Bizdiń súıikti dáriger

Amangeldilikter  aýdandyq aýrýhanada 46 jyl qyzmet etken Bımaǵanbet Kenjebekovti osylaı ataıdy Bas dáriger Bımaǵanbet Kenjebekov túngi kezekshilikke ózi qalǵan bolatyn. Keshe tús­ken aýyr naýqasty bir sholyp, kabınetine qa­raı aıańdap keledi. Jetpistegi kisige túnimen kóz ilmeı otyrý ońaı emes, árıne. Biraq aýyr naýqas túskende aýrýhanany tastap kete almaıtyn ádeti bar. Naýqastyń jaǵdaıy­nan basqa esh­te­ńeni oılap jatpaıdy. Amangeldi aýdandyq aýrýhanasynda tapjylmaı qyz­met etken attaı 46 jyl boıy bul Bı-aǵanyń kásibimen qosa qanyna sińip ketken qasıet. Naýqastyń beti beri qaramaı aýrýhanadan qarǵa adym jer shyq­paıdy. Aýdan ákimi Sabyrjan Ahmetovtiń búginde «aýdandyq aýrýhana bir adamǵa ǵana, tek Bı-aǵańa ilinip tur» dep moıyndaýy tegin emes. Torǵaı óńirine dáriger ataýlynyń súıik­ti beınesin ólermen eńbegimen qalyptastyr­ǵan osy bir elgezek jandy aýdandaǵy úlken-kishi «Bı-aǵa» dep atap ketken. «Bı-aǵa» degen bir aýyz sózge adamdardyń ózine degen senimi men qurmeti birdeı syıyp turǵandaı. Ol adaldyq degen uǵymǵa qul bolýǵa bar. Bul uǵym, ásirese, ómir men ólim qońsy qo­nyp, bitispeıtin medısınada qajet. Bı-aǵań­nyń ózi de 80-shi jyldary asqazan jara­sy­nyń jarylýynan ólim aýzynan qaldy. Ustazy Tóregeldi Sharmanovtyń Almatydan Arqalyq­qa ushyp kelip, onyń halin bilýi qandaı kishipeıildilik, qandaı azamattyq, adam­gershilik edi. Bul shákirttiń ómirge qul­shynysyn arttyrdy. Bı-aǵańnan basqa adam zeınet jasyna jetken soń, janyn kúter edi. Ol zeınet demalysyn qol qýsyryp úıde oty­rý dep túsindi. О́ıtkeni aýdandyq aýrýhanada maman jetispeıdi. Mine, jetpis ja­syn­da aýdandyq aýrýhanada túngi kezekshilikte otyr. Shalǵaı aýdanda mamandardyń jetimsizdigi qaı ýaqytta da bilinetin. 1959 jyly Qara­ǵan­dy medısına ınstıtýtyn bitirip kel­­gen Bıma­ǵanbet Amangeldi aýdandyq aýrý­ha­nanasynda ári gınekolog, ári hırýrg bolyp qyzmetke kirisip ketti. Qaraǵandy medısına ınstıtýtynda Arkadıı Raıs, Mıhaıl Prıakın, Tóregeldi Sharmanov sııaqty ustazdary­nyń aldynan teorııalyq bilim alǵanymen áli qaınaǵan ómirdi bile bermeıtin jas jigit aǵy­ny qatty bolmasa da tereńdigimen susty Torǵaı ózenine ózin bireý laqtyryp jibergendeı kúı keshti. Maltysań – jaǵaǵa shyǵa­syń, qaırat etpeseń – sýǵa ketesiń. Alys aýyldardan aýyr kúıde túsetin aýrýlar nemese bosana almaı bir aıaǵy jerde, bir aıaǵy kórde jetkizilgen áıelderdiń jaǵdaıy oǵan eshnárseni oılatpaıtyn. Jas dáriger qyz­met­ke búkil ynta-yqylasymen um­tyldy. Qasyn­da ajal tyrnaǵynda jatqan naý­qastan basqa arqa súıer ustazy, tipti aqyldasar táji­rı­beli dáriger joq. Ondaıda