Oramal qasıeti

Ersili-qarsyly aǵylǵan kólikter, kózben kórgende betińdi tyrjıtqyzar álemish japsyrmalar, ashyq-shashyq kıingen adamdar men olardyń aýyzdarynan estıtin oryssha, qazaqshasy aralasyp ketken qoıyrtpaq sózder, bári-bári eńseńdi eze túskende, janyńa dárý tappaı, aǵymǵa amalsyzdyq tanytýdan asa almaı júrip, mańdaıyńa jazylǵan ortadan ózińniń janyńa jaqyn dúnıelerdi izdeýge búıregiń buryp turatyny bar. Biraq, kóńilińniń kóksegeni kóz aldyńa kólbeńdep kórine qoımaı, júregiń aýyrady. О́zgeniń jezin altynǵa balaýǵa kelgende aldymyzǵa jan salmaıtynymyzdyń sebebinen qazaqy naqyshtar kómeskilene túsken myna kezeńge qarata aıtar ýájiń de qumyǵa estiledi. Máselen, maǵan oramal tartpaıtyn áıelder birtúrli áser etedi. Ásirese, orta jastan asyp, nemere súıip otyrǵan keıbir apalarymyz ben samaıyn aq qyraý shalǵan ájelerimizdi jalańbas kúıde kórgende yńǵaısyzdanyp qalasyń. Kezinde kúnkóris qamymen aýyldyq jerlerden qalalarǵa attanǵan áıelder qaýymynyń arasynda da barǵan ortasynyń yqpalymen oramalyn sheship, shash buıralap, álgilerdiń legine ilesip kete barǵandar kóp. Solardyń arasyndaǵy keıbir kelinderimiz ben jeńgelerimiz ózderiniń qaıynatalary, qaıynaǵalary, qaıyn ene, qaıynbıkeleri úılerine kelip qalsa, jalańbas júrgeninen uıalǵansyp, izet saqtaǵansyp, sandyq túbindegi búkteýli jatqan oramalyn izdep, shala búlinip qalatyndaryna jıi kýá bolamyz. Munyń ózine, áıteýir, kóńilinde aq jaýlyqqa degen qurmeti men durys kózqarasynyń taby bar eken-aý dep, ishiń jylyp, ishteı táýbe deısiń. Sondaı-aq, qazaqta: «Áıel oramal taqpasa aryn umytady, kúıeýi­niń baryn umytady, shashy tamaqqa túsedi, úıine kelgen qonaqtyń nazary túsedi», – degen sóz bar. Mine, osylaısha talaı aqynnyń jyryna, qazaqtyń naqyl sózderine arqaý bolǵan oramaldyń qadiri búginde ájeptáýir tómendeńkirep ketkenine ishteı qynjylasyń. Osydan birshama ýaqyt buryn tanysymnan mynadaı kúlkili oqıǵa estidim. Bir súrboıdaq qalyńdyq izdep, qatalap júredi. Áke-sheshesi qulaǵyna tynym bermeı, «úılen de úılenniń» astyna alsa, qý tildi qurdastary men jeńgeleri ázilmen taqymdap bolmaıdy. Qyz-qyrqyndardan kózdegen nemese ıkemdegen eshkimi joq jigittiń kózine bir sulý túsip, degbirin qashyrady. Jaqyn baryp tildesýge, tanysýǵa batyly jetpeı, syrtynan ǵana baqylaýdan asa almaı, dos­taryna jaı-kúıin aıtaıyn dese, onsyz da olardyń shymshymalaryna meldektep toıyp júrgendikten tili batpaı, qınalǵan, «qor» bolǵan bizdiń keıipkerimiz aqyry shydamy taýsylyp, tanys-beıtanys arýdy áı-sháı joq alyp qashý qajet dep tabady. Sonymen, amalsyzdan eki-úsh joldasyna bul pikirin bildirip kep jiberedi. Olar da máseleniń saldary qalaı órbýi múmkin ekenin saralamaı, «Onymen tildesip kórsek qaıtedi» demesten, «Boldy, alamyz da, qashamyz» dep daýryǵa kelisip, ne kerek, reti kelgende, qaǵa beriste máshınege «qalyńdyqty» súńgitip jiberip, taıyp turady. Túkke túsinbeı, eki kózi sharasynan shyǵardaı bolyp otyrǵan sulýǵa jigitterdiń biri bylaı shyǵa máseleniń mánisin túsindiredi. Sonda álgi «qalyńdyq» eki balasy bar kelinshek ekenin, myna jaıtty kúıeýi bilse eki tarapqa da