Tileıtinimiz – tynyshtyq

Men – Mańǵystaý túbeginde týyp-ósip, erjetip, basqa elge qo­­nys aýdarmastan, ashtyq pen joq­shylyqtyń taýqymetin kór­genderdiń birimin. 1930-1937 jyl­­dar arasynda Jetibaı, О́zen, Senek, Qaýyndy-Qorǵanbaı, Kendirli jerlerin meken ettik. Ákem Tumanbaı sol kezdegi «Fetısov» balyqshylyq kolhozynyń múshe­si bolyp qyzmet jasady. Ol kezdegi turmystyq jaǵdaı óte aýyr boldy. Úkimet tarapynan kómek kórsetý, járdem berý degen joq edi. Tirshiliktiń qamymen ań aýlap, qozyquıryq, qumarshyq, keı­­­bir dáni bar shópterdi terip, tamaq úshin paı­dalanǵan kezderimiz meniń áli kóz aldymda. Ań terilerin ar­na­ıy agent kelip qabyldap alady da, aqsha ornyna shaı, temeki, basqa da kúndelikti úıge qajetti taýarlar berýmen shekteletin. Mi­­­nekı, osyndaı qıyn-qystaý kezde Uly Otan soǵysy basta­lyp ketip, naǵyz qıyndyqqa tap boldyq. Er-azamattar túgeldeı maıdanǵa attandy. Elde qalǵan áıelder men bala-shaǵa, qarttar tirshiliktiń qamy úshin eńbek etýge kiristi. Otan qorǵaýshy jaý­yngerlerdi qajetti qarý-jaraq­pen, azyq-túlikpen qamtamasyz etý – eń basty mindetterdiń biri boldy. Eldegi áıelder óndiris oryndary men aýylsharýashylyq jumystarynyń ártúrli salala­­­rynda kún-tún demeı, ýaqytpen sanaspaı, segiz saǵat jumys jasaý ornyna 12-14 saǵat, al keıbir soǵysqa qajetti buıymdar, qarý-jaraqtar shyǵaratyn zaýyttar men fabrıkalar 16 saǵatqa deıin úzilissiz jumys jasady. Bastan ótken osyndaı qıyn­dyqtardy qalaısha umytarsyń? Ol kezde el ishinde urlyq, ártúr­li qylmys jasaýshylyq, adam ól­tirý degen atymen joq bola­tyn. Bizdiń jekemenshigimizde 2-3 irili-ýaqty túıemiz, bir esegimiz boldy. Túıe sútin kójege qatyq etip kúneltip, bir jerden ekinshi jerge qonys aýdarǵanda kúsh-kó­lik retinde paıdalandyq. Qysta kıiz úıdi qystap shyǵamyz. Ákem Tumanbaı ári etikshi, ári sheber, ári ańshylyqty kásip etetin. Meni de ańshylyqqa úıretti. Jyl saıyn kolhozdyń balyq aý­laýshy azamattary mamyr aıy­nan bastap Astrahan, Gýrev qalasyna jaqyn Kaspııdiń sýy taıyz aımaǵynan alty aı boı­y­na elge oralmastan, jartylaı áskerı tártip boıynsha balyq aýlap, armııa qajetine jóneltýmen kúndiz-túni birdeı qyzmet etti. Olardyń artynda qalǵan otb­a­synda keıbireýleriniń, bolmasa kóbiniń maly joq bolǵandyqtan, soǵys jyldarynda aı saıyn ár­bir jan basyna arnaıy kártish­ke­men berilgen 7 kılogramm 200 gramm un olardyń kúndelikti qajetin qanaǵattandyra almady. Minekı, osyndaı qıyndyqtardy óz kózimmen kórip otyrǵan ákem, qaqpan quryp qaraquıryq, basqa da ańdardy aýlaýǵa kiristi. Kún­ara ákelgen qaraquıryq etin ár úıdiń adam sanyna qaraı bó­lip berip otyrdy. Ol kezde elde aqsha joq, bazar degendi bilmeıtin edik. Bizdiń eldi qaraquıryq etimen asyraýdaǵy alatynymyz tek qana sheksiz alǵys bolatyn. Sonymen qatar, ákem óziniń