tek ózine senetin, izdendi, birte-birte tájirıbesi artty, kózi qanyqty. Kóp ýaqyt ótpeı-aq oǵan aýdandyq aýrýhanany basqarý mindeti tapsyryldy. Sol kezde 26-27 jastaǵy ǵana jigit edi. Aýdan­dyq aýrýhanada anestezıologııany jol­ǵa qoımaı, aýyl adamdaryna medısı­na­lyq kómek tolyqqandy bolmaıtynyn sezdi. Medısınanyń osy salasyn uıymdastyrý arqasynda 1987 jyly alǵashqy operasııany jasady. – Áli esimde, osy aýrýhanada birinshi ret asqazanǵa operasııa jasadyq, naýqas Afanasev degen kisi edi. Aýyr halde túsken ony ajal­dan arashalap qaldyq, keıin jaqsy bo­lyp, jazylyp ketti. Sol jyldan bastap elde adamdar kóp zardap shegetin ót jolyna da ope­rasııa jasap júrdik. Munyń ekeýi de kúr­deli operasııa bolyp sanalady. Soǵan qara­maı bári de sátti shyǵyp júrdi. Torǵaıdaǵy aýyldar­dyń shalǵaılyǵyn bilesiz, aýdandyq aýrýha­na­ǵa jetkizgenshe jolda soqyr ishegi jarylyp ketken adamdardy ákeldi. Olardy da aman alyp qaldyq, – deıdi Bı-aǵa. Ol osy ýaqytqa deıin uzyn-sany on jeti myńǵa jýyq operasııa jasapty! Amangeldi kentinde turatyn Tóken Jur­ma­ǵanbetov qarııa «osynsha jyl ómir súr­ge­nim aldymen Jaratqan ıemniń, sosyn Bı­ma­ǵanbettiń arqasy» dep otyrady. 1977 jyly qystyń kózi qyraýda aýdan ortalyǵynan shal­ǵaıda jatqan Abaı keńsharynyń shopany Tóken­di Qarabıdaıyq degen jerdegi qys­taýy­nan es-tússiz aýdandyq aýrýhanaǵa tik­ushaq­pen jetkizgen edi. Bımaǵanbet aýrýdyń dıagnozyn tez anyq­tady – qabynýdan ishegi qarynǵa ja­bysyp qalǵan. Aýrý jedel operasııa ústeline jatqy­zyldy. Ajalmen arpalys bastaldy. Hırýrg Bımaǵanbettiń sol joly operasııa ústelinde tapjylmaı on toǵyz saǵat turyp, ope­ra­sııany sátti aıaqtaǵanyna bireý sense, bireý senbes! – Operasııa sol joly óte aýyr boldy, ishektiń jaramsyz jerlerin amalsyz kesip alyp tastadyq. Tókenniń jas kezi ǵoı, júregi jaqsy bolǵandyqtan syrqatynyń da, ope­ra­sııanyń da aýyrlyǵyna shydady. О́zimen naǵashyly-jıendigimiz bar, qatar ósken jigitti ajalǵa qalaı qııasyń. Mende Tókendi aman alyp qalý kerek degen ǵana oı turdy. Sol Tóken táýir bolyp, eńbekten de qalǵan joq, balalaryn jetkizdi. Ázilimiz jarasqan soń, men ony «jarty ishek» dep qaǵytamyn, – deıdi Bı-aǵa kúlip. Bı-aǵa Torǵaı dalasynda jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy ana men balanyń den­saý­ly­ǵy, ómiri úshin arpalysyp kele jatqan adam. Qazaqtyń urpaǵyn kóbeıtken analar­dyń bala ústinde kóz jumǵany az ba? Alys aýyldardan aýyr halde túsken júkti áıel­der­di sábıimen birge aman alyp qalyp, qazaq­tyń talaı shańy­raǵynyń túzý ushýyna sebepker boldy. Búginge deıin 400-den asa anaǵa operasııa jasapty. – 80-shi jyldary