Ońtústikte “Yrys aldy – yntymaq” forýmynyń kezekti basqosýy ótti
Birlik pen tatýlyqty tý etken, el ishindegi keleńsiz jaǵdaılardy kóp bolyp aqyldasyp sheshýdi maqsat etetin “Yrys aldy – yntymaq” forýmy Tólebı aýdanynyń baýraıyndaǵy “Taý samaly” demalys ortalyǵynda ótti.
Bul joly keleli keńestiń taqyrybyna “Yrys aldy – yntymaq” qoǵamdyq forýmynyń jastar saıasatyn júzege asyrýdaǵy mindetteri” tańdalynyp alyndy. Rasynda, osy taqyryp búgingi kún turǵysynan qaraǵanda kúıip turǵan másele. At jalyn endi tartyp mingen bozbalalardyń qatarynda shimirikpesten kisi óltirý, urlyq, tonaý, zorlyq-zombylyq kóbeıip, ózegi alynbaǵan biteý jaraǵa aınalyp barady.
Jaqynda sotta sýdıa bolyp jumys jasaıtyn dosymyz óz kózimmen kórdim dep bir oqıǵany aıtyp berip edi. Qaladaǵy irgeli oqý oryndarynyń aldynan qozǵala bergen kólikti janamalaı, aldyn kesip taksı toqtaǵan. Ylǵı kezdesip jatatyn jaǵdaı ǵoı. Artqy mashına rólindegi jas jigit atyp shyǵyp, tapadaı tal túste sózge kelmesten pıstoletpen taksı shoferin tars etkizip atyp, mashınasyna otyryp quıǵytyp ketedi. Qasynda egdeleý áıel adam otyrypty.
Jaǵasyn ustap bul qalady. Keıinirek balasyn tyǵyp tastaǵan ata-ana advokat izdep júrip, álgi sýdıaǵa da shyǵady. Bul “Ondaı qaraqshyny kim qoldaıdy?” deıdi. El ishi emes pe, tabylady ǵoı. “Bas jarylsa bórik ishinde, qol synsa jeń ishinde”, órimdeı balanyń ómiri buzylmasyn, balalyqpen istegen qateligin keshirsin” dep ata saqaly beline túsken, sózi júıeli aqsaqaldardy, el aǵalaryn ortaǵa salady. Dúnıe-múlik shashylady. Balaǵa uryssa urysatyn shyǵar, taıaqtaıtyn shyǵar. Mańdaıy tasqa tıe qoımaǵan bozbala budan keıin “bárin tanyspen, aqshamen sheshýge bolady eken” degen oı túıetin bolsa kerek. Sońy bireýdiń dúnıesin tonaýǵa ulasyp jatady.
Oblys basshysy baıandamasynda osyndaı ótkir máselelerdiń túıinin tarqatyp, sheshý amaldaryn tabýǵa tyrysty.
Forýmǵa oblys basshylyǵy men oblystyq máslıhattyń depýtattary, oblystyq basqarmalardyń basshylary, quramy qala, aýdan ákimderinen, máslıhat hatshylarynan, qalalyq, aýdandyq ardagerler keńesteriniń tóraǵalarynan, din jáne qoǵamdyq uıymdardyń ókilderinen, ár qala, aýdannan 10 adamnan turatyn delegasııalar, ulttyq-mádenı ortalyqtardyń tóraǵalary, saıası partııalardyń jetekshileri, úkimettik emes uıymdardyń tóraǵalary, oblystyń zııaly qaýymy, BAQ ókilderi, barlyǵy 300-den astam adam qatysty.
Forým jumysyn jazýshy, jýrnalıst, halyqaralyq “Alash” syılyǵynyń laýreaty Marhabat Baıǵut júrgizip otyrdy.
– Ońtústiktiń halqyna ornyqty oı aıtyp, birlik pen berekeni bekemdeı túsýdi basty baǵdar etken «Yrys aldy – yntymaq» basqosýymyz dástúr retinde jalǵasyn taýyp keledi, – dedi oblys ákimi Asqar Myrzahmetov. – Túrkistan men Ordabasyda, Mártóbe men Qazyǵurtta, Maqtaaralda qoǵamdaǵy mańyzdy máselelerdi qozǵaǵan alqaly jıyn retinde tarıh betterinde qaldy. Búgin ıgi maqsatty kózdegen keńesimiz Tólebı aýdanynda ótip otyr. Qazyǵurttaǵy keńesimizde jastar tárbıesi jóninde oı qozǵap, atqarar isterimizdi aıtqan bolatynbyz. Arada birshama ýaqyt ótse de jastar ortasyndaǵy problemalar azaıǵan joq. Árıne, urpaq tárbıesiniń jemisi bir kúnde nemese bir jylda bermeıtini belgili. Sonda da, tyń betburys, ishinara qozǵalys bastalyp, úmitimizdi úkileı túsýi kerek edi. О́kinishke qaraı, jastar saıasatynda áli de serpilis azdaý, kóńilge qaıaý túsiretin máseleler jeterlik. Sondyqtan da búgingi basqosýymyzda taǵy da jastar saıasaty sóz bolmaq, – dep sóz sabaqtaǵan oblys ákimi Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastar 773 myńnan asyp, óńir halqynyń úshten birin quraıtyndyǵyn aıtty.
– Qazyǵurttaǵy jıynda «Jastar ortalyǵyn» ashý kerektigi aıtylsa, búginde talapqa saı oblystyq «Jastar ortalyǵy», oǵan qosymsha aýdandarda da osyndaı ortalyqtar ashyldy. Budan bólek basqa da keshender, sporttyq klýbtar ashylýda.
Iаǵnı, memleket tarapynan qyrýar qarjy bólinip, az jumys jasalynyp jatqan joq. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan salt-dástúrimiz, ádet-ǵurpymyz túgeldeı derlik, ınabatty urpaq ósirý, patrıottyq rýhy bıik, otanshyldyq sezimi joǵary azamat qalyptastyrýǵa negizdelgen. Áıtse de, keıingi jyldary eskiniń bárine ejireıe qarap, jón-josyqsyz jańashyldyqqa jappaı umtylýdyń saldarynan dástúrden biraz jańyldyq, urpaq tárbıeleýde utyldyq. Bazbir qıyn-qystaý jyldarda basty baılyqqa balany emes, basqany qoıýymyzdyń saldarynan jas býynnyń boıynda kópti túńildirer jaǵymsyz qasıetter qalyptasty. Jastardy aıtpaǵannyń ózinde kámeletke tolmaǵan mektep jasyndaǵy balalardyń qolymen jasalǵan qylmystar ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 33 paıyzǵa ósip otyr. Sonyń ishinde asa aýyr qylmystar 75 paıyzǵa (8-den 14-ke), aýyr qylmys 9 paıyzǵa (66-dan 72-ge) artqan. Eger 2010 jyly oqýshylar 331 qylmysqa boı ursa, bıylǵy 6 aıdaǵy qylmystyń sany 231-ge jetti. Biz sonda kimderdi tárbıelep jatyrmyz? Ásirese, jergilikti baspasóz betterinde jıi synalǵandaı Túrkistan qalasyndaǵy jasóspirimder qylmysy shekten shyǵyp barady.