qo­ly­nyń sheberligimen synǵan ydys-aıaqtaryn jáne taǵy da basqa úı turmysyna qajetti qu­raldaryn ońdap, jelimdep, shyr­map, shelekteriniń túbine deıin salyp berýshi edi. Sondaı-aq aıaq kıimderin tigip, jamap berý ákem­niń eń basty mindetteriniń biri-tin. Osyndaı atqarǵan ju­mystary úshin ne berse de soǵan qanaǵattanyp qalatyn. Ákem qartaıyp, jasy jetpisten asqan kezde, aıaq astynan aýyryp 1944 jyly dúnıe saldy. Artynda jal­ǵyz sheshem qalyp, 1946 jy­ly turmys qurýyna týra keldi. Zaıybym Jáýdir ekeýmiz ómir­diń osyndaı ashy-tushysyn tolyq bastan ótkergen otbasy­lar­dyń birimiz. Qudaıǵa shúkir, kórgen ómirimizdi qyzyqtaýmen bireýden ilgeri, bireýden keıin, barǵa qanaǵat etip, bireýmiz 86-ǵa, ekinshimiz 85-ke keldik. 9 bala tárbıelep ósirip, olardy tegis aıaqtandyrdyq. Qazir balala­ry­myz ár salada ózderiniń alǵan mamandyqtary boıynsha eńbek etedi. Jáýdir 30 jyldan astam ha­lyqqa qyzmet kórsetý sala­syn­da úzbesten eńbek etip, tu­tynýshylardyń qurmetine bó­len­di, «Altyn alqa» ıegeri atan­dy. Uly Otan soǵysy jyl­da­ryn­daǵy tyldaǵy eńbegi úshin «Je­­ńis» medalimen marapattal­dy. Men ózim 1952 jyldan 1991 jylǵa deıin osy oblystyń qara­maǵynda bolyp kelgen Shevchenko jáne Mańǵystaý aýdandarynda ishki ister bólimi, aýdandyq atqa­­­rý keńes, partııa komıtetteri men kásipodaq uıymdaryn basqarý jumystarynda qyzmet atqaryp, 1986 jyly jasymnyń ulǵaıýyna baılanysty zeınetkerlikke shy­ǵa otyryp, sodan keıin de eń­bekten qol úzbedim. 2007 jylǵa deıin Mańǵystaý aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy bolyp qoǵamdyq jumys atqardym. Qa­zir de oblystaǵy ardagerler ke­ńe­siniń múshesi qataryndamyn. Joǵary basqarý oryndarynyń tarapynan qoǵamǵa sińirgen eń­bek­terim eskerilip, alǵan alǵys hattarym men nagradalarym bar­shylyq. «Mańǵystaý aýdanynyń qurmetti azamaty» degen ataqqa da ıe boldym. Qudaıǵa shúkir, jarym ekeýmizdiń Úkimet tara­pynan alatyn zeınetaqymyz da kúndelikti tamaǵymyzǵa jetip jatyr. Qolymda balam Baýyr­jan men kelinim Aqmaral, 2 nemerem bar. Meniń aıtaıyn dep otyrǵan máselelerimniń biri – shet elderde júrgen qandastarymyzdyń soń­ǵy jyldary ata-babala­ry­nyń kindik qany tamǵan jerlerine kóptep oralýlary. Bul jáıt biz sııaqty el aqsaqaldaryn qat­ty qýantady. Bizdiń tileıtinimiz – elimizdiń tynyshtyǵy, árbir otbasynyń amandyǵy, turmysta­ry­nyń kúnnen kúnge jaqsara túsýi. 