Torǵaıdaǵy eldi mekenderge AN-2 ushaǵy ushatyn edi ǵoı. Búırek­tal aýylyn­da bolǵan jaǵdaı esimnen ketpeıdi. Qys­tyń kózi qyraý, jol joq. Meni ushaq jetkizip tastady, bosana almaı jatqan áıelge opera­sııa­ny ýchaskelik aýrýhanada jasadym. Endi qaıtýǵa jol joq, boran basylyp, jol arshylǵansha amalsyz sol aýylda jattym, – deıdi dáriger. Al aýyldyń shańyn qaǵyp kelgen 90-shy jyldardaǵy aýrýhananyń kórgeni qıyndyq ǵana emes, azap bolatyn. Bıýdjette qarjy bol­maǵandyqtan shyǵar, aýrýhanadaǵy dári­ger­lerdi qysqarta-qysqarta qýsyryp tas­ta­dy. Áıtpese, munda 70-shi jyldary kóz aýrý­lary, týberkýlez bólimderi jumys istegen edi. Búkil Amangeldi, Torǵaı, Arqalyq óńiri osynda kelip emdeletin. Naryq keldi eken dep aýrý azaıǵan joq. Tún ishinde alyp kelgen naýqasqa jedel operasııa jasalyp jat­qan kezde elektr jaryǵy sónip qalatyn. Ot­te­gi toltyrylǵan balon turǵandyqtan ba­l­aýyz, ottyq jaǵýǵa bolmaıdy. Sondyqtan eki mashınany aýrý­ha­na­­nyń terezesi tusyna aparyp, faryn jaq­ty­ryp qoıyp tyǵy­ryq­tan shyqqan kezderdi aıt­saıshy. Sol kisiler qazir Bı-aǵanyń arqasynda bul dúnıeniń kórer jaryǵyn kórip júr. – Men dárigerlik jolymdy Amangeldi aýdandyq aýrýhanasynyń kóz aýrýlary bó­li­min­de bastaǵan edim. Bı-aǵanyń qol astynda qyzmet ettik. Ol kisiniń dárigerlik tájirı­be­siniń ózi bir mektep. Qoly altyn, zerger hırýrg dese bolady. Aýrýhanada maman az bol­ǵandyqtan Bı-aǵa medısınanyń kóp salasyn meńgerýge tyrysty. Tashkent, Máskeý sııaqty basqa iri ortalyqtarda ótip jatatyn medı­sı­nalyq konferensııalarǵa qatysyp kelip, onda kórgen jańalyǵyn aýdandyq aýrýhanada júzege asyrýǵa ýaqyt tabatyn. Bul qandaı eń­bekqorlyq, kózsiz batyrlyq deseńshi! – deıdi oblystyq kóz aýrýlary aýrýhanasynyń bólim meńgerýshisi Serik Jumabaev. – Meniń mamandyǵym stomatolog bolsa da ózimdi Bı-aǵanyń shákirti sanaımyn. Men dáriger mádenıeti degen uǵymdy Bı-aǵańmen qanattas qyzmet etkende túsindim. Ol kisi aldyna kelgen naýqas adamǵa kisiligin kishipeıildigimen kórsetetin. Onyń aýyryp otyrǵan janǵa etıka úshin ǵana emes, bar nıetimen, yqylasymen jyly sóıleıtini tańqal­dyra­tyn. Aǵamyz jas kishi aýrýlarǵa da, jas dári­ger­lerge, medbıkelerge sózin «botaqanym» dep bastaıdy. Aýdanda Bı-aǵanyń aldyn kesip ótken jandy kezdestirmedim, – deıdi tis dárigeri Ermek Jumabaev. Amangeldi aýdandyq aýrýhanasyna jas maman bolyp kelip, Bı-aǵanyń tárbıesimen qanatyn qataıtqan dárigerlerdiń sany alpys qaraly eken. Olardyń birqatarynyń esimi qazir oblysqa, odan qaldy respýblıka jurt­shy­lyǵyna belgili. Amangeldi aýdandyq aýrý­­hanasynyń «qazanynda qaınaǵandardyń» ara­synda medısınany