MEMLEKET ShEKARADAN BASTALADY

Al ony kúzetý Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń  Shekara qyzmetine senip tapsyrylǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik shekarasy týraly qasterli uǵym sanamyzda jańǵyrǵan saıyn táýelsiz elimizdiń san ǵasyrlyq júrip ótken joly kóz aldymyzǵa eles beredi. Tarıhymyzǵa úńilsek, ushqan qustyń qanaty talatyn ulan-baıtaq dalamyzdy syrtqy basqynshylardan qorǵaý jolynda qanshama apaıtós batyrlarymyz sheıit ketti. “Urpaqtan urpaqqa aman-saý jetken qasıetti jerimizge jan balasy kózin alarta suqtanyp, elimizdiń tutastyǵy buzylmasa eken” degen kirshiksiz armandaryn júzege asyrý úshin qajet kezinde qolyna qarý alyp, ǵumyrlaryn osy jolda sarp etken barsha qaharman atalarymyzdyń bizderge qaldyrǵan qasıetti jerin kúzetý – úlken abyroı, úlken jaýapkershilik. Táýelsizdikten asqan kıeli eshteńe joq. Elimiz táýelsiz bolǵan 1991 jyldyń jeltoqsanynan keıin irgeli memlekettiń shekara­syn derbes kúzetý saıasaty kún tártibine qoıyldy. Osy maqsatty júzege asyrý úshin 1992 jyldyń 18 tamyzynda respýblıka Pre­zı­denti N.Á.Nazarbaevtyń Jarly­ǵy­men Qazaqstan Respýblıkasy UQK Shekara qyzmeti quryldy. Eger de sol jyldardaǵy jaǵdaıǵa kóz jibersek, belgili bir deńgeıdegi ýaqytsha qıynshylyqtar da oryn aldy. Máselen, kóptegen bilikti ofıserler ózderiniń tarıhı ata­mekenderine qonys aýdardy. Osy arada Shekara qyzmetine sapaly mamandar daıarlaý máselesi kún tár­tibine qoıyldy. F.E.Dzer­jın­skıı atyndaǵy Shekarashylardyń joǵary komandalyq ýchılıshesi Elbasynyń Jarlyǵy negizinde elimizdiń qaramaǵyna berilgennen keıin, álgi máseleni sheshý osy áskerı oqý ornynyń mindetine aınaldy. Alǵashqy kezde osyndaı ýaqytsha qolbaılaýlardy shuǵyl sheshkennen keıin, Memlekettik shekara kúzetin zań talaptary aıa­synda júzege asyrý maqsaty tur­dy. Bylaısha aıtqanda, quqyqtyq-normatıvtik bazany jetildirý ke­zek kúttirmeı sheshetin sharýanyń biregeıine aınaldy. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi depýtattarynyń talqylaýynan keıin baryp, 1993 jyldyń 13 qań­tarynda “Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Memlekettik shekarasy tý­raly” jáne “Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Shekara áskerleri tý­ra­ly” zańdar qabyldandy. Mine, sol ýaqyttan beri zymyrap 17 jyl óte shyǵypty. “Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııa­sy­na sáıkes Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń­ aýmaǵy qazirgi sheka­ra­syn­da tutas, oǵan qol suǵyl­maı­dy jáne bólinbeıdi” dep bas­tala­tyn Ata Zańnyń aıasynda UQK She­ka­ra qyzmeti ózderiniń mindetteri men quqyqtaryn júzege asyryp keledi. UQK Shekara qyz­metiniń maqsaty men mindeti keıin­nen to­lyqtyrýlar men óz­gertýler engi­zil­gen “Qazaqstan Respýblıkasy Ult­tyq qaýipsizdik komıteti She­ka­ra qyzmeti týraly” Zańnyń 1-ba­bynda: “Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Ulttyq qaýip­sizdik komı­te­tiniń Shekara qyzmeti Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik shekarasyn kúzetý men qorǵaýǵa, Qa­zaqstan Respýb­lıkasynyń ege­mendigine, aýmaqtyq tutastyǵyna jáne qol suǵyl­maýyna, qastandyq jasalýynyń aldyn alýǵa jáne jolyn kesýge arnalǵan” dep aı­qyn jazylǵan. Eń bastysy – Memlekettik she­karanyń qasterli uǵym ekendigin, aýmaqtyq tutas­tyq­qa qol suǵylýǵa bolmaı­tyn­dy­ǵy­nyń halyqaralyq qaǵıdatyn el turǵyndary tolyǵy­men moıyndap, joǵaryda attary atalǵan zańdar­dyń talaptaryn tolyqtaı oryn­daı bastady. Áńgime ózegine aınalyp otyr­ǵan bul zańdardyń basty erek­she­ligi nede? Ol memlekettiligimizdiń tarıhynda Memlekettik shekara­myz­dy tuńǵysh ret resmı túrde moıyndap, onyń kúzetin quqyq­tyq turǵyda derbes qorǵaýǵa ba­ǵysh­talǵan alǵashqy zań edi. Keńes odaǵy kezindegi qabyldanǵan “Memlekettik shekara týraly” zańda postkeńestik elderdiń sheka­ra keńistigin tutas qamtyǵan jal­py­lama o­rtaq túsinikter oryn alǵan bolatyn. Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Memlekettik shekara­sy degen uǵymnyń alǵash ret taıǵa tańba basqandaı jazylýy osy zańnyń enshisine tıdi. Elin, jerin shyn qaster tutatyn jandardyń atalǵan zańdy shynaıy qaster­leýiniń bar qupııasy osynda dep bi­lemin. “Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Memlekettik shekarasy týraly” Zańnyń 1-babynda: “Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Mem­le­kettik shekarasy degenimiz, Qazaq­stan Respýblıkasy aýmaǵynyń she­gin – qurlyǵyn, sýyn, jer qoı­­naýyn jáne áýe keńistigin aı­qyn­daıtyn syzyq jáne osy sy­zyq boıynsha tiginen ótetin ús­tińgi qabat” delingen. Mine, osy jyl­dar aralyǵynda Memle­ket­tik she­ka­ramyzdyń birde-bir márte bu­zyl­maýy, onyń kúzetin tolyqtaı qamtamasyz etip otyrǵan QR UQK Shekara qyzmetiniń jaýapty qyz­me­tiniń arqasy ekendigi taǵy shyndyq. Shekara qyzmeti osy jyldar aralyǵynda úlken belesterdi artqa tastady. Máselen, Keńes Odaǵy kezinde Qytaı Halyq Respýblı­kasymen aradaǵy shekarany ǵana kúzetip kelsek, endi táýelsiz el she­karasynyń barlyq endikteri boıynsha kúzetile bastaýy – “Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik shekarasy týraly” Zań baptarynyń tolyqtaı júzege asýy dep aıtýymyzǵa negiz bar. Arǵy-bergi tarıhymyzda tuńǵysh ret Memlekettik shekaramyzdy tolyq belgilep aldyq. 2006 jyldyń qań­tar aıyndaǵy ulyqtaý saltanaty kezinde Prezıdentimiz N.