О́tken jyly qasıetti qalada jetkinshekterdiń qatysýymen 29 qylmys tirkelse, ústimizdegi jarty jyldyń ózinde 34 qylmystyq oqıǵa oryn alyp úlgerdi. Bul – qaladaǵy búkil quqyq qorǵaý, bilim, ákimshilik organdarymen qatar aqsaqaldardyń, zııaly qaýymnyń, sonyń ishinde Túrkistandaǵy «Yrys aldy – yntymaq» qoǵamdyq forýmynyń fılıaly, ata-analar komıtetiniń, árbir otbasynyń dabyl qaǵarlyq jaǵdaıy.
Qazyǵurt, Ordabasy, Saryaǵash, Shymkent syndy aýdan, qalalardaǵy jasóspirimder qylmysynyń artýy da bizdi alańdatady. Áli oń-solyn tanyp úlgermegen balalardyń qolymen bıylǵy jarty jyldyń kóleminde 7 adam qasaqana óltirilgen. Jasóspirimderdiń toptasyp janjaldasýy kóbeıip, sýyq qarý qoldanýy jıilep barady. Taıaýda ǵana mundaı oqıǵalar Shymkent qalasynda oryn alyp, mektep bitirer ulynan úmit kútip júrgen otbasylarǵa qara jamyldyryp ketti. О́mirde áli ókinish pen qýanyshtyń dámin tatyp úlgermegen bozbalalardyń arasynda bir-birin ólimge qııatyndaı óshpendilik, qatygezdilik qaıdan týyndaǵan?! Munyń jaýapkershiligi kimde? Ata-ana mektep ujymyna, ustazdar polısııaǵa nemese otbasylardyń ózderine siltep áýre. Al, shyndyǵynda urpaq tárbıesindegi berekesizdik osy úshjaqty úılesimniń bolmaýynan, jaýapkershilikti bir-birine silteýinen týyndap otyrǵany túsinikti emes pe?! Qazirgi bilim uıalarynda ustazyna sálem bermeıtin oqýshylardyń kóbeıgeni de shyndyq. Tipten, muǵalimdi kelemejge aınaldyratyndar da joq emes. О́z kezeginde olarǵa pedagogtar shara qoldana bastasa, arashaǵa ata-ana túsedi. Ses kórsetedi, qoqan-loqqy jasaıdy, tıisti oryndarǵa aryz túsiredi, sotqa beredi, daýǵa ulastyrady. Ne otbasynda, ne mektebinde tyıym kórmegen baladan til alatyn ul-qyzdyń ósýi ekitalaı emes pe?
Balanyń qalypty ómir súrýin qamtamasyz etýde ata-ana da zań júzinde jaýapty. «Neke jáne otbasy týraly» Zańynyń 62-babynda ata-ananyń bala tárbıesindegi jaýapkershiligi anyq jazylǵan. Olaı bolsa jasóspirimderdiń qylmysy úshin ata-anadan suraıtyn ýaqyt keldi. Aǵymdaǵy 6 aıda oblystyq ishki ister organdarymen jasóspirimder arasyndaǵy quqyqbuzýshylyqtyń, tyıym salynǵan ýaqytta kompıýterlik klýbtar men ınternet-kafelerde júrýin baqylaý úshin 507 reıdtik tekserý uıymdastyryldy. Nátıjesinde ul-qyzyn baqylaýsyz jibergen, zańǵa sáıkes ata-analyq mindetin tıisti dárejede atqarmaǵany úshin 187 tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. О́zderińiz biletindeı, keıingi kezde memlekettik organdarǵa kásipkerlik nysandaryn tekserýge shekteý qoıylǵan. Biraq osyǵan ata-analar komıteti, qoǵamdyq uıymdar, saıası partııalar bas bolyp, ınternet-kafeler men túngi klýbtardaǵy jaǵdaıdy birlese kóterip, kámelettik jasqa tolmaǵandardy ózderi anyqtap, tıisti shara qoldanýǵa bolady. Biraq bul jumys múlde joq. Bul jerde «Nur Otan» partııasy «Jas Otan» jastar qanatynyń, buqaralyq aqparat quraldarynyń aıryqsha belsendiligin kútemiz. Bul – basqa da saıası partııalardyń nazarynan tys qalmaıtyn qoǵamdyq másele. Ásirese, qoǵamdyq pikir týdyrýda BAQ aıanyp qalmaýǵa tıis. Nege baspasóz betterinde birde-bir túngi klýb, kompıýter klýby, ne bolmasa balasy qylmys jasaǵan ata-ana týraly syn maqalalar, zııaly qaýym pikirleri joq, jýrnalıstik zertteý júrgizilmeıdi?
Jastar arasyndaǵy sýısıd barshamyzdy oılandyrýy qajet. Ázirge emi tabyla qoımaǵan tylsym keselge 2010 jyldyń kóleminde 294 oqýshy ushyrap, onyń 62-si kóz jumdy. Al, aǵymdaǵy 6 aıda 34-in ólimnen arashalaý múmkin bolmady. Derekterden ańǵarǵandaryńyzdaı, ústimizdegi jyly dertke ushyraǵandardyń arasynda ajal qushqandar ótken jyldyń kezeńimen salystyrǵanda áldeqaıda kóp. Tipten, Saıram aýdanynda nebári 3-synyptyń oqýshysyna jaryq dúnıeden túńiletindeı ne kórindi? Sýısıdtiń aldyn-alýdyń bir amaly retinde bilim mekemelerine psıholog shtatyn kóbeıtip, jalpy sanyn 1405-ke jetkizgenimizben, máseleniń beti beri qarar emes. Basty sebep, psıholog mamandardyń óz kásibin durys bilmeýi, balalarmen turaqty jumystyń júrgizilmeýi, túrli jaǵdaılarǵa ushyrap boıynda ózgeris baıqalǵan oqýshylardy der kezinde anyqtamaýy.
Sanaýly kúnderden soń jańa oqý jyly bastalady. Qazirgi qalyptasqan túsinikke saı keıbir ata-ana balasyn «ortasynyń aldy bolsyn» dep, barynsha qymbat kıimdermen kıindirip, qymbat áshekeılerge malyndyryp, qundy kóliktermen tasymaldaýda ózara jarys ótkizip júr. Bul mundaı jastardyń ómir qundylyǵyn durys túsinýden alystatsa, ekinshi jaǵynan onyń bári tabysy tómen nemese ortanqol otbasydan shyqqan jetkinshektiń júregine jara salyp, sanasyn sansyratatyny sózsiz. El aǵalary, bizdiń forým, basqa da qoǵamdyq uıymdar, ata-analar komıtetteri osyǵan baılanysty tıisti jumystar atqarýymyz qajet.
