Izgilik qaǵıdasy

Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna oraı qabyldanǵan «Raqymshylyq jasaý týraly» Zań 28 myńǵa jýyq adamdy qamtýy múmkin. Alaıda, túrmeden bostandyqqa shyǵatyn sottalǵandar sany 1468 adam kórinedi. Az san emes. Amnıstııa grek tilinen aýdarǵanda umytý, keshirim degen maǵynany bildiredi eken. Ol, negizinen, qylmystyq áreketter jasaǵan kináli adamdar úshin memlekettiń tarapynan qoldanylatyn arnaıy shara. Biraq, kópshiliktiń raqymshylyqty keshirim jasaý dep uǵatyny anyq. Osyǵan oraı aıta ketetin bir jaıt, búgingi qoldanystaǵy qylmystyq zańnama boıynsha qylmystyq jaýapkershilikten jáne jazadan bosatýdyń bir negizi retinde raqymshylyqpen qatar, keshirim jasaý da kózdelgen. Demek, raqymshylyqpen qatar, keshirim jasaýdyń da júzege asýy múmkin ekendigin joqqa shyǵara almaımyz. Al oǵan kimder iligedi? 14 jeltoqsanda kúshine engen «Raqymshylyq jasaý týraly» Zań – elimizdiń 25 jyldyq tarıhyndaǵy toǵyzynshy shara. Endi osy sharalardyń mazmuny men máni týraly ne bilemiz? Osy suraqtarymyzǵa jaýap alý úshin biz Bas prokýratýranyń Ustalǵan, qamaýǵa alynǵan jáne qylmystyq jazany óteýshi adamdar quqyqtarynyń saqtalýyn qadaǵalaý departamentiniń bastyǵy Serikbaı ERIMBETOVKE jolyqqan edik. – Serikbaı Sadyquly, raqym­shy­lyq jarııalaý ómirde aıa­ǵyn shalys basqan azamat­tarǵa keshirim jasaý maqsa­ty­nan týyndaǵan qoǵamnyń, memlekettiń izgilikti nıeti ǵoı. Keıbir jaǵdaı­larda raqymshylyq aktisi qoǵam­da qalyptasqan naqty problemalyq máselelerdi sheshý úshin de qoldanylýy múmkin. Mysaly, túrmede otyrǵan sottalǵandar sanyn azaıtý nemese belgili bir saıası máselelerdi sheshý, ıaǵnı qarýly qaqtyǵystardy toqtatý maqsatynda degendeı. Endi kásibı maman retinde osy sózimizdi tolyqtyra tússeńiz. – Raqymshylyq jarııalaý tájirıbesi álemniń kóptegen memleketterinde keńinen oryn alǵan. Aıyrmashylyǵy – qoldaný aıasynda. Bir memleketterde ol jıi jarııalanyp, sottalǵan adamdardyń kóptegen sanyn qamtıtyn bolsa, basqa bireýlerinde tek erekshe jaǵdaılar boıynsha ǵana jarııalanady (mysaly, Latyn Amerıkasy elderinde raqymshylyq tek saıası qylmystar boıynsha sottalǵandarǵa ǵana jasalady). Al Reseıde – 18 ret, Belarýste 14 ret raqymshylyq jasalypty. Tipti, Ýkraına men Qyrǵyzstanda mundaı akt jyl saıyn jarııalanady eken. Bul dúnıejúzilik tájirıbe kezinde Keńes Odaǵynyń qylmystyq quqyq júrgizý saıa­satynda da jıi qoldanylǵan bolatyn. Onyń negizgi kózdegen maqsaty túrmelerde otyrǵandar sanyn azaıtý edi. Al bizdiń elimizde bul izgilik mazmundaǵy zań normasy Qylmystyq kodekstiń 78-babymen retteledi. – Búgingi qoldanystaǵy qylmystyq zańnama boıynsha qylmystyq jaýapkershilikten jáne jazadan bosatýdyń bir negizi retinde raqymshylyqpen qatar, keshirim jasaý múmkinshiliginiń de kózdelgeni belgili. Osynyń aıyrmasy nede? – Syrttaı qaraǵanda, birtektes bolyp kórinetin osy quqyqtyq jaǵdaılardyń arasynda mazmuny, quqyqtyq aktiniń qabyldaný formasy boıynsha shyn máninde úlken aıyrmashylyqtar bar. Raqymshylyq jeke-dara adamdarǵa qatysty júrgizilmeıdi. Onyń qoldanylý sheńberi belgili bir adamdar tobyn, ne bolmasa qylmystyq kategorııalardy qamtıdy. Ol toptar, mysaly, jasóspirimder, áıel