Á.Na­zarbaev Memlekettik shekara saıasaty jóninde bylaı degeni este. “Qazaqstan ózi shektesetin Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Túrkimenstan jáne Qyrǵyzstan memleket­te­rimen shekara máselesin birjolata sheship, halyqaralyq qujattarmen bekitti. Bul – qurlyqtaǵy sheka­rasynyń ózi 14 myń shaqyrymǵa jýyq elimizdiń syrtqy saıasattaǵy úlken tabysy. Biz barlyq kór­shilerimizben ornyqqan ózara yntymaqtastyq pen adal áriptes­tikti qasterleımiz jáne ony alda­ǵy ýaqytta da eseleı beretin bola­myz”. Elbasymyzdyń osy sózinen-aq Memlekettik shekaramyzdyń mán-maǵynasynyń aýqymdylyǵy men halyqaralyq saıasattaǵy bıik ornyn mejelep bergendigin ańǵaramyz. Jasyratyn nesi bar, buryn­dary shekaralyq aımaq pen sheka­ralyq óńir týraly kóp eshteńe bilmeıtin el turǵyndary Memle­kettik shekaramyz tolyq kúzetile bastaǵannan keıin bul jáıtterden de tolyqtaı habardar bola bas­tady. “Qazaqstan Respýblıka­synyń Memlekettik shekarasy týraly” Zańnyń 19-babynda shekaralyq aımaq pen shekaralyq óńirge kirýdiń ortaq tártipteri belgilengen. Shekara qurylym­daryn­daǵy bilikti mamandar sheka­raly aımaqtaǵy ornalasqan jer­gilikti bılik ókilderi jáne tur­ǵyndarmen júzdesý barysynda zań talaptaryn túsindirip, saýyqtyrý sharalarymen aınalysyp keledi. Ony muqııat oryndaý – quqyqtyq baǵytty tańdaǵan memleketimiz aza­mattarynyń aldyndaǵy min­detterdiń biri. Sonymen, qazaq memleket­ti­liginiń tarıhynda resmı túrde birinshi ret qabyldanǵan, Memle­kettik shekaramyzdy qorǵaýdyń quqyqtyq negizderin belgilep bergen zańnyń ómirge joldama alǵanyna 17 jyl tolyp otyr. Bul zań atalǵan merzim aralyǵynda óziniń ómirsheńdigin talaı ret dáleldedi. Ústimizdegi jyldyń ózinde shekara rejimin buzǵan 8 myńnan astam azamat ákimshilik jaýapqa tartylyp, olarǵa 24 mıllıon teńgeden astam aıyppul salynyp, memleket qazynasyna óndirildi. Kaspıı teńizindegi ekonomıkalyq múddemizdi qorǵaý maqsatynda ótken jyly qurylǵan “Jaǵalaý kúzeti” aımaqtyq basqarmasynyń jeke quramy 2009 jylǵy balyq aýlaý maýsymynda kontrabandashylardan 150-den astam júzý quraldaryn tárkiledi. Olardan 54 tonnadan astam balyq tárkilense, onyń 31 tonnaǵa jýyǵy sırek kezdesetin bekire tuqymdas balyq eken. 25 kılodan astam qara ýyldyryqty kontra­bandashylardan taýyp, tárkilegeni óz aldyna bólek áńgime. Tek 2009 jyly el shekarashylary 12 myń­nan astam Memlekettik shekara buzýshylardy ustapty. Sonymen qatar, Memlekettik shekara arqyly zańsyz ótýge talpynǵan 2 myńnan astam kontrabandalyq oqıǵanyń aldyn alǵan. “Ǵasyr tajalyna” ba­lanyp otyrǵan esirtki tasyma­lyna tosqaýyl qoıýda da sheka­ra­shylarymyz qyraǵylyqtyń úlgi­sin kórsetip keledi. Olar jalpy salmaǵy 177 kılodan asatyn 108-den astam zańsyz esirtki tasy­malynyń jolyn kesti. 102 kılodan astam geroın, 16 kılodan asatyn marıhýana, 57 kılodaı gashısh shekarashylardyń qyraǵy­lyǵynyń arqasynda tárkilendi. Táýelsizdigimizdiń basty ny­shandary Eltańba, Ánuran, Jalaý sekildi rámizderimizben qatar aıtylatyn qasterli Memlekettik shekaramyzdyń mártebesi men maǵynasyn aıqyndap, onyń qyraǵy kúzetilýin quqyqtyq turǵyda qamtamasyz etip otyrǵan qos zańymyzdyń ǵumyry uzaq ári mándi bolǵaı deıik. Kenjebek SEIITMUHAMMEDOV, podpolkovnık, áskerı jýrnalıst.