Oqýlyq jazýda ­oń ózgerister bar

Táýelsizdik – eń basty qundylyǵymyz. Táýelsizdiktiń arqasynda tarıhymyzdy túgendep, tilimizdi, dinimizdi jáne dilimizdi qaıta oralttyq. Memlekettik rámizderimiz qabyldanyp, ulttyq salt-dástúrlerimizdi jandandyrdyq. Osyndaı ıgi isterdiń qatarynan oqýlyq jazý salasy da qalys qalǵan joq. Keleshek urpaqtyń tól oqýlyǵymyzdan bilim nárimen sýsyndaýyn qalaǵan osy salanyń mamandary bul baǵytta aıanbaı ter tókti. Oqýlyq – ustazdyń da, oqý­shynyń da aqylshysy, sondyqtan ony jazýǵa qoıylatyn talaptar óz aldyna ǵylym. Búginde istiń baıybyna barmaı mektep oqý­lyqtaryna syn aıtý úrdis­ke aınalǵandaı. Olar belgili bir naqty taldaýlar men zertteýlerge súıenbeı jasalady, keıde konteksten úzip alynǵan fragmentterge ústirt, pán baǵdarlamasyn bilmesten, sýbektıvti baǵa beri­lip, aq-qarasy anyqtalmaǵan negizsiz pikirler aqparat qural­darynda da jarııalanýda. Álbette, syn túzelmeı, min túzelmeıdi. Alaıda, keıde oqý­lyq shyǵarýda múddesi ortaq jandardyń jasaǵan qyrýar eńbegi bir-aq sátte joqqa shyǵa­rylyp jatatyny ókinishti. Bilim náriniń kózi bolyp tabylatyn atalmysh quraldardyń ustaz ben oqý­shy­nyń aldyna jetpes buryn qan­shalyqty kúrdeli kezeńderdi ót­keretinin jurttyń barlyǵy bile bermeıdi. Kez kelgen sala damý keze­ńinde izdenis pen irkilis joldarynan ótedi. Sol sııaqty qazaq eli de óziniń oqý-aǵartý salasyn damytý barysynda talaı ke­zeńderdi artqa tastady. Máse­len, mektep pen oqýlyq tarıhyna kóz júgirtsek, qazaq balala­ry­na arnalǵan eýropalyq-reseı­lik úlgidegi tuńǵysh bastaýysh mektep negizi 1841 jyly qa­lansa, tuńǵysh oqýlyq 1879 jyly jaryqqa shyqty. Bul kırıl­lısaǵa negizdelip jazylǵan Yby­raı Altynsarınnyń «Qazaq hrestomatııasy» edi. Eki ǵasyr toǵy­synda qazaq dalasynda aǵar­týshylyq ıdeıalar óris alyp, oqýǵa umtylys arta túskenmen, ult mektepteriniń damýy óte baıaý boldy. HH ǵasyrdyń al­ǵashqy 10-15 jylynan bastap oqýlyq jazý edáýir jandana tústi. Batys Eýropanyń qaıta órleý dáýirin eske túsiretin qazaq topyraǵyndaǵy oıaný kezeńiniń eń kórnekti kemel tulǵasy Ahmet Baıtursynov boldy. Tereń de aýqymdy oılaıtyn kóregen kisi Abaı «shóldegen» tóte oqýǵa jol salyp, orystandyrýǵa bastaıtyn orys grafıkasyn emes, «dinmen birge kelgen jazýdy», ıaǵnı dilimizge jaqyn jazýdy reformalady. Onyń emlesin – durys jazý erejelerin jasady. Sóıtip, jańasha oqyp, jazýǵa keń jol ashqan arab alfavıti negizindegi tól jazýymyzben «Oqý qu­raly» 1912 jyly dúnıege kel­gen bolatyn. Búkilreseılik atqarý komı­tetiniń 1919 jylǵy sáýir­diń 4-indegi qaýlysymen alash­shyl­darǵa «keshirim» jasalyp, Keńes jumysyna qatysýǵa ruqsat etil­gennen keıin, baıyrǵy qazaq oqyǵandary oqý-aǵartý men ǵylym, mádenıet pen ádebıet isine qaıta oraldy. Olar en­digi eldikti saqtaýdyń jolyn mek­teppen baılanystyrdy. A.Baı­tursynov, M.Shoqaev, J.Aı­maýytov, M.Jumabaev, Á.Ermekov, J.Kúderınniń qazaq tili men