Astyq molshylyǵy mańdaı termen keledi

«Arpa-bıdaı as eken, altyn- kúmis tas eken» depti ilgeridegi halyq danalyǵy. Adam ómir súrýi úshin azyq-túliktiń qansha­lyqty mańyzdy ekenin aıtyp jatýdyń ózi artyq. Elimizde azyq- túlik qaýipsizdigin saqtaý­dyń mańyzy da erekshe ekeni aıqyn. Kezinde astyqtan mıllıard put berip aty shyqqan respýblıkamyzdyń qazirgi tańda da talaı eldi ózine táýeldi etip otyrǵany kóńil súısindiredi. Alaıda munyń barlyǵy da taban aqy, mańdaı termen keletinin bireý bilse, bireýler bile bermeıdi. Respýblıkanyń as­tyq­ty jerleri sa­na­latyn sol­tús­tik oblys­tarda búgingi tań­da oraq naýqany bastaldy. Bıyl­ǵy bitik shyqqan egin men onyń endigi jaǵdaıy jóninde jýyr­da «Azyq-túlik kelisim-shart korpora­sııasy» ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasy Beıbithan Kabdrahmanov BAQ ókilderi úshin baspasóz-máslıhatyn ótkizdi. Bıylǵy jyly ory­latyn astyq 18,9 mln. tonna bolady dep joba­la­nyp otyr. Bul árıne, jaqsy nátıje dep ba­ǵalaıdy mamandar. Jańa egin­niń astyǵy men burynǵy jyl­dan qalǵan astyqty eseptegende eldegi astyq kólemi 22,0 mln. tonnany quramaq. Onyń ishinde elimizdiń ishki qajettiligine 8 mln. tonna jetkilikti dep eseptelse, ashyq saýdaǵa shyǵary­latyn astyq kólemi 14 mln. tonna bolmaqshy. Sondaı-aq eli­mizdiń as­tyqty eksportqa shy­ǵaratyn elderiniń negizgi baǵyty Ortalyq Azııa jáne Kaspıı mańy aı­maǵyndaǵy elder bo­lyp otyr. 2011-2012 jyldar aralyǵynda osy baǵyttarǵa Qa­zaqstannan shyǵarylatyn eks­porttyq astyq pen un kólemi 6,0 - 6,5 mln. tonna shamasynda desek, ishki rynokta qalatyn astyq kólemi 7,5- 8,0 mln. tonna mólsherinde. Elimizdegi bul jaǵ­­daı astyqtyń qalǵan bóligin saqtap qalý qıyndyǵyn jáne onyń sapasy men baǵasynyń tómendep ketý qaýpin týyn­datady. Elimizdegi astyq rynogyn retteý men onyń ishki rynokta artyq qalyp qoıý máselesin boldyrmaý maqsatynda astyq satý korporasııalary aýylsha­rýa­shylyq taýarlaryn óndirý­shilerden 5 mln. tonna bıdaı satyp alý jáne 2,5 mln. tonna bıdaıdy balamaly baǵyttarǵa eksportqa shyǵarýdy júzege asy­rý sharalaryn qolǵa almaqshy. Barshaǵa málim, elimizdiń astyq rynogynda tepe-teńdikti qamtamasyz etý úshin korporasııa memlekettiń astyq óndirisi men eksportqa shyǵarýdy jú­zege asyrý saıasatyna qoldaý kórsetý maqsatynda, jyl saı­yn elimizdiń memlekettik jáne kommersııalyq resýrs­taryn­daǵy aýyl sharýashylyǵy taýa­ryn óndirýshilerden astyq satyp alýdy júzege asyrmaq. Sonymen qatar, satyp alý operasııalary elimizdegi astyq baǵasyn qoldaý men oǵan su­ranysty qalypty jaǵdaıda ustap turý jáne óndiristiń rentabeldiligin qamtamasyz etý úshin qajet. Aǵymdaǵy jyldyń kúzinen bastap 2011 jylǵy astyqtyń tonnasyn 25 myń teńgeden 3 suryptaǵy 5 mln. tonna astyq satyp alýdy júzege asyrý da korporasııanyń aldaǵy jospar­lary qatarynda tur. О́ndiris rentabeldiligin saqtaý úshin astyq shaǵyn jáne orta deń­geıdegi aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerinen  satyp alyn­baq. Bul shara