ǵylymmen ushtas­tyr­ǵandar da bar. Medısına ǵylymdarynyń dok­tory Marat Ábeýov qazir Qaraǵandy ob­lystyq aýrýhanasynyń bas dárigeri, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Fazyl Temirhanov Qostanaı oblystyq balalar aýrýha­na­synyń bas dárigeri, odan ári bilikti dári­ger­ler Nurlan Qońyrtaev, Gúlbaný Qusaıy­no­va, Edres О́mirzaqov, Erbol Toqqýlın bolyp jalǵasa beredi. Bı-aǵa birge qyzmettes bol­ǵanda ózi jol, istiń jón-josyǵyn kórsetken, baýlyǵan qyzdar men jigitterdiń barlyǵy­nyń atyn atap bere alatyndyǵyn maqta­nysh­pen aıtty. Bul kishipeıil ári kisiligi mol dá­ri­gerdiń eńbegin buldaǵany emes, jastardyń jaqsy bolyp óskenine shynaıy maqtanyshy, adamǵa degen qurmeti bolatyn. Báıbishesi ekeýi segiz bala ósirip, qatarǵa qos­ty. Olardyń barlyǵy da bir-bir otba­sy­nyń ıesi. Balalary men nemereleriniń ara­syn­da da óziniń izin qýǵany joq emes. Úlken uly Qaıyrden Arqalyq aýrýhanasyndaǵy beldi dárigerlerdiń biri. Endi nemeresi de ata jolyn qýypty. – Ulym Qaıyrden dáriger bolamyn degende qoldadym, bilmegen jerin aıttym. Al nemerem Qýanyshbek Qaraǵandy medısına akademııasyna túskende qýanyshtan júregim jaryla jazdady. Nemereniń jóni bólek eken, – deıdi Bı-aǵa. Bir aýrýhanada tapjylmaı jarty ǵasyrǵa jýyq eńbek etken joǵary bilikti dárigerdiń eńbegi elenbeı qalǵan joq. 1975 jyly KSRO densaýlyq saqtaý úzdigi, 1970 jyly Qazaq­stan respýblıkasynyń eńbek sińirgen dá­ri­geri atandy. 2001 jyly «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattaldy. Arqadan qaqqandy kim jekkórsin. Biraq Bı-aǵa úshin basty marapat adamdardyń alǵysy. – Amangeldi kentiniń kóshesinde úlken-kishi burylyp kelip sálem beredi. Qaısy­bireý­ler meniń emdegenimdi, ózderiniń qulan-taza aıy­ǵyp ketkenderin aıtyp jatady. Ma­ǵan odan artyq eshqandaı marapat keregi joq. Biz dá­rigerler adamdarǵa Alla bergen ómirdi óshir­meý­ge tyrysamyz. Sol úshin eńbek etemiz. Bir kúndik sáýlege, jaryq dúnıege eshte­ńe jetpeıdi. Men sol jolda etken eńbegimniń qýany­shy­na rahattanatyn adammyn, – deıdi Bı-aǵa. Bilikti dárigerdi basshylar ýaqy­ty­syn­da Ar­qa­lyq, Astana qalasyna qyzmetke shaqyrdy. Ol Amangeldi aýdanynan eshqaıda jyljyǵan joq. Qyrdyń samaly jelpigen, áke-sheshesiniń beıiti jatqan, qurby-qurda­sy­nyń ázilin kún saıyn saǵynyp turatyn týǵan jerdi qaıda tastap ketpek?! Al amangeldilikter Bı-aǵańdaı dárigersiz búgingi kúnin taǵy kózge elestete almaıdy. Eńbek pen talanttyń, kásipke adaldyq pen adamǵa degen mahabbattyń, ómirge yntyzar­lyq­tyń shynaıy kórinisi osyndaı-aq bolar... Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı oblysy, Amangeldi aýdany.