy elimiz ustanǵan baǵytty aıta kele, MAGATE sheńberinde qazaq jerinde halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin ornalastyrý jaıyndaǵy Qazaq­stan usynysynyń MAGATE-de qaralyp jatqanyn jetkizdi. Álem Iаdrolyq qarýdy taratpaý tý­raly sharttyń assımetrııalyq turǵyda, ıaǵnı onyń sanksııasynyń tek ıadrolyq qarýy joq elderge ǵana júrip otyrǵanyn moıyndaýy tıis. Al ıadrolyq qarýdy taratpaý, ol jaıynda zertteýler júrgizýge tyıym salýǵa shaqyratyn elder sony ózderinen bastap, ıadrolyq arsenaldan bas tartýdyń úlgisi bolýy tıis. Eger jaqyn mańda álemdik qaýymdastyq ıadrolyq derjavalar qatarynyń keńeıýin toqtatpasa, ıadrolyq qarýǵa qarsy tujyrymdama da óz mánin joıady. Mine, sondyqtan da Prezıdent Nursultan Nazarbaev Vashıngton sammıtinde jalpyǵa ortaq jańa ámbebap shart jaıyndaǵy bastamamen shyqty. Biz bul joldyń qanshalyqty aýyr ekenin jaqsy túsinemiz. Ol – álemdegi barlyq beıbitshilikti qalaıtyn adamdardyń nıet­te­riniń toǵysýymen ǵana bitetin is. Biz sizderdi, qurmetti konferensııany uıym­das­tyrýshylar, qazan aıynyń 12-13-inde Astanada ótkiziletin «Iаdrolyq qarýsyz álem» atty forýmǵa qatysýǵa shaqy­ra­myz. Planetadaǵy barlyq izgi nıettegi adamdar birlesse adamzat balasy tóbesine ilingen Damokl selebesinen arylar edi, dep oı tujyrymdady Memlekettik hatshy. Nıderlandy Syrtqy ister mınıstri Ýrı Rozental óz sózin BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń sózinen dáıeksóz keltire otyryp, «Álem áli kúnge ıadrolyq qa­rýdyń kóleńkesinde ómir súrip keledi», degen bolatyn dep bastaǵan. Bizge osy kóleńkeden arylýda birlese jumys ja­saýǵa týra keledi. Gollandııa bul iske óz úlesin qosýǵa ázir. Men sizderdi ýaqyt kemesinde keri júzýge shaqyramyn. Semeı polıgonynda bolǵan jarylystar qan­shama adamdardyń ómirine keri áserin tıgizdi. Osy óńir turǵyndary genetıkalyq aýrýlarǵa ushyrap, qaterli isikten kóz jumyp jatyr. Biz osynyń barlyǵyn ótken zaman men ótken ýaqyttyń enshisindegi qater dep artqa tastamaýǵa tıispiz. Sondyqtan men barlyq memleketterdi ıadrolyq qarýdan arylýǵa shaqyramyn. Iаdrolyq qarýdy taratpaýda oǵan ba­qylaý jasaý da mańyzdy. Bul rette Iranǵa kóz tigýge týra keledi. MAGATE osy elde durys emes jumystar júrgizilip jatqanyn biledi, alaıda Iran basshy­lyǵy álemdik qaýymdastyqtyń senimine ıe bolǵysy keledi. Sol úshin de Iran álem aldynda BUU qararlarynda kór­setilgen jaýapkershilik aıasynda óz mindettemelerin oryndaýǵa tıis. Taǵy bir mańyzdy másele – ıadrolyq qarýdyń terrorshylar qolyna túspeýi. Bul – bizdiń memleketimizdiń basty nazarda ustaıtyn ustanymdarynyń biri. Jáne bul mańyzdy másele 2007 jyly Qazaqstan bastama­sy­men bastalǵan bolatyn, al ony jalǵas­tyrý álemdik qajettilik, degen mınıstr ıadrolyq zertteýlerdi beıbit baǵytqa paıdalaný máselesin kóterdi. Nı­derlandy óz atom stansalaryn MAGATE ınspektorlaryna ashyp otyr, al ony ózge memleket­ter­diń de ilip alyp ketýi mańyzdy. Avstrııanyń Eýroodaqtaǵy elshisi Aksel Marchık Qazaq­stan men Nıderlandy ıadrolyq qarýsyzdaný máselesinde al­dyń­ǵy qatardaǵy elder. Avs­trııa úkimeti osy bastamalardy tolyǵymen qýattaıdy, deı kele, adamzat balasyna sonshalyqty qaýip tóndiretin ıadrolyq qarý