ádebıettaný, psıhologııa men pedagogıka, ósimdiktaný men tirshiliktaný, matematıka pánderiniń syndarly oqýlyǵy ári alǵashqy zertteýler bolyp tabylatyn eńbekteri osy kezeńde jaryq kórdi. M.Dýlatov, M.Tynyshbaev, S.Asfendııarov, T.Rusqulovtardyń tarıh sala­syndaǵy zertteýleri de sol shamada jazyldy. Bular sol kezde jumys isteı bastaǵan birdi-ekili halyq aǵartý ınstıtýttary (Almaty men Tashkentte), muǵa­limder daıarlaý kýrstary men pedýchılıshelerde oqý quraly retinde paıdalanyldy. 1925 jyly A. Baıtursynov ádistemelik jańalyqtardy es­kere otyryp, qazaq bastaýysh mektepterine arnalǵan jańa álippeni usyndy. Saıası sebep­terdiń saldarynan bul álippe 20-jyldardyń aıaǵyna deıin ǵana qoldanysta boldy. 1926 jyly qabyldanǵan eńbek mektebiniń jarǵysy boıynsha Qazaqstandaǵy bilim berý júıesi KSRO-lyq ortaq júıege kóshirildi. 1934 jyly qabyl­danǵan oqý ádebıetterin biregeılendirý týraly qaý­lysyna sáıkes, «Álippe» alǵash­qyda latyn álipbıimen, keıinnen kırıll álipbıimen qaıta jaryq kóredi. Ǵasyr basynan bergi 40 jyl ishinde tájirıbeli de bilimdi, kórnekti qazaq oqy­ǵandary jazǵan oqýlyqtar men oqý quraldary «zııandy dúnıeler» retinde kezek-kezegimen jınap alynyp nemese joıylyp jiberilip otyrdy. Sóıtip, qazaq oqýlyqtaryn jasaýdyń jarty ǵasyrǵa jýyq tájirıbesi de, mazmundyq-ádis­temelik sabaqtastyǵy da elenbeı qala berdi. Sonyń saldarynan qazaq tilinde oqýlyq túzý­diń birtutas ádistemelik-dı­daktıkalyq ustanymdary kóp­ke deıin jasalmady, ár avtor oqýlyqty óz bilgeninshe jazdy. Keńes Odaǵy aýmaǵynda negizgi pánder boıynsha oqýlyq­tyń bir ǵana nusqasyn qoldaný min­detti boldy. Qazaqstandyq baspalardyń alǵashqysy bolyp 1947 jyly 20 mamyrda qurylǵan «Mektep» baspasy «Prosveshenıe» baspasynan shyqqan oqýlyqtardy qazaq tiline aýdaryp basýmen qatar, «Qazaq tili», «Qazaq ádebıeti», «Qa­zaq­stan tarıhy» jáne «Geo­grafııa» pánderinen tól oqýlyq­tarymyzdy jazýmen aınalysty. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldan bastap «Mektep» («Raýan») baspasynyń aldyna jańa býyn tól oqýlyqtarymyzdy basyp shyǵarý mindeti qoıyldy. Alǵashqy ýaqytta áýelden bar oqýlyqtardaǵy eskirgen ıdeo­logııalyq kózqarastar alynyp tastalyp, búgingi ıdeologııa­myz turǵysynan túzetilip óń­deldi. Oqýlyqtardyń tolyq­ty­rylǵan nusqalary aldymen qazaq tilinde, sodan soń orys jáne basqa da tilderge aýdarylyp basyldy. Sonymen qatar, jańa pánder boıynsha birneshe oqýlyq jazylyp, basylyp shyqty. Táýelsizdik alǵan soń araǵa bes jyl salyp, bilim tujyrymdamalaryn, oqý baǵdarlamalaryn, oqýlyqtar, oqý-ádistemelik quraldar jáne tekserý tapsyrmalarynyń júıe­sin jasaý maqsatynda jańa baǵdarlama qabyldandy. Osynyń nátıjesinde 1997 jyly qazaqstandyq jańa býyn oqýlyqtaryn shyǵarý qolǵa alyndy. Egemen, eshkimge jal­taqtamaıtyn erkin ulandardy tár­bıeleýdi kózdegen jańa mem­le­kettik baǵdarlama aıasynda respýblıkamyzdyń 77 mektebi oqýlyqtardy synaqtan