2005 jyldyń bas kezinde Mańǵystaý oblysynyń ákimi Qy­rymbek Kósherbaev oblys áki­miniń jyldyq atqarǵan jumysy jóninde turǵyndar aldynda esep berdi. Men ol kezde Mańǵystaý aýdany ardagerler keńesiniń tór­aǵasy bolyp qoǵamdyq jumys atqarýshy edim. Sol jınalysta maǵan sóz berdi. Men sóılegen sózimde úsh má­selege basty nazar aýdarý qajet­tigine toqtaldym. Onyń birinshisi – oblys kólemindegi turǵyn­dar arasynda ókpe aýrýymen aýyratyndardyń kóptigi. Ekinshi másele – oblys aýmaǵynda, ásire­se, Aqtaý qalasynda jastar ara­synda janjal, qaqtyǵys, tóbe­lestiń arta túsip otyrǵandyǵy. Osynyń saldarynan stýdentter men jas jigitter ólim-jitimine jol berilýde jáne de adam ól­tirgen qylmyskerlerdi izdep taý­yp, tekserýde organ qyz­met­kerleriniń tarapynan júrgizilip kele jatqan tergeý jumystary jábir kórýshilerdiń oryndy ta­laptaryn qanaǵat­tandyrmaıdy, dedim men. Sodan keıingi aıtqan usynys-pikirim oralmandar ta­qy­rybyna arnaldy. 1925-1937 jyl­dar aralyǵynda el ishinde oryn alǵan qıyndyqtardan ot­ba­synyń aman-saýlyǵy men tirshiligi úshin bas saýǵalap shetel asqan qandastarymyzdyń ata-ba­balarynyń týǵan jerine qaı­typ oralýy jónindegi tilekterin, kóship kelip, orna­la­syp jatqandardy jaq­­sylap qarsy alýmen qatar, olar­ǵa jer berý, úımen qamtamasyz etý, bas­qa da turmystyq-áleý­met­tik má­se­leleriniń turaqty she­shilip otyrylýyna basty nazar aýdarý qajettiligin kóldeneń tarttym. Meniń aıtqandarymdy jınalys­qa qatysyp otyrǵandar biraýyz­dan qýattap edi. Sol kezden beri qaraı al­ty jyldan astam ýaqyt ótken eken. Baıqap otyrsaq, biraz ju­mys­tardyń iske asyrylyp kele jatqanyn ózderimizdiń kúndelik­ti turmysymyzdan aıqyn kórip otyrmyz. Árıne, árkimniń oıla­ǵanyndaı oryndalýyna áli de mezgil, múmkindik kerek. Degenmen, árbir shańyraq astynda­ǵy­lar­dyń kúndelikti turmys-tir­shi­ligin eshkim de tómen dep aıta almaıtyn shyǵar. Joǵary organ­dardyń aldyna qoıylatyn ta­lap­tyń da oryndy bolǵany jón emes pe? Eger bizder Mańǵystaý oblysynyń qaramaǵyndaǵy aý­yl, aýdan, qalada turatyndardyń turmys deńgeıin basqa oblys­ta­ǵy turǵyndarmen salystyratyn bolsaq, olardan joǵary bolmasa, tómen emes ekendigin kóremiz. Qorytyp aıtqanda, qudaıdyń berisine qanaǵat eteıik. Jarly baıǵa, baı qudaıǵa jetem degen astamshylyq, negizsiz maqsatty alǵa tartý kimge qajet? Árıne, múmkindik bolyp jatsa, jaıly turmys úshin kottedj, kórnekti ásem úı salýdy durys delik, al mıllıondaǵan qarjyny shyǵyn­dap, tym bıik etip tam salýymyz durys pa? Nemese as sondaı-aq, qudaıy berý dastarqanyn toı dastarqanynan asyryp jiberýi­miz­diń qanshalyqty qajeti bar? Bul, menińshe, Abaıdyń: «Oryn­syz beker mal shashpaq», degen óleń joldaryn eske túsiretin qubylys, asty bosqa ysyrap etý. Osy máselelerdiń durys-burys­ty­ǵyn nege aqylǵa salyp oılas­pas­qa? Bul sııaqty kórinisterdi retteýge kóp bolyp úles qosýdy jón kórer edim. Tabıǵattyń kez­deısoq apattarynan keı elderde qanshama adam balasy ómirden ketip jatyr? Qudaı elimizdi ta­bı­ǵattyń osyndaı kezdeısoq oqı­­ǵalary men apattarynan saq­taǵaı! «Sabyr túbi – sary al­tyn» degen ata-babalardan kele jatqan qaǵıdany esh ýaqytta esten shyǵaryp almaıyq. Kemel TUMANBAEV, eńbek ardageri. Mańǵystaý oblysy.