Din jastar arasyndaǵy eń ózekti máseleniń birine aınaldy. Sońǵy ýaqytta oryn alǵan oqıǵalar bul salaǵa beı-jaı qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn taǵy da kórsetti. Jyl basynan beri óńirimizde dástúrli emes baǵytta úndeý paraqtaryn saqtaý jáne taratý týraly ishki ister departamentine 38 fakti tirkelgen. Qylmystyq kodeksiniń 164-baby áleýmettik, ulttyq, násildik, nemese dinı arazdyqty qozdyrýǵa qatysty 32 oqıǵa anyqtalyp, 3 derek boıynsha qylmystyq is qozǵalǵan. Al, ótken jyly ekstremıstik dep tanylǵan 44 fakti tirkelip, 22-sine qylmystyq is taǵaıyndalǵan. О́kinishtisi, ıslamnyń atyn jamylǵan sol aǵymdardyń arandatýyna negizinen jastar ushyraýda. Qasıetti Islam ekstremızm men terrorızmdi eshýaqytta aqtamaıdy, aıyptaıdy, adamdardy tiline, túrine, dinine, diline qarap alalamaıdy, artyqshylyq bermeıdi. Biraq muǵalimdi moıyndamaı, oramalǵa qatysty sotqa tartý, ata-anany sógý, ultymyzdyń salt-dástúri men ádet-ǵurpyn ǵaıbattaý, dúnıeni tárk etip, tirshilik etýden bezinýdi taqýalyqtyń týra joly dep kim aıtady?
«Bıdiń aıtqanyn qul da aıtady, biraq aýzynyń dýasy joq» degen danalyq sóz bar. Qadirli El aǵalary, zııaly qaýym, jat dinı aǵymdar men sektalardyń zııandylyǵyn aǵaıynǵa, aýyldasqa, halyq ortasynda jıi aıtyp, telearnada, baspasózde bátýaly pikir bildirgenderińiz abzal.
Oblys basshysynyń derekterge negizdelip jasaǵan baıandamasy esti adamdardyń eshqaısysyn beı-jaı qaldyra almady.
Jıynda aýzy dýaly aqsaqaldarymyz sóz aldy. Qashanda qazaq ultynyń ótkenin janǵyrtyp, búginin túgendep júretin, máseleniń baıybyna boılamaı sóz shyǵyndamaıtyn Mekemtas Myrzahmetov esti adamǵa oı túsirerdeı baılamdar aıtty. “Tarıh ár adamnyń óz ómirinde jatyr. Burynǵy zamandarda halyq ózegi – aýyl aqsaqaldary bolatyn. Dástúr aýysqanda biz jaqsy qundylyqtarymyzdan aıyrylyp qaldyq. Qaı kezde de boztorǵaıdaı shyryldap, týǵan halqyn sergek júrýge, ulttyq qundylyq, salt-dástúrinen aınymaýǵa shaqyratyn Mekemtas aǵamyz tárbıe ózegi – otbasynda jatyr degendi jıi aıtady. Al, biz ultymyzdyń máıegine qanǵan otbasylyq bolmysty tutastaı saqtap qala aldyq pa?!
Bul kóp ulttar men ulystarǵa tóngen qasiret eken. Patshalyq Reseıden keńestik úkimettiń sińirgen basqynshylyq saıasaty úsh iri halyqty orystandyrýǵa negizdelipti. Olar noǵaı, qyrym tatarlary jáne qazaqtar. Mekemtas aǵa 2 mln. noǵaı halqynyń búginde 90 myńy qalǵanyn, 75 mln. halqy bolǵan Qyrym tatarlarynyń resmı esepte jarty mıllıon baryn aıtady. Osynsha halyq bult bolyp aýaǵa sińip ketken joq, dástúrin joǵaltyp orys bolyp, solardyń qataryn kóbeıtti. Ultyna endi oralmaıdy. Bul qasiret – qazaqty da aınalyp ótken joq. Qazaq ta osyndaı ımperııalyq astamshyldyqtyń zardabyn tartýdaı tartty. Nátıjesi belgili. Qazaq tili Qazaq memleketinde tolyq máninde ıe bolýyna basqa-basqa emes, eń aldymen tilin, salt-dástúr, ulttyq mádenıetin joǵaltqan, orystanǵan qazaqtar óre túregelip qarsy shyǵady.
Tamyry úzile jazdaǵan qazaq zulmattardan áldeneshe azaıyp jatqanda, ulttyq bolmysyna selkeý túsirmegen ózbekter 12,5 ese ósken eken. Qytaıdyń ezgisinen jan saýǵalap qashyp, anyq ólimnen qalǵan 43 myń uıǵyr jurty 15 esege kóbeıgen. Ulttyq qundylyqtaryn saqtap qalǵandyqtan, ózge ultqa kirige almaǵan, maqsat ta tutpaǵan.
– Ulttyq tárbıe degenimiz – salt-dástúr. Negizi – otbasy. Sondyqtan, biz eń aldymen urpaq tárbıesin túzeı alsaq, Asqar Isabekuly aıtyp otyrǵan ashy shyndyqtardan qutylyp ketýimizge bolady, – dedi Mekemtas Myrzahmetov.
Qazaqstannyń halyq ártisi, “Parasat” ordeniniń ıegeri Sábıt Orazbaev: – Azattyq keldi ǵoı dep qamsyz otyrýymyzǵa bolmaıdy. Tárbıe basy – talbesik, otbasynan bastalady. Urpaǵymyzdy úlde men búldege orap, astyna sheteldik kólik salyp berip úıretý – tárbıege jatpaıdy. Buǵan tyıym salý kerek. Odan qutylýdyń joly – qazaqtyń salt-dástúrin berik ustaný. Al, dástúrli dinimizde úlken adamgershilik, ıman, tárbıe bar. Oblys ákiminiń baıandamasynda barlyǵy aıtyldy, jan-jaqty qamtyldy. Menińshe, mundaı forým oblys emes, respýblıka kóleminde ótýi tıis, –dedi. Al, Sozaqtyq ardager ustaz Saǵyntaı Baıdildaev tárbıeniń bir ushy bar mindetti mektepke aýdaryp salatyn ata-analardyń ózinde jatqanyn aıtqan.