ótkizýge qatysty. «Kelisip pishken ton, kelte bolmas» demekshi, osylaısha bilim akademııasynyń, sondaı-aq, avtorlardyń, akademııa zerthanalarynyń, sy­naqtan ótkizgen mektepter men baspalardyń jumystaryn jaq­sartý maqsatynda muǵalim-ádis­kerlerdiń, avtorlardyń, resenzentterdiń, oqýlyq redak­torlarynyń syn-pikirlerin toptastyryp, qorytyndylaıtyn Monıtorıng ortalyǵy qurylyp, birigip mańyzdy sheshimder shyǵarylyp otyrǵanyn atap ótpeske bolmaıdy. Bas­paǵa oqý­lyqtardyń tolyq dıagnos­tıkalyq kartasyn usy­nyp, sol boıynsha oqýlyqtar óńdelip, tolyqtyrylyp otyrdy. Bilim akademııasynyń jáne baspa qyzmetkerleriniń qatysýymen sarapshy men avtor arasyndaǵy daýly máseleler talqylanyp, birizdilikke keltirildi. Osy­nyń barlyǵy jańa býyn oqýlyq­tarynyń sapasyn jaqsartýǵa óz úlesin qosty. 2005 jyly ǵylymı jáne pedago­gıkalyq saraptama ótkizý­diń normatıvtik-quqyqtyq akti­lerin jasaý, táýelsiz sarap­shylardyń bilikti bazasyn qurý jáne oqýlyqtar men oqý-ádis­temelik keshenderdi memlekettik saraptamadan ótkizý sapasyn jetildirý maqsatynda «Oqýlyq» respýblıkalyq ǵylymı-praktı­kalyq ortalyǵy quryldy. Oqýlyq shyǵarý isinde jańa izdeniske erkindik berilgen sát 2000 jyldarmen tuspa-tus keldi, sebebi, osy kezde bir pánnen birneshe nusqada, balama oqýlyq shyǵarý múmkindigi berildi. Bilim salasynda sapasy jaqsy, tıimdi dep tapqan oqýlyqtardy tańdaý múmkindigi berildi. Naryqtaǵy monopolııa joıyldy. Qazirgi kezde mektepterdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi usynǵan oqýlyqtardyń ishinen bireýin tańdap alý quqyǵy bar. Bul baspalar arasyndaǵy básekelestikti damytyp, oqýlyq sapasyn art­tyrýǵa múmkindik týǵyzdy. Bala­ma oqýlyqtardy shyǵarýmen aınalysyp júrgen baspalardyń sany búginde 25-ke jetip otyr. Búgingi kún – bilim berý maz­munyna, oqýshy men pedagog tulǵasyna jáne qyzmetine degen kózqarastardyń túbegeıli ózgeriske bet buryp otyrǵan kezeńi. Bul jóninde Elbasymyz «Biz qazir «bilim-ǵylym-ınno­vasııa» atty úshtik ústemdik qura­tyn postındýstrııalyq álemge qaraı baǵyt alyp baramyz», degen edi. Qazaqstannyń álem­dik úrdisterge kirisýi, álemdik saıasat sahnasynda óziniń bas­ty rólin alýy úshin bilim berý júıesin ozyq deńgeıge jetkizýi asa qajet. Demek, elimizdiń bilim berý júıesinde jasalyp jatqan reformalar erkindikke eti úırengen, bolashaqqa jasar qadamy nyq, ózine senimdi, daryndy urpaq qalyp­tastyrýǵa baǵyttalǵan. Sebebi, jańa aqparattyq zaman oqýshylarǵa beriletin bilimniń mazmuny men sapasyna jańa talaptar qoıyp otyr. Bul, árıne, oqý quraldaryn ázirleý isinde de jańa kózqarasty qajet etedi. Sondyqtan, jalpy bilim beretin orta mektepterdiń 1-synyptaryna arnalǵan jańartylǵan mazmundaǵy oqýlyqtar men oqý-ádistemelik kesheni túzilip, 2015-2016 oqý jylynda 30 qa­natqaqty mektepte synaqtan ótti. 2016-2017 oqý jylynan bastap bul oqýlyqtar qolda­nysqa engizilip, 2-synyp oqýlyq­tary synaqtan