ishki astyq ry­nogyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý, aýylsharýashylyq taýar óndirý­shileriniń qarajat jaǵdaıyn jaqsartý jáne 2012 jylǵy kóktemgi egin naýqanyna daıyn­dyqty qamtamasyz etýge negiz bolmaq. О́tken jyl qýańshylyqpen jáne dándi-daqyldar óndirisi­niń azaıýymen este qalǵany belgili. Iri eksporttaýshylar ishki rynokty qorǵaý maqsatynda azyq-túlik bıdaıyn eksport­taýǵa tyıym salyp, osynyń sal­darynan barlyq álemdik bırjalar bıdaı baǵasyn kúrt kóterip jiberdi. Qurǵaqshylyq saldarynan egis túsimi de nashar bolyp, nátıjesinde búgingi tańda ortasha túsim kóp jylǵy kórsetkishterge qaraǵanda tó­men bolǵan. Bul rette nannyń baǵasyn ustap qalýdyń mańyz­dy ekendigi de aıqyn-tyn. Al birinshi surypty unnyń, bıdaı nany men makaron ónimderi baǵalarynyń kóterilýine jol bermeý jáne respýblıkanyń barlyq aımaqtaryn azyq-túlik bıdaıy jáne unymen qamta­masyz etý maqsatynda oblys ákimdikteri, Almaty jáne Astana qalalarynyń ákimdikteri arasynda memorandýmdarǵa qol qoıylǵan. Byltyrǵy jyldyń kúzinen bastalǵan bul jumysty qazirge deıin jalǵastyryp otyr­ǵan korporasııa nan baǵasynyń kóterilýine jol bermeý úshin azyq-túlik bıdaıynyń tonna­syn jergilikti atqarýshy organdar belgilegen óńdeýshi kásip­oryndarǵa árbir aımaq úshin belgilengen kvotalar sheńbe­rinde berip otyrǵan jaıy bar. Rynoktaǵy bıdaı baǵasy eń joǵary deńgeıge deıin kóteri­ler bolsa, otandyq un tartatyn kásiporyndarǵa ony naryqtyq baǵamen satyp alý tıimsiz bol­maq. Osy sýbektilerge Azyq-túlik korporasııasy tarapynan der kezinde kórsetilgen kómek olarǵa astyqty tıimdi baǵamen satýǵa múmkindikter bergen. Astyq eksporttaýdyń mól­sherin ulǵaıtýǵa jáne jańa baǵyttardyń damýyna septigin tıgizetin ınfraqurylymdyq ny­sandar jelisin qurýǵa baǵyt­talǵan úsh joba bar eken. Olar­dyń barlyǵy Kaspıı teńizi mańyna shoǵyrlanǵan. Aqtaý teńiz portynda ótkizý múm­kin­digi jylyna alty júz myń tonnaǵa deıingi astyq termı­naly salynǵan. Bul Azyq-túlik korporasııasynyń júz paıyz­dyq baǵynysty kásiporny bolyp tabylady. Bul joba­lardyń barlyǵy qazaqstandyq bıdaıdyń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa sebep bolýda. Bıdaıdy tereń óńdeıtin zaýyt salý da kompanııa jos­parynda tur. Ol úshin jylyna óndiristik qýattylyǵy 100 myń tonna bıdaı óńdeıtin zaýyt salynbaq. Bul zaýytta joǵary eksporttyq áleýetke ıe sońǵy ónim bolyp tabylatyn glıýtena jáne glıýkoza- frýktozalyq sıroptar óndirilmek. Zaýyt jobalaý satysynda. Olarǵa qazirgi tańda azyq-túlik óndirisinde úlken suranys bolyp tur. Osy jobanyń júzege asyrylýyna sheteldik ınvestorlar tartý da josparlanǵan. Oǵan japondar, gollandtar úlken qyzyǵý­shylyq bildirýde eken. Azyq-túlik korporasııasy saıyp kelgende eldegi nan ba­ǵasynyń birqalypty bolaty­nyna jurshylyqty sendirip otyr. Qoryta aıtqanda, korporasııa tarapynan eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha qabyldanǵan is-sharalar men atqarylyp jatqan jumystar barysy osyndaı. Ábdirahman QYDYRBEK.