Tártipsiz, muǵalimdi syılamaıtyn oqýshylar búginde barlyq jaǵynan tolyq qamtylǵan otbasylardan shyǵyp jatyr. Elimizde ata-ana mindetin aıqyndaıtyn zań bar. Biraq balasynyń buzaqylyǵy úshin shara kórgen jaıdy kezdestirgen emespin. Balalaryna kóshede júrse de, túndeletip qańǵyrsa da qoı demeıtinder bar. Al, tártibine kelgende muǵalim men mektepti kinálap shyǵa keledi. Sondaı-aq, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri tártibi nashar balany esepke alǵanymen ony oqytyp, túzeýdi mektepke júkteýmen ǵana shekteledi. Túsindirý jumystaryn júrgizýmen aınalyspaıdy. Al, jastardyń jat pıǵyldy dinı aǵymdarǵa erip ketýine birden-bir sebep, keıbir aýyldyq jerlerdegi ımamdardyń saýaty tómen. Olar tek pitir-sadaqa jınaýmen, juma namazdy ótkizýmen aınalysady. Halyqqa oıyn durys jetkize almaıdy. О́zge aǵymdy nasıhattaýshylarǵa toıtarys berýge sharasyz. Sodan baryp jastar basqa aǵymdarǵa boı aldyrýda. Mektepterde pedagog mamandardy irikteý óz dárejesinde emes. Jańadan jumysqa qabyldanǵan muǵalimderdiń óresi jetpeı jatady. Mundaıda zeınetker ustazdardyń baı tájirıbesin paıdalanǵan abzal. Osylardyń barlyǵyn retke keltirsek, ákimniń baıandamasynda aıtylǵan problemalardan tolyq arylýǵa bolady.
Jıyn barysynda áıteýir sóıleý kerek bolǵan soń sóılegender de boldy. Túsinikti jaıt. Ár aýdan bir-bir sheshenin saılap ákeledi. Ákimder qandaı másele kóteresiń, el úshin qaısysy mańyzdy dep sózin bir tyńdap kórmeıdi-aý.
Osy forým bastaý alǵannan beri qatysyp kelemiz. Qyzyl sózden qýyrdaq qýyratyndar da bolady. Úıtý kerek, búıtý kerek. Sózinde tańdaıda qalar dám joq. Mekemtas Myrzahmetov sııaqty eldik másele kóterip, ultynyń osal tustaryn bekemdeýdi oılamaǵannan keıin shyǵa bere umtylatyn, qulaqty sarsań qylatyn qyzdyrma sóz nege kerek. Dep oılaısyń. Forýmda tyńdaýshylar qatarynan usynystar aıtyldy.
Ekeýinde “Yrys aldy – yntymaq” forýmyndaǵy sózderdi kitap etip shyǵarýǵa, elge tartýǵa usynys aıtylypty. Oblys ómirinen ekshelgen, egiz qalamnan týǵandaı áser qaldyratyn baıandamalardy qaıta qadalyp oqıtyndar bar ma eken, tárizi.
О́ıtkeni, kókeıde saýal kóp.
“Yrys aldy – yntymaq” forýmy ımandylyq ordasy, rýhanı astana atanyp júrgen Túrkistanda da ótken.
Al, sol Túrkistanyńyzdaǵy jasóspirimder qylmysy oblysta kósh bastap tur. Atqysy keledi atady, pyshaqtaǵysy keledi, mal baýyzdaǵandaı pyshaqqa jyǵady.
Kóp bolyp keńesken, bátýá baılasqan jıynnyń paıdasy qaıda?!
Etegin besikten beli shyqpaı jatyp kótergen qyzdar kóbeıip barady. Jyldan jylǵa. Resmı derek oblysta 2008 jyly 17 jasqa tolmaǵan, mektep jasyndaǵy 100-den astam qyz balanyń aıaǵy aýyrlaǵanyn aıtady. Al, 2009 jyly bulardyń qatary 250-ge, 2010 jyly 352-ge jetken. 2011 jyldyń 7 aıynda 228-ge jetip, olardyń qatarynda 14 jastaǵy, ıaǵnı 8-synypta oqıtyn qyz bala bolǵan. Bul arǵa túsken tańba.
Osynyń bári – ult qasireti, bolashaqqa urǵan dabyl. Ulystyń uıytqysy atanǵan qazaqy óńir osyndaı kesapatqa urynyp jatsa, tilin ózge tildiń áldımen ashqan soltústiktegi qazaqtar qaıtpek.
Bir jylda bir ret ótetin forýmmen, kósile, kósemsip sóıleýmen is bitpese kerek. Halqynyń sany úsh mıllıonǵa jeteǵabyl bolǵan soń álgindeı sumdyq sıfrlar qarǵa tamǵan qara daqtaı kórinip qala beretindigi bolmasa, jan basyna shaqqanda ózge oblystar da maqtana almaıdy.
Osynyń bári ulttyq bolmysymyzdy joǵaltyp ala jazdaǵanymyzdan. Muhtar Shahanov japondar balasyna 12 jasqa kelgenge deıin ózge ult dástúri men tilin tyqpalamaıdy. Olardyń ultjandy bolyp ósetindigi sodan. Qazaqtyń bar bolmysyn saqtap qalǵymyz kelse biz de súıteıik deıdi. Qulaqqa ilip júrgender az. Keńes úkimeti orystandyryp úlgergen qazaqtarmen birge orys tilin bilmegendikten zardap shekken aǵaıyn balasyn orys balabaqshasyna aparyp, orys mektebine jeteleıdi. Búginde orys tilinde oqyp jatqan orta mektepterde qazaq balalarynyń úlesi 60 paıyzdan mol asypty. Sosyn, óz ultynyń tarıhyn bilmeıtin, bilgisi de kelmeıtin qatygez urpaq qaıdan paıda boldy dep daǵdaryp aspanǵa qaraımyz, eńkeıip jerge túkiremiz.
Baýkeń, Baýyrjan Momyshuly sııaqty ardaqtylarymyzdyń, ult zııalylarynyń “qazaq balasy qazaq mektebinde oqysyn” degenin búginde qulaqqa qystyryp júrgen eshkim joq. Bul qazaq mektebinde oqyǵandar tártip buzbaıdy degendi bildirmese kerek. Teli men tentek qaı kezde de kóp. Biraq, ımandy, zerdeli, óz halqyn shynaıy jaqsy kóretin rýhty urpaq qylmystan aýlaq júredi. Ulttyń qunary – ulttyq tárbıede. Osydan eki-úsh ǵasyr buryn túrme, zyndany joq bir halyq bolsa, ol – qazaq ulty edi. Aýyl aqsaqaldarynyń, qara qyldy qaq jarǵan bıleriniń aıtqanynan shyqpaıtyn. Búgingideı tómendeýimizge ne sebep? Oblys basshysy baıandamasynda oryndalýǵa tıisti biraz jaıttardy shegelep tapsyrdy. Bul birdiń emes, kóp bolyp atqaratyn, aqyryna jetkizetin jumys.
Forým sońynda oblys ákimi A.Myrzahmetov pen oblystyq máslıhattyń hatshysy A.Dosbolov belgili ǵalym, professor M.Myrzahmetovti, halyq ártisi S.Orazbaevty, jazýshy, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi B.Qonysbekti, halyq aqyny Á.Qalybekovany “Ońtústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty” ataqtarymen marapattady.
Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.
Birlik pen tatýlyqty tý etken, el ishindegi keleńsiz jaǵdaılardy kóp bolyp aqyldasyp sheshýdi maqsat etetin “Yrys aldy – yntymaq” forýmy Tólebı aýdanynyń baýraıyndaǵy “Taý samaly” demalys ortalyǵynda ótti.
Bul joly keleli keńestiń taqyrybyna “Yrys aldy – yntymaq” qoǵamdyq forýmynyń jastar saıasatyn júzege asyrýdaǵy mindetteri” tańdalynyp alyndy. Rasynda, osy taqyryp búgingi kún turǵysynan qaraǵanda kúıip turǵan másele. At jalyn endi tartyp mingen bozbalalardyń qatarynda shimirikpesten kisi óltirý, urlyq, tonaý, zorlyq-zombylyq kóbeıip, ózegi alynbaǵan biteý jaraǵa aınalyp barady.
Jaqynda sotta sýdıa bolyp jumys jasaıtyn dosymyz óz kózimmen kórdim dep bir oqıǵany aıtyp berip edi. Qaladaǵy irgeli oqý oryndarynyń aldynan qozǵala bergen kólikti janamalaı, aldyn kesip taksı toqtaǵan. Ylǵı kezdesip jatatyn jaǵdaı ǵoı. Artqy mashına rólindegi jas jigit atyp shyǵyp, tapadaı tal túste sózge kelmesten pıstoletpen taksı shoferin tars etkizip atyp, mashınasyna otyryp quıǵytyp ketedi. Qasynda egdeleý áıel adam otyrypty.
Jaǵasyn ustap bul qalady. Keıinirek balasyn tyǵyp tastaǵan ata-ana advokat izdep júrip, álgi sýdıaǵa da shyǵady. Bul “Ondaı qaraqshyny kim qoldaıdy?” deıdi. El ishi emes pe, tabylady ǵoı. “Bas jarylsa bórik ishinde, qol synsa jeń ishinde”, órimdeı balanyń ómiri buzylmasyn, balalyqpen istegen qateligin keshirsin” dep ata saqaly beline túsken, sózi júıeli aqsaqaldardy, el aǵalaryn ortaǵa salady. Dúnıe-múlik shashylady. Balaǵa uryssa urysatyn shyǵar, taıaqtaıtyn shyǵar. Mańdaıy tasqa tıe qoımaǵan bozbala budan keıin “bárin tanyspen, aqshamen sheshýge bolady eken” degen oı túıetin bolsa kerek. Sońy bireýdiń dúnıesin tonaýǵa ulasyp jatady.
Oblys basshysy baıandamasynda osyndaı ótkir máselelerdiń túıinin tarqatyp, sheshý amaldaryn tabýǵa tyrysty.
Forýmǵa oblys basshylyǵy men oblystyq máslıhattyń depýtattary, oblystyq basqarmalardyń basshylary, quramy qala, aýdan ákimderinen, máslıhat hatshylarynan, qalalyq, aýdandyq ardagerler keńesteriniń tóraǵalarynan, din jáne qoǵamdyq uıymdardyń ókilderinen, ár qala, aýdannan 10 adamnan turatyn delegasııalar, ulttyq-mádenı ortalyqtardyń tóraǵalary, saıası partııalardyń jetekshileri, úkimettik emes uıymdardyń tóraǵalary, oblystyń zııaly qaýymy, BAQ ókilderi, barlyǵy 300-den astam adam qatysty.
Forým jumysyn jazýshy, jýrnalıst, halyqaralyq “Alash” syılyǵynyń laýreaty Marhabat Baıǵut júrgizip otyrdy.
– Ońtústiktiń halqyna ornyqty oı aıtyp, birlik pen berekeni bekemdeı túsýdi basty baǵdar etken «Yrys aldy – yntymaq» basqosýymyz dástúr retinde jalǵasyn taýyp keledi, – dedi oblys ákimi Asqar Myrzahmetov. – Túrkistan men Ordabasyda, Mártóbe men Qazyǵurtta, Maqtaaralda qoǵamdaǵy mańyzdy máselelerdi qozǵaǵan alqaly jıyn retinde tarıh betterinde qaldy. Búgin ıgi maqsatty kózdegen keńesimiz Tólebı aýdanynda ótip otyr. Qazyǵurttaǵy keńesimizde jastar tárbıesi jóninde oı qozǵap, atqarar isterimizdi aıtqan bolatynbyz. Arada birshama ýaqyt ótse de jastar ortasyndaǵy problemalar azaıǵan joq. Árıne, urpaq tárbıesiniń jemisi bir kúnde nemese bir jylda bermeıtini belgili. Sonda da, tyń betburys, ishinara qozǵalys bastalyp, úmitimizdi úkileı túsýi kerek edi. О́kinishke qaraı, jastar saıasatynda áli de serpilis azdaý, kóńilge qaıaý túsiretin máseleler jeterlik. Sondyqtan da búgingi basqosýymyzda taǵy da jastar saıasaty sóz bolmaq, – dep sóz sabaqtaǵan oblys ákimi Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastar 773 myńnan asyp, óńir halqynyń úshten birin quraıtyndyǵyn aıtty.
– Qazyǵurttaǵy jıynda «Jastar ortalyǵyn» ashý kerektigi aıtylsa, búginde talapqa saı oblystyq «Jastar ortalyǵy», oǵan qosymsha aýdandarda da osyndaı ortalyqtar ashyldy. Budan bólek basqa da keshender, sporttyq klýbtar ashylýda.
Iаǵnı, memleket tarapynan qyrýar qarjy bólinip, az jumys jasalynyp jatqan joq. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan salt-dástúrimiz, ádet-ǵurpymyz túgeldeı derlik, ınabatty urpaq ósirý, patrıottyq rýhy bıik, otanshyldyq sezimi joǵary azamat qalyptastyrýǵa negizdelgen. Áıtse de, keıingi jyldary eskiniń bárine ejireıe qarap, jón-josyqsyz jańashyldyqqa jappaı umtylýdyń saldarynan dástúrden biraz jańyldyq, urpaq tárbıeleýde utyldyq. Bazbir qıyn-qystaý jyldarda basty baılyqqa balany emes, basqany qoıýymyzdyń saldarynan jas býynnyń boıynda kópti túńildirer jaǵymsyz qasıetter qalyptasty. Jastardy aıtpaǵannyń ózinde kámeletke tolmaǵan mektep jasyndaǵy balalardyń qolymen jasalǵan qylmystar ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 33 paıyzǵa ósip otyr. Sonyń ishinde asa aýyr qylmystar 75 paıyzǵa (8-den 14-ke), aýyr qylmys 9 paıyzǵa (66-dan 72-ge) artqan. Eger 2010 jyly oqýshylar 331 qylmysqa boı ursa, bıylǵy 6 aıdaǵy qylmystyń sany 231-ge jetti. Biz sonda kimderdi tárbıelep jatyrmyz? Ásirese, jergilikti baspasóz betterinde jıi synalǵandaı Túrkistan qalasyndaǵy jasóspirimder qylmysy shekten shyǵyp barady.
О́tken jyly qasıetti qalada jetkinshekterdiń qatysýymen 29 qylmys tirkelse, ústimizdegi jarty jyldyń ózinde 34 qylmystyq oqıǵa oryn alyp úlgerdi. Bul – qaladaǵy búkil quqyq qorǵaý, bilim, ákimshilik organdarymen qatar aqsaqaldardyń, zııaly qaýymnyń, sonyń ishinde Túrkistandaǵy «Yrys aldy – yntymaq» qoǵamdyq forýmynyń fılıaly, ata-analar komıtetiniń, árbir otbasynyń dabyl qaǵarlyq jaǵdaıy.
Qazyǵurt, Ordabasy, Saryaǵash, Shymkent syndy aýdan, qalalardaǵy jasóspirimder qylmysynyń artýy da bizdi alańdatady. Áli oń-solyn tanyp úlgermegen balalardyń qolymen bıylǵy jarty jyldyń kóleminde 7 adam qasaqana óltirilgen. Jasóspirimderdiń toptasyp janjaldasýy kóbeıip, sýyq qarý qoldanýy jıilep barady. Taıaýda ǵana mundaı oqıǵalar Shymkent qalasynda oryn alyp, mektep bitirer ulynan úmit kútip júrgen otbasylarǵa qara jamyldyryp ketti. О́mirde áli ókinish pen qýanyshtyń dámin tatyp úlgermegen bozbalalardyń arasynda bir-birin ólimge qııatyndaı óshpendilik, qatygezdilik qaıdan týyndaǵan?! Munyń jaýapkershiligi kimde? Ata-ana mektep ujymyna, ustazdar polısııaǵa nemese otbasylardyń ózderine siltep áýre. Al, shyndyǵynda urpaq tárbıesindegi berekesizdik osy úshjaqty úılesimniń bolmaýynan, jaýapkershilikti bir-birine silteýinen týyndap otyrǵany túsinikti emes pe?! Qazirgi bilim uıalarynda ustazyna sálem bermeıtin oqýshylardyń kóbeıgeni de shyndyq. Tipten, muǵalimdi kelemejge aınaldyratyndar da joq emes. О́z kezeginde olarǵa pedagogtar shara qoldana bastasa, arashaǵa ata-ana túsedi. Ses kórsetedi, qoqan-loqqy jasaıdy, tıisti oryndarǵa aryz túsiredi, sotqa beredi, daýǵa ulastyrady. Ne otbasynda, ne mektebinde tyıym kórmegen baladan til alatyn ul-qyzdyń ósýi ekitalaı emes pe?
Balanyń qalypty ómir súrýin qamtamasyz etýde ata-ana da zań júzinde jaýapty. «Neke jáne otbasy týraly» Zańynyń 62-babynda ata-ananyń bala tárbıesindegi jaýapkershiligi anyq jazylǵan. Olaı bolsa jasóspirimderdiń qylmysy úshin ata-anadan suraıtyn ýaqyt keldi. Aǵymdaǵy 6 aıda oblystyq ishki ister organdarymen jasóspirimder arasyndaǵy quqyqbuzýshylyqtyń, tyıym salynǵan ýaqytta kompıýterlik klýbtar men ınternet-kafelerde júrýin baqylaý úshin 507 reıdtik tekserý uıymdastyryldy. Nátıjesinde ul-qyzyn baqylaýsyz jibergen, zańǵa sáıkes ata-analyq mindetin tıisti dárejede atqarmaǵany úshin 187 tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. О́zderińiz biletindeı, keıingi kezde memlekettik organdarǵa kásipkerlik nysandaryn tekserýge shekteý qoıylǵan. Biraq osyǵan ata-analar komıteti, qoǵamdyq uıymdar, saıası partııalar bas bolyp, ınternet-kafeler men túngi klýbtardaǵy jaǵdaıdy birlese kóterip, kámelettik jasqa tolmaǵandardy ózderi anyqtap, tıisti shara qoldanýǵa bolady. Biraq bul jumys múlde joq. Bul jerde «Nur Otan» partııasy «Jas Otan» jastar qanatynyń, buqaralyq aqparat quraldarynyń aıryqsha belsendiligin kútemiz. Bul – basqa da saıası partııalardyń nazarynan tys qalmaıtyn qoǵamdyq másele. Ásirese, qoǵamdyq pikir týdyrýda BAQ aıanyp qalmaýǵa tıis. Nege baspasóz betterinde birde-bir túngi klýb, kompıýter klýby, ne bolmasa balasy qylmys jasaǵan ata-ana týraly syn maqalalar, zııaly qaýym pikirleri joq, jýrnalıstik zertteý júrgizilmeıdi?
Jastar arasyndaǵy sýısıd barshamyzdy oılandyrýy qajet. Ázirge emi tabyla qoımaǵan tylsym keselge 2010 jyldyń kóleminde 294 oqýshy ushyrap, onyń 62-si kóz jumdy. Al, aǵymdaǵy 6 aıda 34-in ólimnen arashalaý múmkin bolmady. Derekterden ańǵarǵandaryńyzdaı, ústimizdegi jyly dertke ushyraǵandardyń arasynda ajal qushqandar ótken jyldyń kezeńimen salystyrǵanda áldeqaıda kóp. Tipten, Saıram aýdanynda nebári 3-synyptyń oqýshysyna jaryq dúnıeden túńiletindeı ne kórindi? Sýısıdtiń aldyn-alýdyń bir amaly retinde bilim mekemelerine psıholog shtatyn kóbeıtip, jalpy sanyn 1405-ke jetkizgenimizben, máseleniń beti beri qarar emes. Basty sebep, psıholog mamandardyń óz kásibin durys bilmeýi, balalarmen turaqty jumystyń júrgizilmeýi, túrli jaǵdaılarǵa ushyrap boıynda ózgeris baıqalǵan oqýshylardy der kezinde anyqtamaýy.
Sanaýly kúnderden soń jańa oqý jyly bastalady. Qazirgi qalyptasqan túsinikke saı keıbir ata-ana balasyn «ortasynyń aldy bolsyn» dep, barynsha qymbat kıimdermen kıindirip, qymbat áshekeılerge malyndyryp, qundy kóliktermen tasymaldaýda ózara jarys ótkizip júr. Bul mundaı jastardyń ómir qundylyǵyn durys túsinýden alystatsa, ekinshi jaǵynan onyń bári tabysy tómen nemese ortanqol otbasydan shyqqan jetkinshektiń júregine jara salyp, sanasyn sansyratatyny sózsiz. El aǵalary, bizdiń forým, basqa da qoǵamdyq uıymdar, ata-analar komıtetteri osyǵan baılanysty tıisti jumystar atqarýymyz qajet.