ne úshin qajet dep saýal tas­ta­ǵan. Eger bir elde joıqyn qarý bar ekenin bilgen ekinshi bir el ony jasaýǵa umtylatyny anyq. Biz eshqandaı kúlbiltelemeı ashy­ǵyn aıtaıyqshy, jurt álem­niń ıadrolyq qarýdan tazarýyna sene me? Men aıtar edim, adamdar seniminiń qýaty óte az, sondyqtan onymen kúreske ýa­qytyn da, qarajatyn da jum­saǵylary kelmeıdi. Bizdegi prob­lema osy. Bul iske senim qajet. Mysaly, osydan biraz buryn Eýropa men Afrıkanyń sol­tústiginde qazirgideı ózgerister bolady degenge kim sendi? Biraq ýaqyt onyń bolatynyna kóz jetkizdi. Iаdrolyq qarýsyzdaný isinde tolyp jatqan konvensııalar, kelisimder jasaldy. Biraq álem úshin de keıbir elderdiń statýs-kvo alǵandyǵy qolaıly tá­rizdi. Iаdrolyq qarý paıdala­nyl­ǵan 60 jyl ishinde olar basymdyqqa ıe bolyp keledi. Olar qabyldaǵan sheshimge kóp­shilik baǵynady. Olar kúshti. AQSh ıadrolyq qarýdy taratýǵa qarsymyz deıdi, alaıda kózge kórinerlikteı eshteńe jasamaı otyr. Menińshe, ıadrolyq qarýǵa qarsy kúres ota jasaý ádisimen emes, tek terapııalyq jolmen emdelýde. Ulybrıtanııanyń burynǵy qorǵanys mınıstri lord Desmond Braýn minberge kóterilip, óz oıyn bylaı jetkizdi: Kóp­shilik osy ıadrolyq qarýsyzdaný máselesimen tek ıadrolyq derjavalar ǵana aınalysýy tıis dep oılaıdy. Ras, prezıdent Obama birqatar jaqsy qadamdar jasady, biraq onyń tereńdemeı otyrǵany shyndyq. Qaýip seıiler emes, AQSh pen Reseı qa­rýlaryn jetildirýden jalyǵar emes. Reseı qorǵanys mınıstri memlekettiń áskerı baǵdarlamalarǵa 70 mlrd. dollar qarajat jumsalatynyn aıtty. Adamzat úshin ıadrolyq qarýsyzdaný máselesiniń kún tártibinen túspeýi mańyzdy. Biz myna jáıtti esten shyǵarmaýǵa tıispiz. Eger qarý bolsa, ol atylmaı turmaıdy. Álemdi bir sátte joıatyn qarýdy joıý – adamzattyq is. Úzilisten keıingi konferensııa jalǵa­synda pikir aıtýshylar kóp boldy. «Qa­zatomónerkásip» basqarmasynyń tóraǵasy Vladımır Shkolnık Qazaqstanda ıadro­lyq materıaldardy esepke alý men ba­qylaý jasaýdyń júıesi jumys jasaıty­nyn alǵa tartty. Sonyń aıasynda elimizde jyl saıyn olardyń ınventarızasııasy MAGATE ınspektorlarynyń qatysýymen júrgiziletinin, elde atom energııasyn qoldaný jaıynda qosymsha hattama bar­lyǵyn aıtty. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan» – Gaagadan (Nıderlandy). * * * KONFERENSIIаǴA QATYSÝShYLAR LEBIZI Hafız MATAEV, Semeı qalasynyń qurmetti azamaty: – Semeı óńirinde, ási­rese, Qaınar men Sary­jal mańynda ıadrolyq ja­rylystardyń áse­ri­nen zardap shekpegen birde-bir otbasyn taba al­maı­syz. Ishten kemtar bolyp tý­ǵan balalardyń sany kemıtin túri joq. Tipti, qaterli isik aýrýlary ór­imdeı jastarǵa, áli ana súti aýzynan keppegen sábıler arasynda kóbeıip ketti. Ata-ana úshin ishten shyqqan perzentiniń aıyqpas dertke ushy­raǵanyn bilip, oǵan kómekteser dármeni joq­tyǵyn bilý qandaı azap! Árbir shańyraqta ekiden, úshten múgedek balalar bar. Olarǵa qalaı kómektesý kerek, jalpy, osy óńirdi qalypty tirshilikke kóshirý úshin álemdik qaýymdastyq ne isteı alar edi, dep oılaımyn keıde. 