Qýdalaýǵa túsken əskerı jýrnalıst Botash Qajymovpen suhbat

 7 jyl, 9 aı, 22 kún boıy qýdalaý men sergeldeńge túsip, qan­shama azapty kezeńdi basynan ótkerse de, azamattyq tul­ǵasyna min túsirmegen áskerı jýrnalıst Botash QAJYMOVTYŃ aıtary az emes.  

Syzy ketpes sol kezdegi salqynnyń...

– Botash, Jeltoqsannyń yz­­ǵar­ly kúnderi qaıda bolǵan ediń? – Stepnogor qalasyndaǵy №6636 áskerı bólimshede pra­porshık bolyp qyzmet atqa­ratynmyn. Bir jaǵynan, Alma­tydaǵy QazMÝ-diń jýrnalıs­tıka fakýltetinde syrttaı oqı­tynmyn. Jas kezimizde qazaq­tyń batyr uldary Baýyrjan Momyshuly, Talǵat Bıgeldınov, Raqymjan Qoshqarbaev sekildi aǵa­lardaı bolýdy armandaýshy edik. Jeltoqsan oqıǵasy meniń alǵa qoıǵan maqsattarymdy ǵana emes, taǵdyrymdy múldem basqa arnaǵa buryp jiberdi. – Stýdent-jastardyń Más­keýdiń ákimshil-ámirshil óktem­digine beıbit túrde qarsy shy­ǵyp, onyń sońy kúsh qoldanýǵa ulasqanyn qaıdan estidiń? – 17 jeltoqsan kúni keshke qa­raı batalonda partııa jınalysy ótip, áskerı qyzmetshiler tegis qatystyryldy. Bizdiń negizgi qyzmetimiz – qoǵamdyq tártiptiń saqtalýyn qadaǵalaý ǵoı. Sol kúni el shetine jaý tıgendeı dúrligip, áskerı daıyndyqty kúsheıtýge pármen berildi. Eshkim eshnárseni bilip bolmaıdy. Estıtinimiz – tek qańqý sóz. Jıynda sóıleýshiler sol oqıǵanyń ishinen oralǵandaı Almatyda kó­shege shyǵyp, na­razylyq sherýin uıymdastyrǵan topty jamandap jatty. Bárinen de batalon komandıriniń «olar shetterinen nashaqorlar, mas­kúnemder» dep jerden alyp, jerge salǵan sózderine qanym ábden qaraıyp, namys oty boıymdy kernedi. Jınalǵandardyń eshqaısysy jaq ashar emes. Aqyry, shydaı almaǵan kúıi ornymnan tú­regelip, daýsymdy kótere sóıledim. «Sizdiń bul aıyptaý­lary­ńyzben múldem kelispeımin. Men óz ultymdy jaqsy bilemin. Jastar úlkendi syılaıdy, aldyn kesip ót­peıdi. Jón sózge toqtaıdy. Ondaı teris áreketterge eshýaqytta bar­maı­tynyna kepildik beremin», dep ishimdegimdi aqtaryp saldym. Keńestik kezdegi áskerı tár­tiptiń ólshemimen qaraıtyn bolsaq, qatar­daǵy praporshıktiń komandırge qarsy shyǵýy azýyn aıǵa bilegen arystanǵa qarsy shyǵýmen teń edi? Jınalysta otyrǵandar mundaı oqys qımyldy kútpese kerek, siltideı tyna qaldy. Bir qyzaryp, bir bo­zar­ǵan komandır qarsy áreketke kóshti. «Bálkim, sen de sondaı shyǵar­syń? Solardy qoldap otyrsyń ǵoı», dedi kekesinmen. «Urandar kóterip, alańǵa shyqqan ultshyldar emes, sana-sezimi joǵary stýdentter», dep men de tistesip aıyrylmadym. «Qazaqstandy jergilikti ult ókilderi basqarýy kerek», dep jáne ústemeledim. Sol-aq eken, zamatta «ultshyl, ekstremıst» bolyp shyǵa keldim. Sodan bastap tóbeme qara bult úıirilip, kúlip-oınap júrgen qyzmettesterim de, jora-joldastarym da menen teris aınaldy. Sálemdespeı óte shyǵatyndary janyma qatty batty. Arada úsh kún ótkennen keıin Selınogradtan polk komandıriniń orynbasary, podpolkovnık Podles­nyı arnaıy kelip, «ásker arasynda iritki salyp júrgeniń qalaı? Túsi­nikteme jaz», dep qysymǵa aldy.  

Aqtalǵan sátimdi tilmen jetkizý qıyn...

– Jańylyppyn, jaza basyp­pyn degen pendeshilik oımen ke­shi­rim suraýǵa oqtalǵan joqsyń ba? – Partııa jınalysynda aıtqan­darymdy qaǵazǵa túsirdim. Obaly ne kerek, jany ashyǵandar boldy. Solardyń biri aǵa ofıser S.Sýrnın túsiniktemeni jum­sartyp jazǵanyń jón, dep aqyl berdi. Biraq men óz pikirimnen taımadym. Túsiniktemeniń sııasy keppeı jatyp, Almatydan bir polkovnık pen eki maıor saý ete qaldy. Osydan jarty jyl buryn osyndaǵy túrmeden úsh birdeı asa qaýipti resıdıvıst qashqan kezde bir ǵana maıor kelgen edi. Meniń «isim» odan da qaýipti bolsa kerek. Aıtqan sózimnen qaıt­paıtynymdy sezdi bilemin, qarsy sharalar uıymdastyryla bastady. Men sekildi «asaýlardy» jýasytyp alýdyń nebir amaldaryn qoldandy. – Atap aıtqanda? – Solardyń biri – saqyldaǵan sary aıazǵa qaramastan, jyly tonymdy sheshkizip, jarty saǵat sap daıyndyǵyn ótkizdi. Jarǵyǵa saı ámirlerin eki etpeı ójettene oryndaýym odan ári yzalandyra tústi. Artynsha shuǵyl jınalys ótkizip, ásker qatarynan alastatty. Bul qorlyǵy az bolǵandaı, ýnıversıtet rektoryna hat jol­­­danyp, 1987 jyly naýryzda oqýdan shyǵaryldym. Sonda polk komandıri orynbasarynyń «Eger sen jýrfakty bitirseń, men ıyǵymdaǵy pogondardy ju­lyp tastaýǵa daıynmyn», degen sózderin umyta alar emespin. – Jumystan da, oqýdan da qýyl­dyń. Aldyń – tuman, artyń – jar... – Aıtpa. Jel qýalaǵan qańbaq qusap oı-qyrdy kóp kezdim. Aqyry, Sileti aýdanyndaǵy Aqsý toǵyzjyldyq mektebine jumysqa ornalastym. Alaıda, munda kóp turaq­taı almadym. Polkten «Qa­jy­mov partııa saıasatyna qar­sy shyqqany úshin áskerden shyǵa­rylǵan. Onyń ustaz bolýǵa esh qaqysy joq» degen hat kelip jetti. Mektep basshylyǵy aýpartkomnan, oqý bóliminen ókilder shaqyrtyp, jınalysqa saldy. Sońǵy aıdyń jalaqysyn da bermesten jumystan shyǵaryp jiberdi. «Jazǵan qulda sharshaý joq» degen. Budan keıin Kókshetaý aýdandyq «Za kommýnızm» gazetine jumysqa kirdim. Munda da az ǵana jumys istedim. Áb­den izime túsip alǵan polkten taǵy hat kelip, ketýge májbúr boldym. Qýdalaýdyń quryǵy jetpes alysqa qaramdy batyraıyn degen nıetpen túkpirdegi Kýıbyshev (qazir Ǵ.Músirepov) aýdanyna jol tarttym. Sońymnan taǵy «polktiń haty» qýyp jetti. Aýdan basyndaǵylar tósekterinen búıi kórgendeı sho­shyndy. Redaktor Vladımır Brıýllev «Redaksııada onsyz da maman az, ornyna adam tapqansha shyǵarmaımyn», dep maǵan shyn janashyrlyq tanytty. Okrýgtik «Boevoe znamıa» gazetiniń áskerı tilshisi Saparǵalı Jaǵyparov ta únemi qoldaý kór­setip, jigerime jiger qosyp júrdi. – Aqtaý qujattary qolǵa tı­gendegi qýanyshty aıtpaı­my­syń bárinen de! – 1989 jyly Máskeýde Joǵarǵy Keńes sessııasy ótkeni belgili. Sonda aıtylǵan ashyq, ádil áńgimelerden keıin meni jumystan shyǵarý máselesi jaıyna qalyp, ózimdi tuńǵysh ret erkin se­zindim. 1989 jyly jýrfakqa qaı­ta qabyldandym. Ony bitirgen soń dıplomnyń kóshirmesin «sen jýrfakty bitirseń ıyǵymdaǵy pogondardy julyp tastaımyn» degen komandırime jiberdim. Biraq ol ýádesinde turmady. Týǵan jerim – Kókshetaýǵa oralǵanmen, mamandyǵym boıynsha biraz ýaqyt jumys tappaı júrdim. 1994 jyly 23 maýsymda oblystyq eńbek bır­ja­synyń bastyǵy D.Qazbekov meniń «Stepnoı maıak» gazetine negizsiz jumysqa tura almaı júrgenim jaıly ákimdikke hat túsirgenimen, jaýapsyz qaldy. Tek sol jyly 12 shildede Almaty garnızondyq sotynyń sheshimimen tolyq aqtalǵanda jan dúnıemdegi tolqynysty tilmen jetkizý qıyn. Áskerı qyzmetime qaıtadan qulshyna kiristim. Sanap otyrsam, qýdalaýǵa túskenime tup-týra 7 jyl, 9 aı, 22 kún bolypty. Búkil jumys ótilderim qaıtadan qalpyna keltirildi. Respýblıka ishki áskeri shyǵaratyn «Qalqan» gazetiniń Petropavl áskerı bóliminde uzaq jyl boıy menshikti tilshi qyzmetin atqardym. Shenim praporshıkten maıorǵa deıin ósti.  

Egemendi el bolamyn dep sharq urǵan...

– Botash, jeltoqsan oqı­ǵasy jaıly az aıtylyp júr­gen joq. Desek te, demo­kra­tııa­lyq óskinniń tuńǵysh qar­ly­ǵashtaryna balanyp júrgen jastarymyz jaıly jergilikti jerlerde az biletin sekildi. – Biz Jeltoqsan jóninde sóz etkende, kóbine Almatyny ǵana áńgimeleımiz de, ózge qalalarǵa onsha mán bermeımiz. Máselen, kóptegen soltústikqazaqstandyq jastardyń elimizdiń ár óńirlerinde ótken qozǵalystarǵa, sherýlerge, mıtıngterge qatysqany belgili. Jeltoqsan qurbany Nurjan Qalı­­asqarov atynda qoǵamdyq uıym bar. Qazir onyń esimi erekshe qurmetpen atalady. Ol Almaty sáýlet-qurylys ınstıtýtynyń birinshi kýrsynda oqyp júrgende kýrstastarymen birge eki kún boıy Brejnev alańynda bolǵan. Qaırat Rysqulbekovpen bir bólmede jatqanyn bireý biler, bireý bilmes. Jappaı jazalaý kezinde ustalyp, aýyr soqqy alǵan. Qo­ǵamǵa qarsy beıbereketsiz is-áreketke qatysqany úshin keńestik stýdentke laıyqsyz dep tabylyp, oqýdan, komsomoldan shyǵarylǵan. Qaıtadan oqýǵa túsýge eki ret barsa da, qujattaryn qabyldamaı qoıǵan. Keıin «jeltoqsanshy» ekenin jasyryp, Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqý­ǵa túsken. Alǵan jaraqatynyń asqynýy saldarynan 28 jasynda kóz jumǵan. 1996 jyldan beri voleıboldan Nurjan Qalıasqarov atynda týrnır t­uraqty ótkizilip keledi. Ol oqyǵan Tımırıazev aýdanyndaǵy Aqsýat mektebiniń qabyrǵasyna memorıaldyq taqta ornatyldy. Oqý oryndarynda, kitaphanalarda taqyryptyq keshter uıymdastyrý dástúri qalyptasqan. Sol sııaqty Qaırat Ospanov, Janna Dospolova, Botash Daıyrov, Dýlat Ǵabdýllın, Láz­zat Saparova, Baǵdat Muqa­nova, Edil Qojabekov, Nurken Tólekov sekildi jerleste­rimizdiń biri sottalǵan, biri men sekildi qýdalaýǵa ushyraǵan. Aıta berse, mundaı mysaldar az emes. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken О́mir ESQALI «Egemen Qazaqstan» Soltústik Qazaqstan oblysy