Din jastar arasyndaǵy eń ózekti máseleniń birine aınaldy. Sońǵy ýaqytta oryn alǵan oqıǵalar bul salaǵa beı-jaı qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn taǵy da kórsetti. Jyl basynan beri óńirimizde dástúrli emes baǵytta úndeý paraqtaryn saqtaý jáne taratý týraly ishki ister departamentine 38 fakti tirkelgen. Qylmystyq kodeksiniń 164-baby áleýmettik, ulttyq, násildik, nemese dinı arazdyqty qozdyrýǵa qatysty 32 oqıǵa anyqtalyp, 3 derek boıynsha qylmystyq is qozǵalǵan. Al, ótken jyly ekstremıstik dep tanylǵan 44 fakti tirkelip, 22-sine qylmystyq is taǵaıyndalǵan. О́kinishtisi, ıslamnyń atyn jamylǵan sol aǵymdardyń arandatýyna negizinen jastar ushyraýda. Qasıetti Islam ekstremızm men terrorızmdi eshýaqytta aqtamaıdy, aıyptaıdy, adamdardy tiline, túrine, dinine, diline qarap alalamaıdy, artyqshylyq bermeıdi. Biraq muǵalimdi moıyndamaı, oramalǵa qatysty sotqa tartý, ata-anany sógý, ultymyzdyń salt-dástúri men ádet-ǵurpyn ǵaıbattaý, dúnıeni tárk etip, tirshilik etýden bezinýdi taqýalyqtyń týra joly dep kim aıtady?
«Bıdiń aıtqanyn qul da aıtady, biraq aýzynyń dýasy joq» degen danalyq sóz bar. Qadirli El aǵalary, zııaly qaýym, jat dinı aǵymdar men sektalardyń zııandylyǵyn aǵaıynǵa, aýyldasqa, halyq ortasynda jıi aıtyp, telearnada, baspasózde bátýaly pikir bildirgenderińiz abzal.
Oblys basshysynyń derekterge negizdelip jasaǵan baıandamasy esti adamdardyń eshqaısysyn beı-jaı qaldyra almady.
Jıynda aýzy dýaly aqsaqaldarymyz sóz aldy. Qashanda qazaq ultynyń ótkenin janǵyrtyp, búginin túgendep júretin, máseleniń baıybyna boılamaı sóz shyǵyndamaıtyn Mekemtas Myrzahmetov esti adamǵa oı túsirerdeı baılamdar aıtty. “Tarıh ár adamnyń óz ómirinde jatyr. Burynǵy zamandarda halyq ózegi – aýyl aqsaqaldary bolatyn. Dástúr aýysqanda biz jaqsy qundylyqtarymyzdan aıyrylyp qaldyq. Qaı kezde de boztorǵaıdaı shyryldap, týǵan halqyn sergek júrýge, ulttyq qundylyq, salt-dástúrinen aınymaýǵa shaqyratyn Mekemtas aǵamyz tárbıe ózegi – otbasynda jatyr degendi jıi aıtady. Al, biz ultymyzdyń máıegine qanǵan otbasylyq bolmysty tutastaı saqtap qala aldyq pa?!
Bul kóp ulttar men ulystarǵa tóngen qasiret eken. Patshalyq Reseıden keńestik úkimettiń sińirgen basqynshylyq saıasaty úsh iri halyqty orystandyrýǵa negizdelipti. Olar noǵaı, qyrym tatarlary jáne qazaqtar. Mekemtas aǵa 2 mln. noǵaı halqynyń búginde 90 myńy qalǵanyn, 75 mln. halqy bolǵan Qyrym tatarlarynyń resmı esepte jarty mıllıon baryn aıtady. Osynsha halyq bult bolyp aýaǵa sińip ketken joq, dástúrin joǵaltyp orys bolyp, solardyń qataryn kóbeıtti. Ultyna endi oralmaıdy. Bul qasiret – qazaqty da aınalyp ótken joq. Qazaq ta osyndaı ımperııalyq astamshyldyqtyń zardabyn tartýdaı tartty. Nátıjesi belgili. Qazaq tili Qazaq memleketinde tolyq máninde ıe bolýyna basqa-basqa emes, eń aldymen tilin, salt-dástúr, ulttyq mádenıetin joǵaltqan, orystanǵan qazaqtar óre túregelip qarsy shyǵady.
Tamyry úzile jazdaǵan qazaq zulmattardan áldeneshe azaıyp jatqanda, ulttyq bolmysyna selkeý túsirmegen ózbekter 12,5 ese ósken eken. Qytaıdyń ezgisinen jan saýǵalap qashyp, anyq ólimnen qalǵan 43 myń uıǵyr jurty 15 esege kóbeıgen. Ulttyq qundylyqtaryn saqtap qalǵandyqtan, ózge ultqa kirige almaǵan, maqsat ta tutpaǵan.
– Ulttyq tárbıe degenimiz – salt-dástúr. Negizi – otbasy. Sondyqtan, biz eń aldymen urpaq tárbıesin túzeı alsaq, Asqar Isabekuly aıtyp otyrǵan ashy shyndyqtardan qutylyp ketýimizge bolady, – dedi Mekemtas Myrzahmetov.
Qazaqstannyń halyq ártisi, “Parasat” ordeniniń ıegeri Sábıt Orazbaev: – Azattyq keldi ǵoı dep qamsyz otyrýymyzǵa bolmaıdy. Tárbıe basy – talbesik, otbasynan bastalady. Urpaǵymyzdy úlde men búldege orap, astyna sheteldik kólik salyp berip úıretý – tárbıege jatpaıdy. Buǵan tyıym salý kerek. Odan qutylýdyń joly – qazaqtyń salt-dástúrin berik ustaný. Al, dástúrli dinimizde úlken adamgershilik, ıman, tárbıe bar. Oblys ákiminiń baıandamasynda barlyǵy aıtyldy, jan-jaqty qamtyldy. Menińshe, mundaı forým oblys emes, respýblıka kóleminde ótýi tıis, –dedi. Al, Sozaqtyq ardager ustaz Saǵyntaı Baıdildaev tárbıeniń bir ushy bar mindetti mektepke aýdaryp salatyn ata-analardyń ózinde jatqanyn aıtqan.