40 jyl boıyna tájirıbe alańynyń nysany bolǵan qarapaıym halyqtyń ne jazyǵy bar? Osy rette polıgon ashylýyna baılanysty kúshtep taratylǵan aýdan qalpyna kelse, memleket tarapynan mal ósirýge qajetti keshender salynsa, osylaısha halyqqa jumys tabylsa, tarıhı ádiletsizdiktiń orny tolar edi. Búgingi konferensııada aıtylǵan oılarǵa kelsem, shyn máninde álemde ıadrolyq derjavalar sany azaımaı tur. О́zimiz meken etken jumyr jerdi ıadrolyq qaýip-qaterden azat etýdegi El­basy Nursultan Nazarbaevtyń isi kópke úlgi bolýǵa tıis. Hıroshı HIROI, Japonııa ókili: – Men ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi Qa­zaqstan róli mańyzdy dep bilemin. Japonııa ıad­ro­lyq bombalaýǵa ushyra­ýynyń zardabyn tart­qan el bolǵandyǵynan da biz ıadrolyq qarýdy ta­rat­paýdy qos qolymyzdy kóterip qoldaımyz. Alaı­da biz atom energııasyn beıbit maqsatqa qol­danýdy jaqtaımyz. Osy turǵydan kelgende, Qa­zaqstan ustanǵan joldy durys dep esepteımiz. Japon jurtshylyǵy atom zardabyn sizdiń eldiń de tartqanyn biledi. Aýrýǵa shaldyqqan adam­dar shegetin qıyndyqty japondyqtar jaq­sy túsinedi. Sondyqtan da Japonııa ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qarsy barlyq ıgilikti sharalarǵa qoldaý kórsetýge ázir.  Aımerı de MONTESKIý, Fransııa senatory: – Sizderdiń basshy­la­ryńyz Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarýsyz­da­ný­da pıonerdiń rólin at­qar­­dy. Bizdiń elimiz de, onyń basshysy prezıdent Sarkozı de ıadrolyq arse­nal­dy azaıtý jaı­yn­da­­­­­ǵy ortaq úrdisti usta­nyp otyr. Bál­kim, elý jyldan soń biz álemdi ıadrolyq joıqyn qarýsyz kóretin bolarmyz.  Al Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartýy ıadrolyq qarýsyz álem qurýdaǵy kelis­sóz­derde jaqsy áser etedi jáne sizdiń elińiz osy baǵyttaǵy jumystaryn jalǵastyrady dep senemin. Bul – sizderdiń qolyńyzdaǵy kózirli karta. Al álem Qazaqstanǵa ıadrolyq jary­lys­tardan bolǵan zardaptardy joıý úshin kómektese alady. Aldymen sol jerlerdi saýyqtyrý máse­lesinde jáne onyń saldarynan paıda bolǵan aýrýlarmen kúreste kómek­tesýi tıis degen oıdamyn. Fransııada bul jaıynda jınaqtalǵan tájirıbe jetkilikti, ol jaıynda qazaqstandyq mamandarmen bólisýge ábden bolady. Strýan STIVENSON, Eýrodepýtat, Semeı qalasynyń qurmetti azamaty: – Saryjal, Qaınar, Úrjar, Znamenskoe, Qa­ra­ýylǵa barǵan saıyn ja­rylystardy kózimen kórip, onyń zardabyn shek­k­en halyqpen kezdesken saıyn men emosııalyq sátterdi bastan keshemin. Men Semeı óńirine alǵash 2000 jyly barǵanymda jergilikti halyq: «Sizdi bizdiń taýqymetimizdi kórýge kelgen kezekti týrıst dep oılaǵymyz kelmeıdi», degen. Maǵan ondaǵy kórgenderim men estigen sózderim qatty áser etti. Men olarǵa kómektesýge ýáde berdim jáne árqashan baryp turamyn.  О́tken joly men aq qan aýrýyna shaldyqqan Úrjar turǵyndary – eki jasóspirimdi ata-ana­sy­nyń birimen jáne muǵalimimen qosa aldy­ryp, olar­dyń Eýroparlamentke kelýin qarjy­lan­dyrym. Bul olardyń ómirine ózgeris ákeledi degen oıdamyn jáne ol meniń de ómirime ózgeris ákelýi tıis. Álem ıadrolyq jarylystardyń, ıadrolyq qa­rýdy qoldanýdyń aýyr áseri barlyǵyn bilýi kerek. Meniń oǵan polıgon jabylsa da onyń salmaǵynan beli qaıysqan jurt­ty kórgende kózim jetti. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń polıgondy jaýyp, ıadrolyq qarýdan bas tartýy álem bas­shy­laryna úlgi bolýy tıis.