adamdar, múgedekter, bas bostandyǵynan aıy­rýdyń tómengi shegi taǵaıyndalǵan sottalý­shylar, onsha aýyr emes qylmys jasaǵandar, taǵy basqalar bolýy múmkin. Al keshirim jasaý aıyptaý úkimi bo­ıynsha jazasyn ótep jatqan jeke, naqty adamǵa qatysty qoldanylady. Bul týraly sheshimdi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qabyldaıdy. Eger keshirim jasalsa, sottalǵan adam jazany odan ári óteýden bosatylýy múmkin ne oǵan taǵaıyndalǵan jaza merzimi qysqartylýy nemese jazanyń neǵurlym jeńil túrine aýystyrylýy yqtımal. Mundaı adam jazanyń qosymsha túrinen de bosatylýy múmkin. Tipti, keshirim jasaý arqyly sottalǵandyq ta alynyp tastalýy yqtımal. Zańnyń osy talabynan kórinip otyrǵandaı, keshirim jasaý tek sottalǵan adamdarǵa ǵana qoldanylady. – Al endi raqymshylyq jasaý akti­siniń qoldanylý aıasy qandaı? – Raqymshylyq aktisiniń qoldanylý sheńberi keshirim jasaýǵa qaraǵanda keńirek. Ol tek sottalǵan adamdardyń jazasyn jeńildetýdi ǵana emes, sonymen qatar, tergeý isi júrip jatqan adamdarǵa qatysty qylmystyq isterdi qysqartý jónindegi sheshimderdi qarastyrady. Raqymshylyq jónindegi aktini Parlament qabyldaıdy. Ol qoǵamǵa qaýiptiligi tómen qylmyskerlerge, nemese onsha aýyr emes qylmys jasaǵandarǵa ǵana qoldanylady. – Sońǵy ret raqymshylyq aktisi bizdiń elimizde Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna oraı 2011 jyly jasalǵan eken. Mundaı raqym­shylyqtyń máni nede? – Bul – ómirde aıaǵyn shalys basqan otandastarymyzdyń qaıtadan durys jolǵa túsýine septigin tıgizedi dep sanalatyn izgilikti qadam. Bilesiz be, bizge túsken aryzdardyń kóbinde sottalýshylar, óz áreketterine shynaıy ókinip, múmkinshilik bolsa, ómirdi qaıta bastasam degen nıetterin bildiredi. Sebebi, qazir adamdardyń qylmysqa, sottalýǵa degen kózqarastary túbegeıli ózgergen. О́tken ǵasyrdyń 60-90-jyldarynda jastarǵa keri áser etken túrme mádenıetiniń qazir ondaı yqpaly joq. Sottalýdyń qandaı orny tolmas ókinishterge ákeletindigi jalpy jurtqa belgili. Sol sebepti osy raqymshylyq aktisiniń negizgi, ıaǵnı izgilik qaǵıdaty túrmedegi adamdardyń sanyn azaıtý emes, ondaı qajettilik te joq. Eń bastysy – adamdarǵa memleket tarapynan senim bildirý, olardyń qaıtadan tolyqqandy qoǵam múshesine oralýyna jaǵdaı týǵyzý. – Zańnyń izgilik qaǵıdalarynyń biri – aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵan sottalǵandarǵa raqymshylyqtyń qoldanylýy dedik. Burynǵy osy tektes zańdar onsha aýyr emes, ne aýyrlyǵy ortasha qylmystarǵa ǵana qoldanylǵan eken. – Iá, birden aıtý kerek, mundaı bappen sottalǵandar túrmeden bostandyqqa shyqpaıdy. О́ıtkeni, aýyr nemese asa aýyr qylmys jasap sottalǵan áleýmettik osal sanattaǵy adamdarǵa jazanyń ótelmegen bóliginiń tek belgili bir bóligi ǵana qysqartylady. Aýyr qylmys úshin ótelmegen zalaly bar sottalǵandarǵa raqymshylyq tek zalaldy ornyna keltirgen kezde ǵana qoldanylatyn bolady. Búgingi kúni kolonııa­larda osyndaı 3 myńǵa jýyq adam otyr, olardyń moınynda 70 mlrd teńge kóleminde ótelmegen zalal bar. Zalaldy tólegen adamǵa raqymshylyq qoldanylady, tólemese, qoldanylmaıdy. Al terrorıster, ekstremıstik qyl­mystar jasaǵandar, esirtki