ótýde. Bul oqýlyq­tardy ázirleýde pedagogıka, psıhologııa jáne oqýlyqtaný ǵylymyndaǵy sońǵy jetistikter negizge alyndy. Shyndyǵyna keler bolsaq, burynǵy oqýlyq­tar oqýshylardyń shyǵar­mashylyǵyn damytýǵa, ózindik oılanýyna jáne izdenis jasaýyna múmkindik týǵyza bermedi. Onda kólemdi teorııalyq materıaldar kóp berilip, monologtik sıpatqa ıe boldy da, kóbine qara­paıym aqparat kózi qyzmetin atqardy. Búgingi talaptarǵa saı balanyń tulǵalyq qasıetterin qalyptastyryp, tájirıbe júzinde qoldanyp úırenýge daǵ­dylandyrý úshin bul jetkiliksiz. Qazir jasalyp jatqan jańa formattaǵy oqýlyqtar bilim alýshynyń yntasyn arttyrý jáne damytý fýnksııalarynyń kúsheıýimen, mátinnen tys aqparat­tyń keńeıýimen erekshe­lenedi. Oqýlyqtyń ishindegi tapsyrmalar aqparatty óz betinshe izdeýge, túrlendirýge jáne qoldanýǵa úıretedi. Oqý materıalary suhbat­tastyq, ınteraktıvtilikke negizde­lgen. Elektrondy, mýltıme­dııalyq qosymshalarmen tolyqty­ryl­ǵan. Álbette, «syrt kóz – synshy» demekshi, oqýlyqtardy jasaýshy ǵana emes, paıdalanýshy taraptyń da, jalpy qoǵamymyzdyń tarapynan aıtylatyn syn-eskertpeleri de mańyzdy. Sol sebepten, 2015 jyldan bastap saraptama úrdisiniń sapasyn arttyrý maqsatynda «Qoǵamdyq baǵalaý portaly» iske qosyldy, syrtqy sarapshylardyń jumys sapasyna monıtorıng júrgizý júıesi ázirlendi. Oqý basylymdaryna avtorlyq quqyq baspalardan Bilim jáne ǵylym mınıstrligine berildi. Joǵaryda aıtylǵan málimet­terden kórip otyrǵanymyzdaı, elimizdegi oqýlyqtardyń shyǵý tarıhy san-túrli kezeńderdi ótkerip, zaman aǵymyna qaraı talaı qıyndyqtar men ózgeristerdi basynan keshirýde, al tól oqý ádebıetterin shyǵarý salasynyń qalyptasý kezeńi uzaq emes. Keıbir elderdiń oqýlyq jazý­daǵy dástúri men tájirıbesi ǵasyrlap sanalady. Aıta keter bolsaq, osy kúni Reseı eliniń bilim ordalarynda negizgi oqýlyq retinde paıdalanylyp júrgen N.Iа.Vılenkınniń 5-synypqa arnalǵan «Matematıka» oqýlyǵy 1968 jyly synama oqýlyq retinde jaryq kórip, 2013 jyly 31-shi ret qaıta basylǵan. Al egemendik alǵannan beri jaryq kóre bastaǵan tól oqýlyq­tarymyz nebári tórtinshi ret qaıta basylyp otyr. Árıne, bul istiń qyr-syryn bile bermeıtin jandar atalmysh taqyryp tizginin ustaǵanda, «baspa isi bızneske aınalýda» dep baǵalar, biraq bir ǵasyrdan astam ýaqyt táýeldilik qamytyn asynyp, ózgeniń máj­búrli túrde júrgizgen ıdeologııasynan bosaǵan soń, nebári 25 jylda qazaq eli bolashaq urpaǵyn tek ozyq úlgilerge eliktire otyryp tárbıeleý maqsatynda batyl qadamdarǵa baryp, ózdigi­men tájirıbe jınaqtaýǵa, oqý-aǵar­­týdyń ózindik úlgisin qalyp­­tastyrýǵa quqyly dep esepteı­miz. Táýelsizdik alǵannan beri bilim salasynda jasalyp jat­qan kúlli reforma, oqýlyq jasaý­da bas­tan ótkergen táji­rıbe men aldaǵy izdenisimiz – keshegi Ahmet Baıtursynov atalar­ymyz muryn­dyq bolǵan basta­malar­dyń búgingi zamanǵa saı kórinisi. Beıbitkúl KÁRIMOVA, «Oqýlyq» RǴPO dırektory