Tártipsiz, muǵalimdi syılamaıtyn oqýshylar búginde barlyq jaǵynan tolyq qamtylǵan otbasylardan shyǵyp jatyr. Elimizde ata-ana mindetin aıqyndaıtyn zań bar. Biraq balasynyń buzaqylyǵy úshin shara kórgen jaıdy kezdestirgen emespin. Balalaryna kóshede júrse de, túndeletip qańǵyrsa da qoı demeıtinder bar. Al, tártibine kelgende muǵalim men mektepti kinálap shyǵa keledi. Sondaı-aq, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri tártibi nashar balany esepke alǵanymen ony oqytyp, túzeýdi mektepke júkteýmen ǵana shekteledi. Túsindirý jumystaryn júrgizýmen aınalyspaıdy. Al, jastardyń jat pıǵyldy dinı aǵymdarǵa erip ketýine birden-bir sebep, keıbir aýyldyq jerlerdegi ımamdardyń saýaty tómen. Olar tek pitir-sadaqa jınaýmen, juma namazdy ótkizýmen aınalysady. Halyqqa oıyn durys jetkize almaıdy. О́zge aǵymdy nasıhattaýshylarǵa toıtarys berýge sharasyz. Sodan baryp jastar basqa aǵymdarǵa boı aldyrýda. Mektepterde pedagog mamandardy irikteý óz dárejesinde emes. Jańadan jumysqa qabyldanǵan muǵalimderdiń óresi jetpeı jatady. Mundaıda zeınetker ustazdardyń baı tájirıbesin paıdalanǵan abzal. Osylardyń barlyǵyn retke keltirsek, ákimniń baıandamasynda aıtylǵan problemalardan tolyq arylýǵa bolady.
Jıyn barysynda áıteýir sóıleý kerek bolǵan soń sóılegender de boldy. Túsinikti jaıt. Ár aýdan bir-bir sheshenin saılap ákeledi. Ákimder qandaı másele kóteresiń, el úshin qaısysy mańyzdy dep sózin bir tyńdap kórmeıdi-aý.
Osy forým bastaý alǵannan beri qatysyp kelemiz. Qyzyl sózden qýyrdaq qýyratyndar da bolady. Úıtý kerek, búıtý kerek. Sózinde tańdaıda qalar dám joq. Mekemtas Myrzahmetov sııaqty eldik másele kóterip, ultynyń osal tustaryn bekemdeýdi oılamaǵannan keıin shyǵa bere umtylatyn, qulaqty sarsań qylatyn qyzdyrma sóz nege kerek. Dep oılaısyń. Forýmda tyńdaýshylar qatarynan usynystar aıtyldy.
Ekeýinde “Yrys aldy – yntymaq” forýmyndaǵy sózderdi kitap etip shyǵarýǵa, elge tartýǵa usynys aıtylypty. Oblys ómirinen ekshelgen, egiz qalamnan týǵandaı áser qaldyratyn baıandamalardy qaıta qadalyp oqıtyndar bar ma eken, tárizi.
О́ıtkeni, kókeıde saýal kóp.
“Yrys aldy – yntymaq” forýmy ımandylyq ordasy, rýhanı astana atanyp júrgen Túrkistanda da ótken.
Al, sol Túrkistanyńyzdaǵy jasóspirimder qylmysy oblysta kósh bastap tur. Atqysy keledi atady, pyshaqtaǵysy keledi, mal baýyzdaǵandaı pyshaqqa jyǵady.
Kóp bolyp keńesken, bátýá baılasqan jıynnyń paıdasy qaıda?!
Etegin besikten beli shyqpaı jatyp kótergen qyzdar kóbeıip barady. Jyldan jylǵa. Resmı derek oblysta 2008 jyly 17 jasqa tolmaǵan, mektep jasyndaǵy 100-den astam qyz balanyń aıaǵy aýyrlaǵanyn aıtady. Al, 2009 jyly bulardyń qatary 250-ge, 2010 jyly 352-ge jetken. 2011 jyldyń 7 aıynda 228-ge jetip, olardyń qatarynda 14 jastaǵy, ıaǵnı 8-synypta oqıtyn qyz bala bolǵan. Bul arǵa túsken tańba.
Osynyń bári – ult qasireti, bolashaqqa urǵan dabyl. Ulystyń uıytqysy atanǵan qazaqy óńir osyndaı kesapatqa urynyp jatsa, tilin ózge tildiń áldımen ashqan soltústiktegi qazaqtar qaıtpek.
Bir jylda bir ret ótetin forýmmen, kósile, kósemsip sóıleýmen is bitpese kerek. Halqynyń sany úsh mıllıonǵa jeteǵabyl bolǵan soń álgindeı sumdyq sıfrlar qarǵa tamǵan qara daqtaı kórinip qala beretindigi bolmasa, jan basyna shaqqanda ózge oblystar da maqtana almaıdy.
Osynyń bári ulttyq bolmysymyzdy joǵaltyp ala jazdaǵanymyzdan. Muhtar Shahanov japondar balasyna 12 jasqa kelgenge deıin ózge ult dástúri men tilin tyqpalamaıdy. Olardyń ultjandy bolyp ósetindigi sodan. Qazaqtyń bar bolmysyn saqtap qalǵymyz kelse biz de súıteıik deıdi. Qulaqqa ilip júrgender az. Keńes úkimeti orystandyryp úlgergen qazaqtarmen birge orys tilin bilmegendikten zardap shekken aǵaıyn balasyn orys balabaqshasyna aparyp, orys mektebine jeteleıdi. Búginde orys tilinde oqyp jatqan orta mektepterde qazaq balalarynyń úlesi 60 paıyzdan mol asypty. Sosyn, óz ultynyń tarıhyn bilmeıtin, bilgisi de kelmeıtin qatygez urpaq qaıdan paıda boldy dep daǵdaryp aspanǵa qaraımyz, eńkeıip jerge túkiremiz.
Baýkeń, Baýyrjan Momyshuly sııaqty ardaqtylarymyzdyń, ult zııalylarynyń “qazaq balasy qazaq mektebinde oqysyn” degenin búginde qulaqqa qystyryp júrgen eshkim joq. Bul qazaq mektebinde oqyǵandar tártip buzbaıdy degendi bildirmese kerek. Teli men tentek qaı kezde de kóp. Biraq, ımandy, zerdeli, óz halqyn shynaıy jaqsy kóretin rýhty urpaq qylmystan aýlaq júredi. Ulttyń qunary – ulttyq tárbıede. Osydan eki-úsh ǵasyr buryn túrme, zyndany joq bir halyq bolsa, ol – qazaq ulty edi. Aýyl aqsaqaldarynyń, qara qyldy qaq jarǵan bıleriniń aıtqanynan shyqpaıtyn. Búgingideı tómendeýimizge ne sebep? Oblys basshysy baıandamasynda oryndalýǵa tıisti biraz jaıttardy shegelep tapsyrdy. Bul birdiń emes, kóp bolyp atqaratyn, aqyryna jetkizetin jumys.
Forým sońynda oblys ákimi A.Myrzahmetov pen oblystyq máslıhattyń hatshysy A.Dosbolov belgili ǵalym, professor M.Myrzahmetovti, halyq ártisi S.Orazbaevty, jazýshy, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi B.Qonysbekti, halyq aqyny Á.Qalybekovany “Ońtústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty” ataqtarymen marapattady.
Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.