ońaıǵa túspeıtinin, masqara bolmaı turǵanda keri qaıtý kerektigin aıtyp shyryldaıdy. Jigitter jaǵy onyń bul sózin qýlyqqa balap, kóne qoımaıdy. Abyroı bolǵanda «qalyńdyqtyń» sómkesinen onyń kelinshek ekenin dáleldeıtin sýret tabylyp, «kúıeý» men joldastarynyń úreıleri usha keshirim surap, oqıǵany eshkimge sezdirmeýge kelisip tarqasady. Biraq «otyz tisten shyqqan sóz...» degen bar emes pe?.. Negizinde, oramal – ana ekenińdi, bireýdiń Qudaı qosqan jary ekenińdi, aq-adal nıetpen attaǵan shańyraǵyń bar ekenin bildiretin belgi. Onyń basty qasıeti de osynda jatsa kerek. Búginde kópshilik oryndarda, kóshede, úıde, túrli mekemelerde basyna qazaqy ádeppen oramal tartyp júretin áıelderdi óte sırek kezdestiresiń. Bul – oramal taǵý mádenıettiliktiń bir nyshany ekenin eskermeýdiń saldary. Jalpy, «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» dep toqmeıilsýge, oramaldan ada áıel zatyn túsinýge de bolar. Degenmen, keshegi atalarymyz ben ájelerimizdiń aq jaýlyqty qadirleı bilgenderiniń sebebi men astaryna úńilip, babalar úrdisin jalǵaı tússek, týymyz jyǵylyp qalmas. Áıel zatynyń kirshiksiz ary men nıetiniń belgisi sanalatyn oramaldy tartýdyń fızıologııalyq jaǵynan paıdasy mol ekeni mamandar tarapynan aragidik bolsa da aıtylyp júr. Bul jóninde medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Qarlyǵash Toǵyzbaeva óziniń bir sózinde: «Er adamdar kóbine kókten, áıelder jerden qýat alady. Sondyqtan da bolar, áıeldiń shashy, magnıt tárizdi, aýadaǵy kir, las qýatty jınaǵysh keledi. Bul da onyń, ásirese, bas aýrýyna ushyraýyna áser etedi. Meniń óz tájirıbemde kezdeskendeı, oramal tartqannan keıin «basynyń saqınasy», ózge de derti jazylyp ketetinder az emes. Buǵan qosa, ashyq-shashyq júrgen áıel kókten ózine qajet emes artyq qýat alady, nátıjesinde aǵzada gormon júıesiniń buzylýy etek alyp, jynys múshelerindegi qaterli isik jáne ózge de aýrýlarǵa jol ashady» depti. Osy arada bir eskere keter jaıt, oramal tartý tek qazaq áıel­derine ǵana tán úrdis emes. Túr­kitildes halyqtardy, ıslam dinin tutynatyn ulttardy bylaı qoı­ǵanda, dini, qany, ómir súrý daǵdy­sy, mádenıeti bólek ózge jurt­tar da oramaldy qasterlep, ony paı­dalana bilgen. Demek, oramal ta­ǵý mánerine úrke, jatyrqaı qa­raı­tyn qubylys dep shettetýdiń jóni joq. Onyń geografııasy óte keń. Máselen, dinı nanymy boıynsha evreı qaýymynyń áıelderi oramal tartýǵa tıisti eken. Osy oraıda olarda «Qyzdarǵa oramalsyz júrý jaraspaıdy», «Áıelderi oramal taqpaıtyn erkekterdi qarǵys atsyn!», «Erkekterge unaý maqsatynda basyn ashyq ustaıtyn áıelder joqshylyq ákeledi» degendeı uǵymdar bar kórinedi. Budan bólek, ıahýdı dininiń ustanymy boıynsha áıeldiń jalańbas júrýi jalańash júrýmen teń sanalady eken. Bul oramalsyz áıeldiń janynda duǵa oqyp jáne basqa da ǵıbadattar jasaýǵa ruqsat etilmeıtinin bildiredi. Sonymen qatar, ıahýdıler arasynda oramal taǵý áıeldiń abyroıy men bedelin, áleýmettik jaǵdaıyn kórsetetin bolǵan. Iаǵnı, oramal tartý tektiliktiń nyshanyn bildirgen. Sol úshin de olarda jeńil júristi áıelderge oramal taǵýǵa tyıym salynady. Alaıda, taǵdyrdyń