dılerleri, pe­dofılder, áıel zorlaǵandar, azap­taý kórsetkender, resıdıvıs­ter, bas bostan­dyǵynan ómir boıyna aıy­ryl­ǵandar, qyl­mystyq top quramynda qyl­mys jasa­ǵan­dar úshin jáne odan basqa taǵy da 113 qylmystyq bap boıynsha raqym­shylyq júrgizilmeıdi. – Raqymshylyqtyń izgilik qaǵı­dasynyń biri – sottalǵandardyń jazalaryn jeńildetý ǵana emes, olardyń qaıtalap qylmys jasaýyn boldyrmaý. Ol úshin olardy jumysqa turǵyzý, medısınalyq kómek kórsetý, taǵy basqa da áleýmettik-quqyqtyq qoldaýlar qalaı kórsetiledi? – Mundaı mindetti atalǵan zań Úkimet pen jergilikti atqarýshy organdarǵa júktep otyr. 2015 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap jergilikti atqarýshy organdardyń bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵandardy qaıta ońaltý, qoǵamǵa beıimdeý máseleleri salasyndaǵy quzyreti keńeıtilgen. Qylmystyq-atqarý kodeksi bo­ıynsha ákimder atalǵan mekemelerden bosap kelgen adamdarǵa áleýmettik-quqyqtyq kómek kórsetý, jumysqa ornalasýǵa jár­demdesý jáne olarǵa arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetý jónindegi barlyq ýáki­letti organdardyń qyzmetin úılestirýge min­detti. Eger de adam egde jasta bolsa, múgedek jáne jalǵyzbasty bolsa, ol bosatylǵannan keıin qarttar men múgedekterge arnalǵan jalpy úlgidegi ınternat úıine jiberiledi. Raqymshylyqpen bosatylǵan adamnyń ómir súrýge qarajaty jáne turǵylyqty jeri bolmasa, ol bosatylǵannan keıin belgili turaǵy joq adamdarǵa arnalǵan áleýmettik beıimdeý ortalyǵyna jiberiledi. Búginde elimizde osyndaı 25 ortalyq bar. – Endigi jerde sottalǵan adam jaza­synyń tıisti bóligin ótese, qylmyspen kel­tirilgen zalaldy tolyq tólese jáne jazany óteýdiń belgilengen tártibin buz­baǵan jaǵdaıda shartty túrde merziminen buryn bosatylýǵa jatady eken. Buǵan qandaı qosyp-alaryńyz bar? – Durys aıtasyz. Jáne osy jaǵdaılardy júıeli túrde túsindirý sottalǵandardyń bostandyqqa qol jetkizý joldaryna degen kózqarastaryn da ózgertti. Iаǵnı, búgingi kúni túrmede otyrǵan sottalǵandardyń túsingeni: bostandyqqa shyǵýdyń negizgi joly – zańdy saqtaý, tártipti bolý. Mine, naqty osy tıimdi sharalar nátıjesi Qazaqstannyń túrmedegi adamdar sany boıynsha álemniń aldyńǵy 50 eliniń qatarynan kórinýine múmkindik berdi. Sóıtip, Qylmystyq saıasatty zertteý halyqaralyq ınstıtýty (IICPR, London, Ulybrıtanııa) daıyndaıtyn álem elderiniń túrme reıtıngisi boıynsha Qazaqstan 4 jyl ishinde 35-shi orynnan 62-ge kóterilip, óziniń ornyn 27 pozısııaǵa jaqsartty. Sondyqtan, Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna oraı qabyldanǵan «Raqymshylyq jasaý týraly» Zań joǵaryda da atap kórsetkenimdeı, túrme kontıngentin azaıtyp, kolonııalardy bosatýdy maqsat tutpaıdy. Onyń negizgi jáne basty maqsaty memleket tarapynan jasalǵan izgilik aktisi bolyp tabylady. Raqymshylyq boıynsha bosaǵan adamdar qoǵamǵa qaýipti emes pe degen pikir burynǵy ótkizilgen 8 raqymshylyq kezinde de bolǵan. Tájirıbe kórsetkendeı, raqymshylyq aktileriniń elimizdegi qylmystyq ahýalǵa, qoǵamdyq qaýipsizdik deńgeıiniń nasharlaýyna keri áseri bolǵan emes, olardyń qaıtalap qylmys jasaýy sırek kezdesedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»