talaıymen Eýropaǵa turaqtap qalǵan evreı áıelderi ortaǵa beıimdelý maqsatynda oramaldaryn tastap, onyń ornyna parık tutynyp ketken. Sonyń nátıjesinde búgingi ıahýdı áıelderiniń kópshiligi oramaldy tek sınogogaǵa barǵanda ǵana taǵatyn bolypty. Sol sııaqty, hrıstıan dini de oramal taǵý máselesine nemquraıdy qaramaıdy. Katolık shirkeýlerindegi monah áıelderdiń yqylym zamannan beri oramal taǵatyny belgili. Búgingi katolık dininiń negizgi zańdarynda shirkeýlerde áıelderdi bastaryna oramal taǵýǵa mindetteıtin arnaıy babtar bar kórinedi. Amısh pen mennonıler sekildi keıbir hrıstıan aǵymdary áli kúnge áıelderdiń oramal taǵýyn talap etedi eken. Osydan birer jyl buryn Máskeýge jolym túsip, qaıtarda otbasyma syılyq almaq boldym. Qyzyl alań mańyndaǵy kádesyılar satatyn dúkenderdiń birine kirip, ne alarymdy oılap turǵanymda satýshy áıel qaıdan kelgenimdi surady da: «Men sizge shyn peıilimmen keńes bereıin. Túrli jyltyraqtarǵa qyzyǵyp qaıtesiz, olardaǵy beınelengen kórinisterdiń bári qazaqstandyqtarǵa tańsyq emes. Odan da siz áıelińizge nemese anańyzǵa oramal satyp alyńyz. Qazaqtar da biz sekildi, oramaldy qurmetteıtinin bilemin. Sizdiń otandastaryńyz da ylǵı oramal satyp alady. Mine, qarańyzshy, óte sapaly, taza tabıǵı júnnen toqylǵan» dep, maǵan oramal usyndy. Men de onyń usynysynan bas tartqan joqpyn. Budan biz orys halqynyń da oramalǵa degen oń kózqarasyn ańǵaramyz. Demek, biz joǵaryda keltirip ótken mysaldardyń barlyǵy oramal taǵý tek qazaq áıelderi alyp kelgen úrdis, ádet emes ekenin bildiredi. Jalpy, qazaqta oramaldyń qadir-qasıetin uqtyratyn ádet-ǵuryptar men jón-joralǵylar barshylyq. Solardyń bir mysaly retinde arasha úshin ortaǵa oramal tastaý ısharasyn aıtýǵa bolady. Araǵa oramal tastaý ǵurpy kóbine qyz, jesir daýy oryn alyp, eki rýly eldiń arasy búlinýge shaq qalǵan kezderde bolǵan. Budan bólek, basqa da keleńsiz jaǵdaılardyń kesirinen týyndaǵan aǵaıyn arasyndaǵy tartys kezinde, tipti, búkil el ómirine zardabyn tıgizetin oqıǵalar barysynda bedeli joǵary, syıly analar taraptardy arashalap, beıbit kelisimge, mámilege kelýge shaqyrý maqsatynda oramalyn ortaǵa laqtyrǵan. Al anany syılaıtyn, oramal qasıetin baǵalaıtyn er azamattar álgi oramaldan attap ótýdi ar sanap, onyń kıesinen taısaqtap, qara kúshke emes, sózge júginip, kelisimge kelgen. Aryǵa barmaı-aq, berirekten mysal keltirer bolsaq, 1991 jyly Oral qalasynda bolǵan Oral kazaktarynyń patsha aǵzamǵa qyzmet etýiniń 400 jyldyq merekesin toılaý jónindegi keleńsiz áreketke qarsy sharany uıymdastyrýshylardyń biri, aqyn Aısulý Qadyrbaeva oqıǵa kezinde qazaqtar men jergilikti kazaktardyń arasyna oramal tastaǵan desedi. О́z kezeginde bul áreket eki jaqty sabasyna túsirýge eleýli septigin tıgizgen... Mine, oramaldyń qadir-qasıeti jónindegi aıtar sózimiz osyndaı. Muny bizdiń búgingi zamandastarymyz bilip júrse, artyqtyq etpes. Zamana quıynynyń ekpinimen qazaq áıelderiniń basynan sýsı sypyrylyp, áldeqaıda mańyp bara jatqan aq oramalǵa ilesip ultymyzdyń uıaty da kózden ǵaıyp bolyp júrmesin. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan»